Lietuvių kalbos vištos, gaidžio, viščiuko pavadinimai ir jų motyvacija

156 benDRinė kaLba | 96 ŽYDRŪNĖ ŠALAVIEJŪTĖ Lietuvių kalbos institutas oRciD id: orcid.org/0009-0003-4998-9657 kieRunki baDaWcze: semantyka leksykalna, etnolingwistyka, lingwistyka kognitywna. Doi: doi.org/10.35321/bkalba.2023.96.08 NaZwy kury, koGuta, kurCzaka w języku litewskim i ich motywacja ESMINIAI ŽODŽIAI: motyvacija, sinonimas, zoonimas, višta, gaidys, viščiukas. adnotacja oceniane w aspekcie semazjologicznym nazwy kury, koguta i kurczaka w języku litewskim tworzą liczną podgrupę tematycznej grupy zoonimów: w różnych źródłach leksykografii objaśniającej, gwarowej i specjalistycznej odnotowano około 200 leksemów, niemających wspólnego hiperonimu. oceniane w aspekcie onomazjologicznym nazwy motywowane stanowią 98 proc. badanych leksemów. w artykule kompleksowo analizowane są nazwy kury, koguta i kurczaka w języku litewskim, przy czym są one oceniane jako takie jednostki leksykalne, które mogą przekazywać kategoryzację nazywanego ptaka, jego relację z innymi realiami oraz stosunek użytkownika języka. systematyczna analiza badanych leksemów uwydatnia cechy konceptualne kilku kategorii: aksjologiczne, kognitywne, asocjacyjne, etnokulturowe. abstRact Z semazjologicznego punktu widzenia litewskie nazwy kury, koguta i kurczęcia tworzą bogatą podgrupę tematycznej grupy zoonimów: w różnych źródłach leksykograficznych, w tym objaśniających, dialektalnych i specjalistycznych, zidentyfikowano około 200 leksemów bez wspólnego hiperonimu. Z onomazjologicznego punktu widzenia nazwy motywowane stanowią 98 procent badanych leksemów. artykuł kompleksowo analizuje nazwy kury, koguta i kurczęcia w języku litewskim, traktując je jako jednostki leksykalne, które mogą przekazywać kategoryzację tak nazwanego ptaka oraz jego relację z innymi realiami z perspektywy użytkownika języka. systematyczna analiza badanych leksemów uwidacznia kilka kategorii cech konceptualnych: aksjologiczne, kognitywne, asocjacyjne, etnokulturowe. ŽyDRūnė šaLaviejūtė. Nazwy kury, koguta i kurczęcia w języku litewskim oraz ich motywacja 157 Wstęp kura, kogut, kurczę – nieodłączna część litewskiego folkloru i frazeologii (jasiūnaitė 2010: 322–323). Nazwy tego ptaka domowego pozostawiły ślady w toponimach (balsys 2020: 21), nazwach roślin (gritėnienė 2006), grzybów (Lubienė 2015), fizycznych i umysłowych właściwości człowieka (Rosinienė 1990; eigirdienė 2016), zjawisk przyrodniczych (Dundulienė, ščmeliovas 1979: 122; jasiūnaitė, konickaja 2003: 47–48). Nazwy zwierząt częściej analizuje się jako domenę źródłową metafor konceptualnych (būdvytytė-gudienė i in. 2014), jednak badania odwrotne, tj. takie, które ujawniałyby, z jakimi realiami zwierzęta są zestawiane w procesie nominacji, nie są częste (smetona 2015; šalaviejūtė 2022). Systemowi onomazjologicznemu zoonimów poświęca się niewiele uwagi. Problemy zakresu, relacji systemowych i motywacji którejś z grup tematycznych leksyki języka litewskiego i innych języków są badane niezwykle rzadko. Jednostki dyleksykalne, które mogą przekazywać kategoryzację nazywanego ptaka, jego relację z innymi realiami oraz stosunek użytkownika języka. celem badania jest przeanalizowanie relacji semantycznych litewskich nazw kury, koguta i kurczęcia oraz ustalenie giau dėmesio skiriama paskirų zoonimų frazeologijai, konceptualiosioms metaforoms (nilsen 1996; De la cruz cabanillas, martínez 2006; goatly 2006; górecka-smolińska, kleparski 2011 ir kt.). šio tyrimo objektas – lietuvių kalbos zoonimų teminės grupės vištos, gaidžio ir viščiuko pavadinimai. Į pavadinimus žvelgiama kaip į tokius reprezentowanych przez nie cech konceptualnych. cel ten osiąga się, stawiając następujące zadania: 1) wybrać z różnych słowników języka litewskiego zoonimy nazywające kurę, koguta i kurczę; 2) ustalić zakres tematycznych podgrup nazw kury, koguta i kurczęcia; 3) pogrupować nazwy kury, koguta i kurczęcia w szeregi synonimiczne; 4) synchronicznie ustalić relację między leksemami motywowanymi i niemotywowanymi; 5) ustalić relacje semantyczne leksemów oraz reprezentowane przez nie cechy konceptualne. w analizie stosuje się metodologiczną praktykę kompleksowego badania lingwistycznego, w której cechy semantyczne członków jednej grupy tematycznej ustala się poprzez badanie leksemów na poziomie semazjologicznym i onomazjologicznym. Semazjologiczne i onomazjologiczne cechy semantyczne leksemów uważa się również za cechy właściwe konceptowi nominowanemu. Z perspektywy semantyki kognitywnej znaczenie jest aktualizowaną częścią konceptu, zatem każda nominacja odzwierciedla określone cechy konceptu (cechy właściwe konceptowi) (gudavičius 2009: 51). 158 język ogólny | 96 Analizę przeprowadza się na zasadzie koncentrycznej, badając system językowy od dołu. Potencjalne leksemy wybiera się z różnych źródeł. Wybrane nazwy grupuje się w szeregi synonimów1, w ten sposób ustala się najmniejszą utrwaloną w systemie leksykalnym kategoryzację omawianego konceptu. Bada się relacje semantyczne leksemów (hiperonimiczno-hiponimiczne, ekwonimiczne, słowotwórcze, polisemicze). Analizę relacji syntagmatycznych wykorzystuje się jako uzupełnienie. Opiera się na teoretycznym założeniu, że badanie relacji paradygmatycznych jest wiarygodnym sposobem ustalenia niektórych cech badanego konceptu (por.: bartmiński 2010: 119–122; Rutkovska i in. 2017: 31; bogdzevič 2019: 69). Głównym źródłem badanych nazw jest Lietuvių kalbos žodynas (LkŽe). materiał uzupełniono danymi z Dabartinės lietuvių kalbos žodyno (DLkŽ8e), Bendrinės lietuvių kalbos žodyno (bLkŽ), 13 słowników gwarowych2 reprezentujących gwary żmudzkie, południowo-wschodnioauksztockie, zachodnioauksztockie i wschodnioauksztockie. oparto się także na wydawnictwach elektronicznych systematycznie przedstawiających leksykę języka litewskiego: Sisteminiu lietuvių kalbos žodynu (sistŽe), Sinonimų žodynu (sŽe). przede wszystkim pojawia się zadanie ustalenia, ile w systemie języka litewskiego istnieje nazw jednego ptaka (łac. Gallus gallus domesticus, lit. naminė višta). Na podstawie danych zbadanych źródeł leksykograficznych można stwierdzić, że do badanej grupy należy około 200 leksemów3 (w tym warianty formalne4). po zbadaniu relacji systemowych i związków semantycznych ustalono, że w systemie języka litewskiego (poza językiem naukowym) nie ma wspólnego hiperonimu na określenie omawianego ptaka. rdzeń grupy tematycznej tworzą trzy ekwonimy: samica (vištà), samiec (gaids) i pisklę (viščiùkas). ich relacje semantyczne ustalone na podstawie definicji uwydatniają dwie konceptualne cechy różnicujące: płeć i wiek. W artykule 1 nie są rozstrzygane teoretyczne kwestie synonimii. Wyróżnia się synonimy leksykalne i słowotwórcze. Synonimy leksykalne rozumie się jako synonimy nierdzenne, mające takie samo lub zbliżone znaczenie. Synonimami słowotwórczymi nazywa się synonimy współrdzenne, mające różne afiksy słowotwórcze (w artykule zalicza się do nich także deminutywy). 2 Zob. wykaz źródeł. 3 straipsnyje pristatoma tik apytikrė vištos, gaidžio, viščiuko pavadinimų teminių pogrupių aprėptis. Į tyrimą neįtrauktos neaiškios reikšmės leksemos. Žodynuose teikiamos daugiareikšmės onomatemos išskaidytos į vienareikšmes leksemas, pvz.: koplnas 1 ‘kastruotas gaidys’, koplnas 2 ‘nededanti kiaušinių višta’, viščiùkė 1 dem. ‘višta’, viščiùkė 2 ‘maža ar paaugusi jauniklė višta’. 4 Formalną wariantywność leksemów ustalono na podstawie analizy fonetycznej, akcentologicznej i morfologicznej budowy leksemów. ŽyDRūnė šaLaviejūtė. Ustalono, że litewskie nazwy kury, koguta i kurczęcia oraz ich motywacja 159 mają formalne warianty, synonimy słowotwórcze i leksykalne. Najliczniejszy szereg derywacyjnych i leksykalnych synonimów tworzą nazwy kury (50 proc.), mniejszy – nazwy kurczęcia (30 proc.) i koguta (20 proc.). Analiza onomazjologiczna pomaga systematycznie (w większej, bardziej abstrakcyjnej skali) odtworzyć obraz świata w języku. Cechy semantyczne wyłonione z kompleksowej analizy lingwistycznej są stopniowo grupowane aż do podstawowych kategorii kognitywnych. Rejestr kategorii podstawowych (prymitywów semantycznych, molekuł semantycznych) ustala się na podstawie spostrzeżeń innych naukowców (Wierzhbicka 2013; goddard, Wierzhbicka 2014; goddard 2018) oraz materiału badawczego. W artykule metodologicznie wybrano omówienie nazw według relacji semantycznych. Strukturę onomazjologiczną nazw omawianego ptaka opisuje się, dzieląc je na mniejsze podgrupy tematyczne: kury, koguta i kurczęcia5. Stara się uwypuklić ich podstawowe konceptualne cechy różnicujące i (lub) wspólne. 1. nazwy kury 1.1. sŽe podaje się szereg synonimów składający się z 3 nazw: vištà, pùtė, pùlė. sistŽe wskazuje się szereg składający się z 13 synonimów: vištà, vištáitė, viščiõtė, pùtė, pùlė, vištapalaikė, perẽkšlė, perẽklė, kvàksė, kvàkšė, kvakšlė, kvarkšlė, kverkšlė. Na podstawie danych zbadanych źródeł leksykograficznych można stwierdzić, że kura w systemie języka litewskiego jest nazywana bardzo różnorodnie. W źródłach leksykograficznych odnotowano blisko sto (95) leksemów na określenie kury. Leksem vištà – dominanta tematycznej grupy nazw kury, w definicjach słowników objaśniających określany jako ‘ptak domowy, hodowany dla jaj i mięsa (Gallina)’ LkŽe, DLkŽ8e, DnŽ 555, DrskŽ 465, DvŽ ii 538, kzRŽ ii 514, kpŽ iv 888, LzŽ 290, PPaŽ ii 782, švŽŽ ii 459, znŽ iii 692, ztŽ 779 oraz ‘ptak z rodziny bażantowatych, hodowany dla jaj, mięsa i piór (Gallus gallus domesticus)’ vdškŽ 901, pvz. Kury trzyma, tych jaj – tylko jedz LkŽe; Mam dwadzieścia kur, więc mam jajek LkŽe; Skoro mam chorego, to zarżnę kurę LkŽe; Pasipjaudavai kurę, to jak jabłuszko – pełna tłuszczu LkŽe; Mięso gęsie nie jest tak smaczne jak kurze, kurze jest smaczniejsze LkŽe; Pośladki jak z kury LkŽe. 5 Uzasadnienie przynależności wszystkich członków grupy tematycznej do mniejszej podgrupy jest trudne ze względu na właściwą leksykalnemu systemowi semantycznemu rozmytość granic. 160 język ogólny | 96 Leksem vištà należy do typu nominacji niemotywowanej6. Ze względu na wejście do systemu językowego jest leksemem wewnętrznego sposobu nominacji, należącym do wschodniobałtyckiej warstwy chronologicznej. jak wskazują prace etymologów, pochodzenie leksemu jest niejasne. interpretacja klasyczna wskazuje na etymologiczny motywacji znak ‘ta, która jest domowa’. wyłącznie właściwą językom litewskiemu i łotewskiemu (por. łac. vista) nazwę samicy ptaka domowego próbuje się wiązać ze staroindyjskim viç- ‘dom’, praindoeuropejskim *ueik - : uik - ‘dom, osada’, rekonstruując w ten sposób rozwój semantyczny: ‘dom’ → ‘ptak domowy’ → ‘kura’ (buck 1949: 176; LeW 1266; sabaliauskas 1990: 153; sejL 2057). wszystkie pozostałe odnotowane nazwy kury należą do typu nominacji motywowanej. Większość nazw motywowanych stanowi leksyka gwarowa. 1.2. Pierwsza grupa – synonimy słowotwórcze (25). Słowotwórcze synonimy vštos są nacechowane aksjologicznie. konotacja pozytywna odzwierciedla się w derywatach z sufiksami deminutywnymi7: viščiùkė 1 DvŽ ii 538, viščitė 1 LkŽe, DvŽ ii 538, vištáitė 1 PPaŽ ii 783, DvŽ ii 539, LzŽ 290, vištẽlė 1 LkŽe, DLkŽ8e, DvŽ ii 539, švŽŽ ii 459, vdškŽ 901, vištùkė 2 PPaŽ ii 783, višttė / višttė 2 DvŽ ii 540, vdškŽ 901, vištka 1 LkŽe. Np. : Och, jaka dobra kurczątka! LkŽe; Ładna kurczątka LkŽe; To ładna kurka: gruba, malutka, głowa czerwona LkŽe. kilka derywatów sufiksalnych i jeden kompozyt nazywa młodą, podrośniętą, ale jeszcze nie całkiem dorosłą kurę i uwydatnia konceptualną cechę wieku kury: viščiõkė LkŽe, vdškŽ 900, viščiõtė LkŽe, kltŽ 410, kpŽ iv 884, viščiùkė 2 LkŽe, DvŽ ii 538, viščitė 2 LkŽe, vištáitė 2 LkŽe, DLkŽe, DrskŽ 465, DvŽ ii 539, kzRŽ ii 514, znŽ iii 692, vištkė LkŽe, krtnŽ 489, vištka 2 ztŽ 780, pùsvištė LkŽe, DLkŽe, švŽŽ ii 118. Np. : Kurczątko jest całkiem małe, a kurka już półdorosła LkŽe; Kurczęta wszystkie będziemy trzymać, może będą lepsze od starszych LkŽe; Wyhodowałem dwanaście kurcząt i jednego koguta LkŽe; Podrośnie i będzie nioską kurką LkŽe; Moja już dobra półkura, wkrótce zacznie znosić jajka LkŽe. Pozostałe derywacyjne synonimy wyrazu „kura” mają konotację negatywną (w słownikach przy podawaniu definicji oznacza się ją skrótem menk.), nazywa się nimi kiepską, nieudolną kurę: vištna LkŽe, vštapalaikė LkŽe, kpŽ iv 890 / vštpalaikė LkŽe, krtŽ 489. Np. : Vištnos ryja [buraki] – nieogrodzone LkŽe; Te vštapalaikės wygrzebały cały ogród LkŽe. 6 Więcej na temat nominacji niemotywowanej i motywowanej zob. Lubienė 2015: 24–25. 7 Deminutyvinė priesaga – onomasiologinio lygmens aksiologijos rodiklis, kuris rodo, kad Leksem ma cechę aksjologiczną i różni się od dominanty szeregu synonimów. Ze względu na produktywność derywatów z sufiksami deminutywnymi szereg synonimów jest otwarty. ŽyDRūnė šaLaviejūtė. Nazwy kury, koguta i kurczęcia w języku litewskim oraz ich motywacja na poziomie onomazjologicznym 161. Wszystkie leksykalne synonimy kury – to słowa motywowane, ich struktura onomazjologiczna 1.3. antroji grupė – leksiniai sinonimai (65). Didžioji jų dalis turi diferencinių semantinių ir konceptualiųjų požymių, kurie labiausiai išryškėja onoutrwala określone cechy semantyczne, dlatego w szeregu synonimów grupuje się je według tych cech. Dużą część leksykalnych synonimów kury stanowią takie nazwy, których struktura semantyczna i onomazjologiczna utrwala właściwą temu ptakowi cechę akustyczną (25). Na poziomie semantycznym konceptualny dla nazw dźwięku. ich leksykalnych motywatorów tworzą czasowniki dźwiękonaśladowcze zawierające sem dźwięku bezdźwięcznego: dimo požymis paprastai būdingas perinčios, kiaušinį dedančios vištos pakarkti, kirkti, kudakúoti, kvachtúoti, kvagždti, kvaksti, kvarkti, kverkšti. Np. : Kudakuje, kudakuje kura i niczego nie znosi LkŽe; Kudakuje jak kura, która zniosła pierwsze jajko LkŽe; Kwaka jak kura wysiadująca jajka LkŽe; Kura kwacze, wysiadując jajka LkŽe; Kura skrzeczy, więc posadź sobie gąsięta LkŽe; Jak kura – wciąż dziobie i dziobie LkŽe; Jak kokoszka – gdacze i gdacze bez zdrowia LkŽe; Teraz nie ma jaj – wszystkie gdakaczki LkŽe; Kura gdacze. Już ona gdacze, chce małych dzieci ztŽ 336. onomazjologiczna struktura nazw kury odnotowuje charakterystyczne dla tego etnozoonimicznego gatunku wydawane dźwięki: °karka LkŽe 8, kudãkė LkŽe, kudãkšlė LkŽe, kudakùtė LkŽe, kvadẽkšlė LkŽe, kvãgždė LkŽe, kvàksė LkŽe; DLkŽ8e, kvaksnas LkŽe, DrskŽ 179, kvãkšė LkŽe, sŽe, kpŽ ii 547, kvakšl LkŽe, kvaktùkė LkŽe, ztŽ 336, DvŽ i 329, kvaktùtė DvŽ i 329, kvaktuchà9 ztŽ 336 / kvaktukà LkŽe, DvŽ i 329, kvárkė LkŽe, kvárkšė LkŽe, kvarkšl LkŽe, DLkŽ8e, sŽe, kpŽ ii 549, kvarkštuõlė LkŽe, kverkšl LkŽe, DvŽ i 330, kverkštùkė LkŽe, krkla / kirklà LkŽe. Np. : Nienawidzę tej kudãkšlė: tylko ktoś coś zaszeleści, a ona już gdacze DvŽ i 329; Gdakaczka gdacze, a kurczęta już jej słuchają LkŽe; Kvachtuchà kvachtúoja ZtŽ 336. Inne leksykalne synonimy posiadające cechę akustyczną są motywowane wyrazami dźwiękonaśladowczymi naśladującymi odgłosy przywoływania kury. Inwentarz leksykalnych motywatorów tworzą inwokatywy10 pùl, pùle, pùt. Zwykle są to synonimy zdrobniałe, mające konotację pozytywną albo neutralną: pùlė LkŽe, sŽe, pùtė LkŽe, DLkŽ8e, sŽe, kzRŽ II 143, znŽ II 509, kpŽ III 401, vdškŽ 637 / putà LkŽe, pùtkė LkŽe, puttė 8. Symbolem ° oznaczono te leksemy, które w słowniku są nieakcentowane. 9 wiąże się z używanym w gwarach slawizmem kvachtúoti, -úoja, -ãvo ‘kwakać’ ztŽ336. gdy leksykalny motywator motywemu jest zapożyczeniem, motywem uznaje się za umotywowany (por. Lubienė 2015: 169). 10 inwokacja – odgłosy przywoływania lub zaganiania ptactwa domowego i zwierząt gospodarskich (zabarskaitė 2009: 92). 162 język ogólny | 96 LkŽe, krtŽ 331, vdškŽ 637. Np. : Pul, pul, moja kureczko! LkŽe; Pùtės, pučiùtės, put, put, put! LkŽe. W semantycznej i onomazjologicznej strukturze nazw kur ważne miejsce zajmuje wygląd ptaka. W centrum semantycznej i onomazjologicznej struktury takich nazw znajdują się konceptualne cechy morfologii ciała kury, a dokładniej — upierzenia i budowy ciała. Pięć leksykalnych synonimów nazywa kurę według koncepcji porośniętych tualųjį požymį. Leksemų ir leksinių motyvatorių semantika išryškina vištos su žandenomis vaizdą: bakuõtė LkŽe (< ×bãkai ‘žandenos’), papučiõkė LkŽe / papučõkė LkŽe (< papučõkai ‘vištos žandenos’), papùrka ‘višta su žandenomis’ LkŽe, papùžė ‘višta su žandenomis’ LkŽe, apúokas ‘višta su apžėlusiais žandais’ LkŽe (< apúokas2 ‘apačios plaukai, pavilnė, puokas’). policzków. : Jakie piękne są te papučiõkės! LkŻe; Papugi – z brodami – lepiej znoszą, gdy są wielkoczube LkŽe. W centrum onomazjologicznej struktury kolejnych pięciu leksykalnych synonimów znajduje się cecha konceptualna „czub”: kuõdė LkŽe, kzRŽ i 406, kuõdena LkŽe, kuõdinas LkŽe, kuodùtė LkŽe, kuoduõtė / kuoduõčė švŽŽ i 352. Np. : Kuodułate [są] z czubami takie śwŽŽ i 352; Jeśli będzie kura z czubem, kuoduõčė śwŽŽ i 352; Obie kuoduõčės kury z czapkami śwŽŽ i 352. Onomazjologiczna struktura kilku leksykalnych synonimów utrwala konceptualną cechę puszystych, nastroszonych, obrośniętych, zmierzwionych piór: drskė LkŽe, spùrė LkŽe, šiùrpa LkŽe, pùrė LkŽe, °ražokė LkŽe, tūbõtė LkŽe. odrębne nazwy ma kura z krótkim, obciętym ogonem: kirptùkė LkŽe, kuksà LkŽe, stùmplė LkŽe; kura o krótkich nogach: lùtė LkŽe, lutkė LkŽe, latùkė LkŽe / °letukė LkŽe. występują również przypadki metaforycznego wyrażania morfologii ciała kury, np.: leksykalny synonim kury čémpė LkŽe jest asocjacyjnie związany z obrazem porośniętych nóg kury oraz obuwia zrobionego z przędzy; asocjacyjne wyobrażenie grzebienia ptaka i krzewu utrwalają nazwy krūminagavė ‘kura z krzewiastym grzebieniem’ LkŽe, rožėtskiautẽrė LkŽe. kolejną grupę tworzą te nazwy, których motywatory leksykalne określają kurę według cechy barwy piór: gegužėtė LkŽe, geltõnė LkŽe, kanãpė LkŽe, rabė LkŽe, raibùkė LkŽe. metaforycznie pstrokatość wyraża zeziùlė ‘pstra, konopiana kura’ LkŽe (< zeziùlė, zeziùlka ‘kukułka’ ztŽ 790). Cechy kinezyczne są właściwe synonimom klùkštė ‘kura gdacząca’ LkŽe, gužùtė ‘kura, którą się łapie’ LkŽe, pagžėlė ‘kura szybko kucająca’ LkŽe, ŽyDRūnė šaLaviejūtė. Litewskie nazwy kury, koguta i kurczęcia oraz ich motywacja 163 tpškė ‘oswojona kura’ LkŽe, cechę psychokinetyczną – pasiùtvištė ‘kura grzebiąca’ LkŽe, pagẽdvištė ‘kura nieudana, wyrządzająca szkody’ LkŽe. znaczną część nazw kury stanowią leksemy, których struktura semantyczna i onomazjologiczna utrwala funkcje charakterystyczne dla tego ptaka domowego. Nazwy pozwalają wyodrębnić trzy najważniejsze funkcje kury: znoszenie jaj, wysiadywanie, ochronę i opiekę nad pisklętami. Konceptualna cecha funkcji (nie)znoszenia jaj i wysiadywania jest eksplicytnie i implicytnie utrwalona w kilku leksykalnych synonimach: dedẽklė LkŽe, DLkŽ8e, bLkŽ, švŽŽ i 110, znŽ i 253, kltŽ 42 / dėdklė LkŽe, gadvištė LkŽe, koplnas 2, nedklė LkŽe, perẽklė / perèklė LkŽe, DLkŽe, sŽe, krtŽ 292, švŽŽ ii 49, kzRŽ ii 72, znŽ ii 375, perẽkšlė / perèkšlė LkŽe, DLkŽ8e, sŽe, kzRŽ ii 72, vdškŽ 544, krtŽ 292, znŽ ii 375, kpŽ iii 146, kltŽ 210, periùkšlė LkŽe / perùkšlė LkŽe, peruõkšlė LkŽe. Np. : Taka dobra kura – dedẽklė, szkoda ją sprzedawać LkŽe; Przynosił to parę dziesiątek jaj, to zestarzałą kurę niedėklė LkŽe; Może czasem masz kurę perẽklė, chciałbym wysiedzieć sobie kurczęta LkŽe; Perèkšlė dobrze wysiedziała jaja LkŽe; Nie ma kur perùkšlių, nie chcą wysiadywać LkŽe; Nie znosi [kura] – wygląda na to, że będzie gaidvištė LkŽe; Ta nasza czubata koplūnas nie zniosła ani jednego jajka LkŽe. Niewielką grupę stanowią nazwy określające kurę znoszącą miękkie lub małe jajka: lėjkė LkŽe, lėjùkė LkŽe, minkštpaũtė LkŽe, plirė / pliùrė LkŽe, švŽŽ ii 81; kliukė LkŽe, znãckinė LkŽe (< znãckas ‘bardzo małe kurze jajko, wydziedek’). Np. : Kura lėjukė zniosła słabe jajka LkŽe; Jedna kura wylewa jajka – znosi je bez błonki LkŽe; Co się tam, do licha, stało, że kury wylewają LkŽe. Cecha funkcji ochrony i opieki nad pisklętami jest odnotowana w onoduoda masiologiniu ir sintagminiu lygmenimis: cakõlinė ‘višta, kuri vedžioja cakolius (viščiukus)’ LkŽe, vištõlinė ‘višta, kuri vedžioja viščiukus’ LkŽe (< vištõlis ‘viščiukas’), vakveda LkŽe. Pvz.: Moma tai kap cakõlinė – až vaiką visa ką atduotų LkŽe; Jau mūsų vištõlinė sviedė vadžiot vištolius LkŽe; Ta vaikveda ir viščiukus vadžioja, ir deda LkŽe; Kita vištà ir varnai vaiko nepaLkŽe; I kura również broni swoich dzieci LkŽe. innych nazw jest niewiele. w nich aktualizowana jest konceptualna cecha lokatywna kury potajemnie znoszącej jaja i wysiadującej je: paslaptnė LkŽe, slàpė LkŽe, slaptnė LkŽe, slapùkė LkŽe, kpŽ iii 751, slapkė LkŽe, DrskŽ 334. Np. : Ta slaptnė gdzieś w krzakach znosi jaja LkŽe. aktualizowana jest również konceptualna cecha temporatywna nietypowego czasu wysiadywania: balandinkė ‘kura, która wykluła się w kwietniu’ LkŽe. 164 język ogólny | 96 1.4. Bogactwo leksemów, semantyczna i onomazjologiczna struktura leksemów oraz ujawnione konceptualne cechy charakterystyczne dla nazywanego ptaka pozwalają stwierdzić, że kura zajmuje ważne miejsce w litewskiej etnozoonimii. Analizowane nazwy uwydatniają najważniejsze funkcje kury: znoszenie jaj, wysiadywanie, ochronę piskląt i opiekę nad nimi. Synonimiczność oraz mnogość nazw nacechowanych aksjologicznie wskazują na potrzebę użytkowników systemu języka litewskiego, by nazywać kurę o nietypowym wyglądzie i zachowaniu, niewłaściwie pełniącą swoje funkcje. 2. Nazwy koguta 2.1. W sŽe podano szereg synonimów obejmujący 4 nazwy: gaids ‘samiec kury’, kakarikõnas pot. ‘przezwisko koguta’, kakarykõrius pot., skėtrõnas pot. ‘rozpostarty kogut’. W sistŽe wskazano szereg 8 synonimów: gaids, kakarikõnas, kakarykõrius, kakariẽkas, skėtrõnas, skiautẽris, kaplõnas, koplūnas. Ze źródeł leksykograficznych wybrano 30 leksemów inwariantnych na określenie koguta. Dominantą szeregu synonimów jest ogólnonarodowy, normatywny, aksjologicznie neutralny leksem gaids LkŽe, DLkŽ8e, bLkŽe, sŽe, DnŽ 483, DrskŽ 90, DvŽ i 156, PPaŽ i 258, kzRŽ i 202, kltŽ 66, kpŽ i 576, LzŽ 74, PPaŽ i 258, švŽŽ i 163, znŽ i 393, ztŽ 191, vdškŽ 170. W centrum struktury onomazjologicznej znajduje się akustyczna funkcja piania koguta, np. : Zaczynają piać koguty, nie dają mi spać LkŽe; Jeśli kogut pieje w dzień po dwunastej, będzie zmiana pogody LkŽe; Kogut pieje przed deszczem kpŽ i 576. 2.2. Dominanta szeregu synonimów gaids ma synonimy słowotwórcze (12). Są to aksjologicznie pozytywnie, melioratywnie nacechowane derywaty deminutywne z przyrostkami -elis, -(i)ukas, -utis11: gaidẽlis DLkŽ8e, DvŽ i 156, kltŽ 66, LzŽ 74, PPaŽ i 258, švŽŽ i 163, vdškŽ 170, gaidelùkas ztŽ 191, gaidùkas 1 DLkŽ8e, DvŽ i 157, PPaŽ i 258, švŽŽ i 163, ztŽ 191, gaiduliùkas vdškŽ 171, gaidùtis PPaŽ i 258, gaidžiùkas 1 DLkŽ8e, DvŽ i 157, kltŽ 66, ztŽ 191. Np. : Oi tu gaidùti, brolali, kokis tavo balselis gražus, kokis tu laimingas LkŽe; Raibulis, raibulis gaidys, labai saugojo vištas, labai geras gaidùkas PPaŽ i 258; Toks gražus gaidžiùkas tavo kltŽ 66. Pozostałe derywaty z przyrostkami deminutywnymi nazywają podrośniętego koguta średniej wielkości: gai dù kas 2 bLkŽ, gaidžiõkas kltŽ 66, vdškŽ 171, gaidžiùkas 2 bLkŽ, sŽe, gai džikštys kpŽ i 577, gaidnas LkŽe. Pozostałe słowotwórcze synonimy koguta wskazują 11 W artykule podane są te deminutywy, które są poświadczone w słownikach. ŽyDRūnė šaLaviejūtė. Nazwy kury, koguta i pisklęcia w języku litewskim oraz ich motywacja 171 gritėnienė aurelija 2006: Motywacja nazw roślin w gwarze północnoponiewieskiej, wilno: Instytut Języka Litewskiego. gudavičius aloyzas 2009: Etnolingwistyka, szawle: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. jasiūnaitė birutė, konickaja jelena 2003: „przyleciał ptak bez skrzydeł” (zjawiska atmosferyczne we frazeologii: śnieg). – Językoznawstwo 52(1), 45–60. jasiūnaitė birutė 2010: Święci i niegodziwcy we frazeologii i kulturze ludowej, wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Lubienė jūratė 2015: Mikonimy języka litewskiego: nominacja i motywacja, kłajpeda: Wydawnictwo Uniwersytetu Kłajpedzkiego. nilsen allen P. 1996: O biedronkach i koziołkach: Co nazwy gatunków zwierząt mówią o ludzkim postrzeganiu płci. – Metaphor and Symbol 11(4), 257–271. Rosinienė Gražina 1990: Dlaczego czerwony jak rak? Wilno: Nauka. Rutkovska Kristina, Smetona Marius, Smetonienė Irena 2017: Wartości w litewskim obrazie świata, Wilno: Wydawnictwo Akademickie. Sabaliauskas Algirdas 1990: Leksyka języka litewskiego, Wilno: Nauka. Smetona Marius 2015: Eufemizmy języka litewskiego: wyrażenie i motywacja: rozprawa doktorska, Wilno: Uniwersytet Wileński. Šalaviejūtė Žydrūnė 2022: Nominacja i motywacja zoonimów języka litewskiego: nazwy zwierząt gospodarskich, drobiu domowego i owadów: rozprawa doktorska, Kłajpeda: Uniwersytet Kłajpedzki. Wierzhbicka Anna 2013: Polskie zwierzęta ‘animals’ i jabłka ‘apples’: dociekanie etnosemantyczne. – Językowy obraz świata: etnolingwistyka, kognicja i kultura, Londyn: versita, 137–159. Zabarskaitė Jolanta 2009: Interiekcje w języku i mowie. – Kultura języka 82, 91–109. otrzymano 2023 11 17 Przyjęto 2023 12 11 lItEwSkIe NaZwY kUrY, KoGuTa I kUrCzĘcIa ORAZ ICH MOTYWACJA ŽYDRŪNĖ ŠALAVIEJŪTĖ streszczenie celem badania jest zbadanie relacji semantycznych litewskich nazw kury, koguta i kurczęcia oraz określenie reprezentowanych przez nie cech konceptualnych. 172 benDRinė kaLba | 96 są określane poprzez analizę ich na poziomie semazjologicznym i onomazjologicznym. przyjmuje się, że semazjologiczne i the analysis is based on the methodological practice of complex linguistic research, where the semantic features of the members of one thematic group onomazjologiczne cechy semantyczne leksemu odzwierciedlają również cechy semantyczne nazywanego konceptu. Artykuł metodycznie omawia nazwy na podstawie ich relacji semantycznych. Struktura onomazjologiczna nazw ptaków jest opisywana poprzez podział; them into smaller thematic subgroups of hen, rooster and chicken names. an podjęto próbę uwypuklenia ich głównych różnic konceptualnych i/lub cech wspólnych. materiał empiryczny zebrano ze źródeł leksykograficznych objaśniających (LkŽe, DLkŽe, bLkŽe), dialektalnych i specjalistycznych (sistŽe, sŽe). Nazwy kury, koguta i kurczęcia tworzą dużą podgrupę grupy zoonimicznej w języku litewskim, obejmującą około dwustu leksemów odnotowanych w źródłach leksykograficznych. W systemie języka litewskiego nie ma wspólnego hiperonimu dla badanych leksemów. Przeważa leksyka motywowana, stanowiąca około 98 procent całego zbioru. tylko trzy leksemy należą do niemotywowanego typu nominacji: jeden rodzimy leksem vištà ‘kura’ oraz trzy zapożyczenia z języków słowiańskich lub germańskich: koplnas 1, °kaplonas, kapaũnas ‘wykastrowany kogut’. Systematyczna charakterystyka tematycznej podgrupy nazw kury, koguta i kurczęcia wykazuje dobrze rozwinięte relacje synonimiczne, które odgrywają kluczową rolę we wzbogacaniu tej podgrupy tematycznej. Łańcuchy synonimów składają się z wariantów formalnych, synonimów słowotwórczych i leksykalnych. Ilustruje to zdolność twórców nazw do obserwowania różnych cech ptaka i werbalizowania ich za pomocą różnych środków językowych. Analiza nazw kury, koguta i kurczęcia ujawniła kilka kategorii cech konceptualnych: aksjologiczne (odzwierciedlające wartościujące nastawienie wobec nazywanego ptaka), kognitywne (przedstawiające nazywanego ptaka jako rzeczywistość poznawczą), asocjacyjne (ustanawiające związki między nazywanym ptakiem a innymi rzeczywistościami), etnokulturowe (reprezentujące pojęcia wykraczające poza nazywanego ptaka w obrębie etnokultury). Analiza semantyczna cech motywacyjnych pozwala zidentyfikować reprezentację fragmentu rzeczywistości, a raczej jego konceptualnego odpowiednika, w językowym obrazie świata. system językowy ujmuje różne cechy dystynktywne samicy, samca i pisklęcia, z których najważniejsze to: płeć (samica/samiec), wiek (młody/dorosły), funkcja: znoszenie jaj i wysiadywanie (kura), rozmnażanie (kura i kogut), wygląd (z występowaniem upierzenia i wzorów ubarwienia charakterystycznych wyłącznie dla nazw kur) oraz dźwięk (stąd akustyczna funkcja autora nazwy jako hodowcy drobiu). Istnieje różnica między dźwiękami wydawanymi przez dorosłego ptaka (wyłącznie samicę) a odgłosami pisklęcia, a także kontrast między pianiem (samca) a jego brakiem (samica) ptak. SŁOWA KLUCZOWE: motywacja, synonim, zoonim, kura, kogut, kurczak. ŽyDRūnė šaLaviejūtė Lietuvių kalbos institutas Petro vileišio g. 5, Lt-10308 vilnius [email protected] ŽYDRŪNĖ ŠALAVIEJŪTĖ Podsumowanie nazw kury, koguta, kurczęcia w języku litewskim i ich motywacji Przedmiotem badania są nazwy kury, koguta i kurczęcia należące do tematycznej grupy zoonimów języka litewskiego. Nazwy traktuje się jako takie jednostki leksyki, które mogą przekazywać kategoryzację nazywanego ptaka, jego stosunek do innych realiów (konceptów realiów), a także stosunek użytkownika języka. Celem badania jest przeanalizowanie relacji semantycznych nazw kury, koguta i kurczęcia w języku litewskim oraz ustalenie reprezentowanych przez nie cech konceptualnych. W analizie stosuje się metodologię kompleksowego badania lingwistycznego, w ramach której cechy semantyczne członków jednej grupy tematycznej ustala się, badając je na poziomie semazjologicznym i onomazjologicznym. Semazjologiczne i onomazjologiczne cechy semantyczne leksemu traktuje się łącznie i uznaje za cechy właściwe nazywanemu konceptowi. W artykule metodycznie przyjęto omawianie nazw według relacji semantycznych. Strukturę onomazjologiczną nazw omawianego ptaka opisuje się, dzieląc je na mniejsze tematyczne podgrupy nazw kury, koguta i kurczęcia. Podejmuje się próbę uwydatnienia ich podstawowych konceptualnych cech dyferencjalnych i (lub) ogólnych. Materiał empiryczny zebrano ze źródeł leksykograficznych objaśniających (LkŽe, DLkŽ8e, bLkŽ), gwarowych i specjalistycznych (sistŽe, sŽe). 174 JĘZYK OGÓLNY | 96 nazwy kury, koguta i kurczęcia tworzą liczny podzbiór tematycznej grupy zoonimów języka litewskiego: w źródłach leksykograficznych odnotowano około 200 leksemów. W systemie języka litewskiego nie ma wspólnego hiperonimu na określenie badanych leksemów. Dominuje leksyka motywowana – stanowi około 98 proc.; do niemotywowanego typu nominacji należą tylko trzy leksemy: jeden rodzimy leksem vištà oraz trzy zapożyczenia z języków słowiańskich lub germańskich: koplnas 1, °kaplonas, kapaũnas ‘kastrowany kogut’. Systemową cechą tematycznych podgrup nazw kury, koguta i kurczęcia są rozwinięte relacje synonimiczne. To one decydują o liczebności podgrupy tematycznej. Szeregi synonimów tworzą warianty formalne, synonimy słowotwórcze i leksykalne. Te ostatnie świadczą o zdolności twórców nazw do dostrzegania różnych cech nazywanego ptaka i werbalizowania ich za pomocą odmiennych środków lingwistycznych. Analiza nazw kury, koguta i pisklęcia uwidoczniła konceptualne cechy kilku kategorii: aksjologiczne (przekazujące wartościujący stosunek do nazywanego ptaka), kognitywne (charakteryzujące nazywanego ptaka jako rzeczywistość poznawczą), asocjacyjne (łączące nazywanego ptaka z inną rzeczywistością), etnokulturowe (reprezentujące nie nazywanego ptaka, lecz inne koncepty z dziedziny etnokultury). Semantyczna analiza cech motywacji stwarza możliwości ustalenia obrazu fragmentu rzeczywistości nazywanego nazwami kury, koguta i pisklęcia, a dokładniej – jego konceptualnego odpowiednika – w językowym obrazie świata. System językowy utrwala różne cechy dyferencjalne samicy, samca i młodego osobnika, z których najważniejsze to: płeć (samica / samiec), wiek (młody osobnik / dorosły ptak), funkcja: znoszenie i wysiadywanie jaj (kury), reprodukcja (kury i koguta), wygląd (cechy upierzenia i ubarwienia są właściwe wyłącznie nazwom kury), dźwięk (utrwalona zostaje akustyczna funkcja nazywanego osobnika jako zwierzęcia). Istnieją różnice między odgłosami przywołującymi dorosłego ptaka (wyłącznie samicę) i młodego osobnika, zauważalna jest opozycja ptaka śpiewającego (samca) i nieśpiewającego (samicy). ESMINIAI ŽODŽIAI: motyvacija, sinonimas, zoonimas, višta, gaidys, viščiukas. ŽyDRūnė šaLaviejūtė Lietuvių kalbos institutas Petro vileišio g. 5, Lt-10308 vilnius [email protected]