Pirmajai spausdintai lietuvių kalbos gramatikai – 370 metų

jūRatė PajėDienė. Kierunki badań naukowych: składnia, semantyka i pragmatyka dawnego i współczesnego języka litewskiego, etnolingwistyka, historia kultury Litwy i JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas tekstów kościelnych. Doi: doi.org/10.35321/bkalba.2023.96.14 PiRmajai sPausDintai Gramatyce języka litewskiego – 370 lat Danielius Kleinas (1609 05 30–1666 11 28) uważany jest za jednego z najwybitniejszych twórców litewskiego piśmiennictwa XVII wieku. Był autorem pierwszych drukowanych gramatyk języka litewskiego, napisanych po łacinie i niemiecku (Królewiec, 1653 i 1654), a także redaktorem złożonego w jednym wydaniu luterańskiego śpiewnika i modlitewnika (Królewiec, 1666). O długotrwałym uznaniu przygotowanych przez D. Kleina Naujų giesmių knygų i Naujų labai privalingų ir dūšioms naudingų maldų knygelių świadczą wielokrotnie powtarzane, później mniej lub bardziej uzupełniane, wydania tego konwolutu1. Gramatyki języka litewskiego Grammatica Litvanica i Compendium Litvanico-Germanicum2 zostały przygotowane mniej więcej w tym samym czasie co śpiewnik (i modlitewnik)3, lecz wydrukowano je wcześniej. Potrzebę tych druków i ich oddziaływanie należy mierzyć nieco inaczej – nie nakładami, lecz powtarzaniem opisu gramatycznego i materiału ilustracyjnego w późniejszych pracach lingwistycznych – gramatykach i słownikach. Taki kierunek rozpowszechniania potwierdziła również konferencja nauk1 zorganizowana przez Centrum Badań nad Dziedzictwem Piśmiennictwa tego instytutu, która odbyła się 29 listopada 2023 r. w bibliotece Instytutu Języka Litewskiego z okazji 370. rocznicy wydania gramatyki D. Kleina Grammatica Litvanica (1653). Książka Małej Litwy. Rozwój książki litewskiej 1547–1940, 1996, Wilno: Baltos lankos, 167–169. 2 Fototypiczne teksty tych gramatyk i ich litewskie tłumaczenia zob. Pierwsza gramatyka języka litewskiego, 1957, red. nacz. J. Balčikonis, B. Larinas, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej (dalej w przypisach – PLkg), transkrypcje elektroniczne zob. https://seniejirastai.lki.lt (teksty przygotował Mindaugas Šinkūnas, konkordancje – Mindaugas Šinkūnas i Vytautas Zinkevičius, 2011). 3 D. Kleinas w dedykacji księciu Jerzemu Wilhelmowi wskazuje „dzieło ukończone dzięki łasce Bożej, mianowicie: gramatykę języka litewskiego i książeczkę kościelnych pieśni” (por.: Abſolutum itaqve per DEI gratiam laborem, qvi eſt Grammatica Litvanica [...]; hymnis qvàm plurimis adaucto Eccleſiaſticarum Cantionum libello) zob. PLkg 74; 401–402. 246 język ogólny | 96 seminarium Danielasa Kleina: dialog twórców XVII–XIX wieku i przesunięcia idei lingwistycznych, a także wystawa Lituanistyczne dziedzictwo Danielasa Kleina i jego badania4. Seminarium rozpoczęła słowem powitalnym dyrektor Instytutu Języka Litewskiego (Lki) Albina Auksoriūtė. Przypomniawszy znaczenie gramatyk Kleina dla rozwoju litewskiego językoznawstwa, wspomniała ona również o normatywnym charakterze pierwszej gramatyki litewskiej. Pierwsze wystąpienie seminaryjne poświęcono osobie Danielasa Kleina i omówieniu nowych faktów z jego biografii. Birutė Triškaitė (Lki) zapoznała uczestników i słuchaczy seminarium z nowo odnalezionymi materiałami archiwalnymi (temat wystąpienia – Danielas Kleinas: co nowego mówią archiwa?). Przypomniawszy opublikowane przez Viktora Falkenhahna (1941), Domasa Kaunasa (1998), Liuciję Citavičiūtė (2009), Liane’ę Klein (2009, 2010) źródła archiwalne, prelegentka omówiła przechowywane w kilku instytucjach pamięci (są to znajdujące się w Berlinie Tajne Archiwum Państwowe Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego i Centralne Archiwum Ewangelickie, a także Państwowe Archiwum Polski w Olsztynie) dokumenty, dostarczające nie tylko już znanych, lecz także nowych danych o D. Kleinie. Opierając się na różnych źródłach, nie zapominając wspomnieć również o zapisach z rękopisu Johanna Jacoba Quandta Preußische Presbyterologie (sprzed 1772 r.), B. Triškaitė opowiedziała także o pochodzeniu D. Kleina i stworzonej przez niego rodzinie: Daniel był przedstawicielem trzeciego pokolenia duchownych, jego rodzice – Balthasar Klein i Gertruda Schönwald – pobrali się w 1595 r., ojciec zmarł w 1608 r., jeszcze przed narodzinami Daniela; sam Daniel był żonaty dwukrotnie: z pierwszą żoną Anną Klemm miał siedmioro dzieci – jednego syna i sześć córek, z drugą żoną Anną Casseburg – jedną córkę5. Prelegentka zwróciła także uwagę na osiadły tryb życia D. Kleina (z wyjątkiem dziewięciu lat studiów w Królewcu stale mieszkał w Tylży) i opowiedziała o jego działalności twórczej, związanej nie tylko z przygotowaniem wspomnianych druków – dwóch gramatyk, kancjonału i modlitewnika – lecz także ze sprawdzaniem tłumaczenia Biblii Jana Bretkūnasa (po 1638 r.) oraz z opracowaniem dwujęzycznego słownika (około połowy XVII w.). Prelegentka pokazała również uczestnikom seminarium i gościom uważany obecnie za najwcześniejszy autogra4 D. Kleina – z 29 czerwca 1637 r. – oraz zaprezentowała wystawę przygotowaną specjalnie dla uczczenia 370. rocznicy wydania gramatyki D. Kleina Grammatica Litvanica, zawierającą kopie stron tytułowych tej gramatyki i jej skróconej wersji Compendium Litvanico-Germanicum 5 Zlituanizowane zapisy imion zob. Vaclovas Biržiška 1990 [1960]. Aleksandrynas. T. 1: XVI–XVII wieki, wydanie drugie (sfotografowane), Wilno: Lietuvos kultūros fondas, 302. ir D. kleino kūrybiniam palikimui tirti skirtus straipsnius, knygas ir specialius rinkinius. Parodą parengė birutė triškaitė ir ugnė baronienė. Jūratė Pajėdienė. 370 lat od wydania pierwszej drukowanej gramatyki języka litewskiego 247 fą oraz zapisy w księgach metrykalnych kościoła poświadczające daty urodzin (chrztu) jego córek: Gertrudy (1643), Cathariny (1644), Dorothei (1651), Marii (1665), oraz syna Daniela (1646); opowiedziała o nowo odkrytym niedatowanym liście D. Kleina, świadczącym o tym, że jego autor żył całkiem dostatnio (pożyczał pieniądze, a ponadto posiadał dwie działki), zapoznała z planem przedstawiającym układ ulic i działek Tylży z połowy XVII w., pozwalającym wyobrazić sobie kierunki spacerów D. Kleina po ówczesnej Tylży. Mindaugas Šinkūnas (LKI) mówił o źródłach gramatyki D. Kleina (temat referatu: Źródła gramatyki Daniela Kleina: nowe spostrzeżenia). Wskazawszy na znakomite przygotowanie filologiczne autora gramatyki (wiążące się z możliwą znajomością siedmiu języków) oraz na wydane w 1639 r. ogólne rozporządzenie władz pruskich, które skłoniło D. Kleina do podjęcia prac lingwistycznych i zobowiązywało znających język litewski księży do opracowania gramatyki języka litewskiego oraz słownika najczęściej używanych słów6, referent omówił możliwe źródła pierwszej gramatyki litewskiej Grammatica Litvanica. Przypomniawszy, że D. Klein w przedmowie do gramatyki obficie wspomina gramatyki języka łacińskiego oraz kilka gramatycznych opisów narodowych języków europejskich7, M. Šinkūnas szczegółowo omówił możliwe przykłady wskazanych opisów gramatycznych: gramatyki języka niemieckiego (Johan Clajus. Grammatica Germanicae Lingvae, 1578, 1587, 1592, 1604, 1610, 1617, 1625, 1651, 1653), polskiego (Mikołaj Volckmar. Compendium Lingvae Polonicae, 1596, 1646; Jeremius Roter. Schlüssel zur Polnischen und Teutschen Sprache, 1616, 1646), czeskiego (Laurentius Benedictus Nudozeirinus. Grammaticae Bohemicae, 1603, 1612). Oprócz autorów wskazanych przez D. Kleina referent dostrzegł również możliwy wpływ gramatyki Francisco à Mesgnien’a Grammatica seu Institutio Polonicae Linguae (1649) na gramatykę D. Kleina. Ponadto referent wskazał, że D. Klein twórczo korzystał z najlepszych gramatyk języków łacińskiego i greckiego XVI i XVII w., a także języków polskiego, niemieckiego i czeskiego, z tradycyjnego 6 o tym, że D. Klein był głównym wykonawcą ogólnego rozporządzenia (Recessus generalis) ogłoszonego przez księcia Jerzego Wilhelma, kierującym się nie tylko poleceniem księcia, lecz także własną inicjatywą, zob. Lucija Citavičiūtė. Znaczenie rozporządzenia dotyczącego wizytacji kościołów i szkół powiatu Wystruć (Recessus generalis (1639)) dla piśmiennictwa litewskiego i jego wykonawca Danielius Klein. – Archivum Lithuanicum 11, 2009, 9–62. 7 Por. odsyłacz podany przez D. Kleina: Qvid? ponieważ we wszystkich językach posiadamy zasady gramatyczne; W językach wschodnich niemało, w łacinie zaś niemal niezliczone. In Germanica olim ſcripſit Johannes Claius, in Polonica Nicolaus Volkmarus & Jeremias Roterus, in Bohemica M. Laurentius Benedictus Scholæ Teuto-Brodenſis Rector <...> (przecież mamy podręczniki gramatyki wszystkich języków: kilka języków wschodnich, gramatyk języka łacińskiego niemal nie sposób zliczyć. gramatykę języka niemieckiego dawno napisał Johann Klajus, polskiego – Mikołaj Volkmar i Jeremiasz Roter, czeskiego – Wawrzyniec Benedykt, rektor szkoły w Niemieckim Brodzie <...>) PLkg 408. 248 JĘZYK OGÓLNY | 96 wybierając do opisu języka litewskiego odpowiednie przykłady z gramatycznego opisu języków klasycznych, natomiast związku ze źródłami, które do dziś nie zostały opisane, jak dotąd nie udało się ustalić: wśród przykładów, które mogły odpowiadać D. Kleinowi, można wymienić co najwyżej gramatykę języka polskiego F. à Mesgniena. Christiane Schiller (Uniwersytet Humboldtów w Berlinie) mówiła o związkach D. Kleina z pruską litewską tradycją leksykograficzną i postawiła pytanie, czy można go uważać za autora nie jednego, lecz dwóch słowników (temat referatu: Daniel Klein und die lexikographische Tradition Preußisch-Litauens). Istnienie niezachowanego słownika opiera się na twierdzeniach samego D. Kleina. Jedna z nich została przedstawiona w dedykacji gramatyki z 1653 r. elektorowi8, druga – w liście D. Kleina z 1659 r. do księcia brandenburskiego i księcia Prus Fryderyka Wilhelma (wskazuje się w nim, że po napisanej po łacinie dydaktycznej gramatyce języka litewskiego i sporządzonym po niemiecku jej kompendium „miał nastąpić słownik”9, o którym D. Klein już wcześniej wspomniał w dedykacji i nad którym pracował od 1655 r.). Referentka wiąże istnienie tych dwóch wzmianek z niejasnością co do liczby słowników przypisywanych D. Kleinowi: D. Klein mógł uzupełniać słownik wspomniany w przedmowie do gramatyki albo od 1655 r. mógł zacząć pisać jeszcze jeden słownik. Na podstawie analizy przykładów anonimowego słownika Clavis Germanico-Lithvana (po 1680 r.) referentka omówiła przypuszczalne ślady słownika przypisywanego D. Kleinowi w tym rękopisie, a podsumowując, wskazała, że stwierdzenie D. Kleina zawarte w liście z 1659 r. do księcia należy wiązać z nadal trwającym w 1657 r. opracowywaniem słownika, dlatego D. Kleinowi można przypisać dwa słowniki: typu wokabularza oraz słownik typu dictionarum opracowany na podstawie konkordancji Konrada Agrykoli. Vilma Zubaitienė (VU) omówiła wpływ gramatyk D. Kleina na gramatyki Fryderyka Wilhelma Haka (1730) i Kristijonasa Gotlybasa Milkusa (1800). uwydatniając zasady przedstawiania tekstu gramatycznego charakterystyczne dla gramatyk D. Kleina – wskazaną przez niego samego metodę gramatyki10 (ścisłe reguły, czyli 8 Por. Accipe ergò, ELECTOR POTENTISSIME, haſce laborum meorum primitias, Grammaticen novam unà cum annexo Compendio Germanico, ut & Lexico Litvanico, qvæ ad pedes Serenisſimæ Veſtræ Celſitud. ſubjectiſsimè depono (a więc przyjmij, najpotężniejszy elektorze, te pierwsze owoce mojej pracy: nową gramatykę wraz z dołączonym kompendium niemieckim i słownikiem litewskim, które najpokorniej składam u stóp waszej najwyższej dostojności) PLkg 402. 9 Zob. dokumenty opublikowane w aneksie do artykułu Liuciji Citavičiūtė Znaczenie rozporządzenia wizytacyjnego kościołów i szkół powiatu Wystruckiego Recessus generalis (1639) dla piśmiennictwa litewskiego i jego wykonawca Daniel Klein (Archivum Lithuanicum 11, 2009, 9–38) (tamże, 39–62), a także cytat omawianej frazy D. Kleina i jej tłumaczenie zamieszczone na s. 46, 54). 10 Zob. PkLg 1957, 86, 409. jūRatė PajėDienė. Referentka omówiła tradycję późniejszych gramatyk języka litewskiego, uwzględniając 370 lat od wydania pierwszej drukowanej gramatyki języka litewskiego (249 reguł z uwzględnieniem uzusu, zwięzły wykład i jasne przykłady). Badania przeprowadzone przez V. Zubaitienė wykazały, że późniejsze gramatyki opierały się na pierwszej gramatyce D. Kleina. Najmniej od jej modelu odbiegł F. V. Hako w Anhang einer kurzgefassten litauischen Grammatik (warto wspomnieć o jednej z nowości tej gramatyki – przymiotniki opisano oddzielnie od rzeczowników). Gotfrydas Ostermeyeris, jako pierwszy wskazujący na związki tej gramatyki z gramatyką D. Kleina z 1953 r., starał się przedstawić nieco inny opis gramatyczny języka litewskiego: nowatorstwo opracowanej przez niego Neue littauische Grammatik (1791) ukazują odmienna klasyfikacja paradygmatów odmiany rzeczowników i czasowników, rozszerzony rozdział składni oraz liczniejsze przykłady. F. v. Gramatyka Hako była jednym z głównych źródeł dzieła Anfangsgründe einer litauischen Grammatick (1747) Povila Frydrica Ruigysa, a to ostatnie stało się podstawą gramatyki K. G. Milkausa Anfangs-Gründe einer Littauischen Sprachlehre (1800) (z poświęceniem dodatkowej uwagi deklinacji i koniugacji). Według referentki w późniejszych gramatykach zmieniały się terminologia, charakterystyka i definicje części mowy, na nowo ustalano kolejność analizy słów odmiennych, korygowano zasób przykładów zaimków i liczebników, rozszerzały się nie tylko opisy reguł przedstawianych w rozdziałach fonetyki, morfologii i składni, lecz także prezentacje materiału ilustracyjnego – wykorzystywano już nie tylko pisma religijne, ale również drobną folklorystykę i język mówiony. Ona Aleknavičienė (LKI) przedstawiła recepcję idei D. Kleina w gramatyce P. F. Ruigysa Anfangsgründe einer Littauischen Grammatick (1747). W referacie omówiono wyraźniejsze różnice między opisami gramatycznymi D. Kleina i P. F. Ruigysa oraz główne idee przeniesione z jednej gramatyki do drugiej. Częste eksplicytne i implicytne odwoływanie się do Grammatica Litvanica D. Kleina, obserwowane w gramatyce P. F. Ruigysa, referentka wiązała z podobną szkołą myśli lingwistycznej i akceptacją jej idei. Wpływ przykładu gramatyki D. Kleina w dziele P. F. Ruigysa rozpoznawalny jest w wyborze głównego dialektu opisu gramatycznego, poprzez wyodrębnienie tego dialektu spośród innych (u D. Kleina jest to dialekt iławski, a u P. F. Ruigysa – dialekt powiatów iławskiego i ragaińskiego), a także w rozszerzeniu rozdziału składni. Przejmując ideę D. Kleina, by za podstawę opisu języka litewskiego przyjąć jeden dialekt, P. F. Ruigys uwydatnił opozycję główny : poboczny (wskazał trzy dialekty poboczne: dwa na Litwie Właściwej, jeden – na Litwie Pruskiej). Zdaniem referentki, podkreślając stabilność, uniwersalność i prestiż jednego dialektu w stosunku do innych dialektów, P. F. Ruigys kontynuował zapoczątkowaną przez D. Kleina tradycję kształtowania języka ogólnego na podstawie jednego dialektu. P. F. Rui- 250 benDRinė kaLba | 96 tografia i akcentologia, ponieważ księża i nauczyciele muszą nauczyć się poprawnej wymowy. Pisząc gramatykę dla nie-Litwinów, P. F. Ruigys gio gramatika orientuota ne vien į kalbos pagrindų išdėstymą, bet ir į skirtumo tarp rašytinės ir sakytinės kalbos mažinimą: tampa svarbi akcenpoświęcił wiele uwagi składni i rozwijaniu językowych kompetencji komunikacyjnych. Zbieżność modeli opisu struktury gramatycznej widocznych w gramatykach obu autorów referentka powiązała z powolnymi zmianami opisywanego języka litewskiego. Lina Plaušinaitytė (VU) omówiła związki materiału zawartego w słowniku Lexicon Germanico-Lithvanicum et Lithvanico-Germanicum, opracowanym przez Jokūbasa Brodovskisa (1692?–1744), z gramatykami D. Kleina (temat referatu – Odzwierciedlenie gramatyk Kleina w słowniku Brodovskisa). Referentka zapoznała słuchaczy z właściwościami i strukturą tego rękopisu. Jest to słownik o bardzo dużej objętości (np. część niemiecka, obejmująca słowa od a do s, zawiera około 30 000 niemieckich leksemów), bogato ilustrowany przykładami – leksyką biblijną, językiem codziennym i zawodowym, wyrażeniami, przysłowiami oraz zagadkami. Jak twierdzi L. Plaušinaitytė, na pierwszy rzut oka może się wydawać, że w tym słowniku niemal nie ma informacji o charakterze gramatycznym, jednak dość regularne jej podawanie w określonych przypadkach (np. przy objaśnianiu lub wyodrębnianiu znaczeń homonimów) wskazuje, że autor słownika miał jasny plan, kiedy taka informacja jest niezbędna. Uwagi gramatyczne formułowane po łacinie lub po niemiecku w słowniku J. Brodovskisa podawane są przy hasłach. Ślady wpływu gramatyk D. Kleina w tym słowniku są oczywiste. Znajduje to odzwierciedlenie również w leksyce słownika, ale zbieżności leksykalne należy wiązać raczej z dziełem D. Kleina Compendium Litvanico-Germanicum niż z przykładami z jego gramatyki z 1953 r. J. Brodovskis starał się podawać również przykłady neutralne (nieksiążkowe). Referentka wskazała na częściową możliwość, że pewna część przykładów D. Kleina mogła trafić za pośrednictwem innego źródła, które stało się pośrednikiem – słownika Clavis Germanico–Lithvana. Giedrius Subačius (Uniwersytet Illinois, Chicago; Instytut Historii Litwy) omówił cechy odpisu gramatyki D. Kleina znajdującego się w jednym z rękopisów Simona Daukantasa (temat referatu – Daukantas i gramatyka Kleina). Przybliżony czas skopiowania tego niedatowanego odpisu gramatyki badacz ustalił na podstawie podobieństwa papieru tego rękopisu i innego rękopisu S. Daukantasa – Išrašai iš knįgų apie etnografje ir istorje, co pozwala wiązać odpis gramatyki z rokiem 1828 lub okresem nieco późniejszym. W referacie przedstawiono strukturę i genezę odpisu S. Daukantasa: odpis S. Daukantasa przekazuje niepełny (brakuje pierwszych czterech rozdziałów początku gramatyki oraz kilku rozdziałów końcowych) i niespójny (na s. 49 brakuje tekstu gramatyki od s. 89 do 93) odpis gramatyki D. Kleina, najprawdopodobniej powiązany z przepisywaniem nie z oryginału, lecz z innego odpisu. Pierwszej drukowanej gramatyce języka litewskiego – 370 lat 251 najprawdopodobniej powiązany z przepisywaniem nie z oryginału, lecz z innego odpisu. O takim pochodzeniu odpisu świadczą również jakość papieru, uporządkowane ułożenie kart rękopisu oraz uwaga S. Daukantasa niestaie [brakuje], wskazująca, że zrozumiał on, iż przepisuje z wadliwego odpisu. Według referenta, być może dziesięć lat później na marginesie brulionu napisanego przez S. Daukantasa wspomina się gramatykę D. Kleina i uwagi o dialektach wyrażone w jej przedmowie, natomiast w liście z 1853 r. do Frydricha Kuršaitisa S. Daukantas prosi o dostarczenie mu gramatyki D. Kleina w języku łacińskim. Podsumowując, G. Subačius wskazał, że chociaż S. Daukantas kilkakrotnie, w różnych miejscach i w różnym czasie – w Rydze (odpis), w Petersburgu (komentarz do przedmowy) i w Worni (list do Fr. Kuršaitisa) – wykazał zainteresowanie gramatyką D. Kleina z 1953 r., to jednak nie ma bardzo wyraźnych dowodów, że szerzej korzystał z tej gramatyki w innych swoich pracach (wpływ gramatyki D. Kleina można wiązać co najwyżej z zapisem diakrytyków, takich jak û, ê, ô, który pojawił się w systemie ortograficznym S. Daukantasa w 1828 r.). W końcowej dyskusji seminarium Jurgita Venckienė (LKI) opowiedziała o związkach litewskich gramatyk z XIX w. z gramatykami D. Kleina. Zdaniem badaczki na Grammatica Litvanica opierali się również August Schleicher, pisząc w latach 1856–1857 Handbuch der litauischen Sprache, oraz F. Kuršaitis, przygotowując Grammatik der littauischen Sprache (1876); prawdopodobnie także Kazimieras Jaunius, którego Lietuvių kalbos gramatika (1885–1892) została wydrukowana w 1911 r.; jak stwierdziła V. Zubaitienė, Mykolo Miežinio Lietuviszka gramatika (1886) również została opracowana (spisana) na podstawie przykładu gramatyki D. Kleina lub F. v. Hako. Referaty seminaryjne ujawniły, że zainteresowanie litewskim dziedzictwem D. Kleina z czasem nie słabnie. Obchodzony w 2009 r. jubileusz 400. rocznicy urodzin D. Kleina wzbogacił dorobek badań związanych z jego osobą i wszechstronną twórczością, zachęcił do stworzenia i rozpowszechniania elektronicznych transkrypcji książek D. Kleina. Można przypuszczać, że pięknie uczczona okrągła rocznica pierwszej gramatyki języka litewskiego również doczeka się nowej fali publikacji naukowych i zachęci do celowych poszukiwań danych archiwalnych, które uzupełnią nasze rozumienie osoby D. Kleina i jego twórczości. otrzymano 2023 12 22 jūRatė PajėDienė Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, Lt-10308 Wilno [email protected]