Morfologiškai daugiareikšmių formų atsiradimo priežastys

migLė ŽemRietė. przyczyny powstawania morfologicznie wieloznacznych form 107 MIGLĖ ŽEMRIETĖ Instytut Języka Litewskiego oRciD id: 0009-0000-2174-3311 kieRunki baDań naukowych: lingwistyka korpusowa, lingwistyka komputerowa, automatyczna analiza morfologiczna, wieloznaczność morfologiczna i jej ograniczanie. Doi: doi.org/10.35321/bkalba.2023.96.06 moRFoLogiškai Daugiareikšmių FoRmų atsiRaDimo PRieŽastys SŁOWA KLUCZOWE: wieloznaczność morfologiczna, automatyczna analiza morfologiczna, korpus, homoformy, słownik. adnotacja w artykule, na podstawie danych uzyskanych ze Słownika homoform języka litewskiego, omawiane są przyczyny powstawania morfologicznie wieloznacznych form języka litewskiego, nazywanych w artykule homoformami. Homoformy według przyczyn powstania można sklasyfikować w następujące grupy: homoformy bardziej teoretyczne, powstałe wskutek specyfiki tworzenia niektórych słowników; homoformy powstałe wskutek różnic w elementach prozodycznych; homoformy powstałe wskutek zbieżności różnych słów; homoformy uwarunkowane systemem morfologicznym języka litewskiego; homoformy o tym samym znaczeniu leksykalnym, powstałe wskutek przypisania do różnych paradygmatów. te przyczyny powstawania homoform pomagają zrozumieć, dlaczego podczas anotowania za pomocą anotatorów morfologicznych pojawiają się takie czy inne przypadki wieloznaczności morfologicznej, dlaczego nie można uzyskać całkowicie dokładnych wyników anotowania automatycznego. ABSTRAKT W artykule opisano przyczyny homoforów w języku litewskim na podstawie danych uzyskanych ze Słownika homoforów języka litewskiego. Język litewski. autor proponuje następującą klasyfikację homoforów według przyczyn ich powstania: homofory, które mają bardziej teoretyczny charakter i powstały w wyniku specyfiki tworzenia słowników; homofory wynikające z różnic w elementach prozodycznych; homofory wynikające z różnego nakładania się wyrazów; homofory, które powstały w wyniku specyfiki litewskiego systemu morfologicznego; homofory o tym samym znaczeniu, które pojawiły się w ramach różnych paradygmatów. przyczyny te pomagają zrozumieć, dlaczego anotacja dokonywana przez anotatorów morfologicznych często prowadzi do różnych przypadków niejednoznaczności morfologicznej. 108 benDRinė kaLba | 96 ĮvaDas obecnie w badaniach nad językiem najczęściej wykorzystuje się różne programy komputerowe. umożliwiają przetwarzanie języka, rozwiązywanie problemów lingwistycznych, segmentowanie tekstu, lematyzację, klasyfikowanie, klasteryzowanie lub poprawianie błędów tekstu, automatyczne tłumaczenie. za pomocą programów komputerowych można również przeprowadzać analizę semantyczną, morfologiczną i składniową, tworzyć korpusy tekstów anotowane lub nieanotowane, korpusy nagrań dźwiękowych itd. Język litewski również podlega komputeryzacji. jednym z etapów komputeryzacji języka litewskiego jest automatyczna analiza morfologiczna. w jej trakcie ujawnia się wieloznaczność morfologiczna. wieloznaczność morfologiczna stanowi tylko niewielką część wieloznaczności, do której zalicza się: 1) odmienne i nieodmienne formy wyrazów lub wyrazy; 2) formy wyrazów lub wyrazy należące do różnych i tych samych części mowy; 3) wyrazy lub ich formy różniące się określonymi formami, elementami prozodycznymi oraz całkowicie zbieżne (Rimkutė 2003a: 63). Za morfologicznie wieloznaczne słowa lub ich formy uważa się takie, gdy tej samej formie słowa przyporządkowane są dwa lub więcej lematów (np. formie kovų można przyporządkować lematy kovas i kova) albo dwie lub więcej cech gramatycznych (np. naktis – lp. mianownik albo lm. biernik). Wieloznaczność morfologiczna ujawniająca się podczas automatycznej analizy morfologicznej, zdaniem eriki Rimkutė (2002: 86), jest bardzo specyficznym przypadkiem, jednak ludzie na co dzień stykają się ze słowami wieloznacznymi. Najczęściej nie stanowi to problemu w komunikacji, ponieważ, rozumiejąc kontekst, potrafią dość łatwo domyślić się, które słowo lub jego forma zostały użyte, a inne warianty nawet nie przychodzą im do głowy. Ponadto często w języku mówionym rozpoznanie morfologicznie wieloznacznych słów ułatwia odmienna intonacja lub miejsce akcentu. Chociaż wieloznaczność morfologiczna jest zasadniczo rozwiązanym problemem (zob. Rimkutė, Daudaravičius 2007), to jednak nawet po udoskonaleniu morfologicznych anotatorów języka litewskiego nie zawsze udaje się spośród kilku morfologicznie wieloznacznych form wybrać najbardziej prawdopodobnej; ponadto nierzadkie są również przypadki, gdy anotator morfologiczny błędnie wybiera jedną formę spośród kilku możliwych. Język litewski można analizować za pomocą trzech dość szczegółowo opisanych i publicznie dostępnych anotatorów morfologicznych – anotatora Semantika.lt1 dostępnego w systemie analizy syntaktycznej i semantycznej oraz anotatorów Lemuoklis 1 Zob. https://semantika.lt/analysis/textanalysis. migLė ŽemRietė. przyczyny powstawania morfologicznie wieloznacznych form 109 oraz Morfuoklis2. Dane przedstawione w niniejszym artykule opierają się na analizie przeprowadzonej przez Lemuoklis, dlatego ten anotator zostanie przedstawiony nieco dokładniej. Celem niniejszego artykułu jest opisanie przyczyn powstawania homoform języka litewskiego (ten i inne terminy zostaną wyjaśnione w rozdziale 2). Cele – przegląd terminów związanych z morfologiczną wieloznacznością oraz, na podstawie przeanalizowanych przypadków morfologicznej wieloznaczności, po ich opisaniu i sklasyfikowaniu, omówienie przyczyn powstawania homoform. Analizować słowa znajdujące się w Słowniku homoform języka litewskiego (LkHŽ)3. W badaniu zastosowano metody analizy ilościowej, lingwistyki korpusowej oraz metodę opisową. W LkHŽ przedstawiono niepowtarzające się przykłady homoform liczące 1 mln słów, znalezione w morfologicznie anotowanym korpusie. Ze słownika można dowiedzieć się, które formy wyrazów języka litewskiego są morfologicznie wieloznaczne. Czytelnicy sami mogą wyciągnąć wnioski, które formy są bardziej prawdopodobne i co o tym decyduje. W słowniku znajduje się około 36 tys. homoform, sklasyfikowanych w trzech kategoriach: 1) homoformy odmiennych części mowy; 2) homoformy nieodmiennych części mowy; 3) homoformy odmiennych i nieodmiennych części mowy. homoformy odmiennych części mowy, a także homoformy odmiennych i nieodmiennych części mowy podzielono bardziej szczegółowo na 53 rodzaje (będą one wymieniane dalej). E. Rimkutė, opracowując morfologicznie anotowany korpus tekstów języka litewskiego, ustaliła, że wieloznaczność morfologiczna obejmuje zarówno odmienne, jak i nieodmienne części mowy (Rimkutė 2006a: 136). Jej zdaniem najczęściej pokrywają się odmienne części mowy, najrzadziej zaś – odmienne z nieodmiennymi. Chociaż w słowniku nie podano danych statystycznych4, to na podstawie tego, którym rodzajom homoform przypisano najwięcej form wyrazowych, jako częste można wymienić następujące rodzaje homoform: (i)a rzeczowniki i inne wyrazy odmieniające się według deklinacji w liczbie pojedynczej w mianowniku oraz rzeczowniki i inne wyrazy odmieniające się według deklinacji (i)o w liczbie mnogiej zbieżności biernika (np.: nemažas, pripažintas, trečias); rzeczowników deklinacji (i)o i (i)a w lp. zbieżności biernika (np.: abejingą, aštuntą, parduotą); rzeczowników deklinacji (i)o, ė w lp. dopełniacza i lm. zbieżności mianownika oraz wołacza (np.: abatijos, abejingos, abstrakčiausios) (więcej informacji o strukturze i opracowaniu słownika zob. w pracy autorki niniejszego artykułu: Piečytė 2023). 2 Zob. https://sitti.vdu.lt/morfuoklis/. 3 niniejszy słownik jest przygotowywany do publikacji. na razie nieopublikowane publicznie. autorki – M. Žemrietė i E. Rimkutė. 4 Aby obliczyć częstość, potrzebne byłoby odrębne badanie. jednak po przeanalizowaniu części homografów tekstowych w korpusach widać, że niektóre z nich mogły zostać użyte tysiące razy, a inne – tylko kilka razy. 110 język ogólny | 96 Źródłem LkHŽ, a zarazem niniejszego artykułu, jest morfologicznie anotowany korpus języka litewskiego liczący 1 mln słów, opracowywany w latach 2000–2005. Został on anotowany za pomocą programu Lemuoklis stworzonego przez Vytautasa Zinkevičiusa. W morfologicznie anotowanym korpusie niemal połowa słów jest morfologicznie wieloznaczna. Zjawisko to uwidoczniło się dopiero wtedy, gdy naukowcy zaczęli porządkować pliki anotowane przez program do automatycznej analizy morfologicznej, gdy zobaczyli, jak język jest traktowany bez wiedzy kontekstowej, tj. gdy każda forma wyrazowa jest analizowana jako całkowicie odrębna (Rimkutė 2006a: 136). A zatem artykuł ten i zawarte w nim wyjaśnienia powinny być przydatne dla tych, którzy korzystają z morfologicznych anotatorów języka litewskiego. Powinien on pomóc zrozumieć przyczyny możliwych niedokładności. LkHŽ – pierwszy tego typu słownik języka litewskiego. Widać w nim nietradycyjne podejście do języka, przedstawione przez pryzmat komputerowych programów do analizy języka litewskiego. Ze słownika tego wynika, jaki język „rozumieją” programy komputerowe. Podobny obraz języka litewskiego mogą sobie wyrobić także cudzoziemcy uczący się języka litewskiego. Ponieważ słownik zawiera rzeczywiście dużą liczbę homoform, otwiera on przed naukowcami więcej możliwości badawczych. chociaż, jak wspomniano, na Litwie taki słownik jest pierwszy, podobne słowniki zostały już opublikowane w innych językach. Na przykład w 2001 r. opracowano słownik homoform języka rosyjskiego, którego autorką jest zhanna grigoryevna anoshkina (Словаръ омонимичных словоформ)5. W słowniku tym przedstawiono zarówno homonimy, jak i homografy (wyrazy, które zapisuje się tak samo, lecz wymawia się inaczej). W słowniku nie uwzględnia się akcentu, nie używa się litery ё. Słownik uporządkowano tak, aby formy wyrazów znajdowały się po lewej stronie, a leksemy – po prawej. Części mowy podano w nawiasach, por.6: ехидна ехидной ехидна (с), ехидный (п) ехидною ехидны ехидно ехидно (н), ехидный (п) 5 Słownik homoform języka rosyjskiego jest dostępny w internecie: http://cfrl.ruslang.ru/homoforms/index.htm. 6 Na tym przykładzie pokazano odmianę wyrazu ехидна oraz części mowy (ich skróty podano w nawiasach). W języku rosyjskim wyraz ten ma więcej niż jedno znaczenie, które zależy od kontekstu. Słowo ехидна w języku litewskim może oznaczać jeża, australijskiego węża albo być używane do opisania złego, okrutnego, podstępnego człowieka. migLė ŽemRietė. przyczyny powstawania morfologicznie wieloznacznych form 111 W 2008 r. stworzono słownik homofonów języka angielskiego7, jego autorem jest alfredas aloisi (więcej o relacji homofonów i homoform zob. w rozdz. 2 niniejszego artykułu). W opisie słownika stwierdza się, że słownik jest stale uzupełniany, jednak brakuje informacji o tym, skąd zbierane są słowa, ile ich jest itp. Po skontaktowaniu się z autorem słownika okazało się, że pierwsza wersja słownika była papierowa, jednak szybko zrozumiano, że praktyczniej jest stworzyć wersję internetową, ponieważ wersja papierowa mogłaby szybko się zdezaktualizować i potrzebne byłoby więcej niż jedno wydanie. W słowniku znajduje się ponad 10 tys. homofonów, mogą je proponować również użytkownicy słownika. Ponadto przedstawiane są tu nie tylko lemmy homofonów i ich części mowy, lecz także definicje – nie jest to zbyt typowe dla słowników tego typu. Podawane są słowa pisane odmiennie, ale wymawiane tak samo, na przykład moo (lit. mū) i moue (lit. grimasa), por.: moo 1. :: czasownik nieprzechodni wydawać głęboki, basowy dźwięk wydawany przez krowę; low. 2. :: rzeczownik muczenie krowy lub podobny dźwięk. moue 1. :: rzeczownik mały grymas; wydęcie warg. Angielskie homofony przedstawiano także w słownikach drukowanych, na przykład w opublikowanym w 1997 r. słowniku homofonów Lesliego Pressona (Dictionary of Homophones). Jest on przeznaczony dla osób uczących się języka angielskiego i zawiera ponad 600 par homofonów. W 2012 r. opracowano słownik A. D. Reeda Reed’s Homophones: A Comprehensive Book of Sound-alike Words (słownik zawiera homofony amerykańskiej odmiany języka angielskiego; liczba ich par przekracza 1 000. Przy każdym słowie podano definicję, część mowy i przykład użycia). Na Litwie również przygotowano książki, podręczniki i artykuły naukowe na podobne tematy. Jonas Šukys wydał w 2004 r. książkę Panašiai skambantys žodžiai: normos ir klaidos, w której szczegółowo analizowane są paronimy (termin zostanie wyjaśniony w rozdz. 2). W książce naukowiec wyjaśnia normatywne znaczenia zestawionych słów, wskazuje również poprawioną błędną użycie, a ponadto omawia aspekty użycia paronimów i homografów. Część homoform powstaje w wyniku przypadkowej zbieżności słów o różnych znaczeniach. Analizie takich słów poświęcony jest podręcznik Rūty Marcinkevičienė (2011) Žodžio reikšmė. Słowniki i korpusy, w których w jednym rozdziale pisze się o polisemii, szczegółowo opisują tu homonimy i przedstawiają ich klasyfikację. 7 Słownik homofonów języka angielskiego jest dostępny w internecie: https://www.homophone.com. 112 benDRinė kaLba | 96 Szczególnie dużo prac na temat wieloznaczności morfologicznej opublikowała E. Rimkutė. Można wymienić jej rozprawę doktorską (Rimkutė 2006a) oraz kilka artykułów naukowych (Rimkutė 2002, 2003a, b), w których szeroko opisano różne rodzaje wieloznaczności, poświęcając szczególnie dużo uwagi wieloznaczności morfologicznej oraz homoformom. Artykuł ten składa się ze wstępu (część pierwsza), dwóch części teoretycznych, dwóch części badawczych oraz podsumowania. Na końcu pracy zamieszczono wykaz wszystkich cytowanych źródeł literatury. 1. mORfoLoGicznie anotowany korpus i ujawniona w nim mORfoLoGiczna wieloznaczność Pierwszym morfologicznie anotowanym korpusem języka litewskiego była elektroniczna baza danych stworzona przez Vidos Žilinskienė i Laimę Grumadienė. Wykorzystano ją specjalnie do opracowywania słowników frekwencyjnych (Rimkutė 2006b: 34). Elektroniczny korpus frekwencyjnego słownika współczesnego pisanego języka litewskiego V. Žilinskienė i L. Grumadienė (2002) składa się z 1,2 mln słów, a zawarte w nim teksty są oryginalne (nietłumaczone) i należą do stylu publicystycznego, naukowego, beletrystycznego lub kancelaryjnego. Teksty te zostały anotowane, a następnie na ich podstawie opracowano słowniki – Frekwencyjny słownik współczesnego pisanego języka litewskiego (1997) i Frekwencyjny słownik współczesnego pisanego języka litewskiego (1998). W Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego w 2000 r. rozpoczęto tworzenie wspomnianego we wstępie korpusu morfologicznie anotowanego8. Został on utworzony półautomatycznie, po zastosowaniu programu automatycznej analizy morfologicznej Lemuoklis. Jego pierwsza wersja składała się z około 1 mln słów, jednak później korpus uzupełniono i poprawiono nieścisłości9. w korpusie teksty publicystyczne stanowią 36 proc., teksty literatury naukowej – 24 proc., teksty literatury pięknej – 19 proc., teksty stylu administracyjnego – 2,8 proc., stenogramy Sejmu Republiki Litewskiej – 6,8 proc. Korpus został utworzony półautomatycznie. w czasie, gdy tworzono ten korpus, program do analizy morfologicznej opracowany przez V. Zinkevičiusa 8 ten korpus jest publicznie dostępny w internecie: https://clarin.vdu.lt/xmlui/handle/20.500.11821/33. 9 Dane do Słownika homoform języka litewskiego zaczerpnięto z tej pierwszej wersji korpusu, ponieważ chciano odnotować jak najwięcej przypadków morfologicznej wieloznaczności języka litewskiego. później w Lemuoklisie zainstalowano statystyczne moduły ujednoznaczniania (Rimkutė, Daudaravičius 2007), dzięki czemu program ten zaczął działać dokładniej, podawał znacznie mniej morfologicznie jednoznacznych form. migLė ŽemRietė. przyczyny powstawania morfologicznie wieloznacznych form 113 Lemuoklis, podający lematy i cechy morfologiczne, nie uwzględniał kontekstu; w programie tym nie zainstalowano informacji o semantyce, formy wyrazów najczęściej ustalano na podstawie listy rdzeni litewskich słów, a nie przy użyciu jakichś list form wyrazów ze wskazanymi cechami gramatycznymi tych form (zinkevičius 2000: 30). oznacza to, że program podawał dla form wyrazów wszystkie możliwe cechy gramatyczne i wszystkie możliwe lematy (formy hasłowe) (zob. przykłady przedstawione we wstępie). Należy jeszcze wspomnieć, że Lemuoklis analizował formy pisane, pozbawione znaków akcentu. właśnie dlatego homoformy mogły różnić się także elementami prozodycznymi (Rimkutė, grybinaitė 2004: 75–76). obecnie w badaniach nad technologiami językowymi częściej stosuje się anotator Semantika.lt, ponieważ jest dokładniejszy; może być zarówno porządkowany, jak i aktualizowany oraz uzupełniany (bielinskienė i in. 2017: 2). jednak on również nie zawsze dokonuje poprawnej anotacji – nierzadko nie rozpoznaje zapożyczeń, żargonu ani skrótów. nie widząc całego języka ani kontekstu tak, jak widzi je człowiek, popełnia się wiele błędów w anotacji morfologicznie wieloznacznych słów (jeśli jedno słowo ma kilka różnych znaczeń gramatycznych, anotatory morfologiczne czasami wybierają niewłaściwą etykietę gramatyczną). całkiem niedawno, pod koniec 2023 r., zaczęła działać także nowa aplikacja do analizy słów i tekstu Morfuoklis, oparta na anotatorze Semantika.lt. za pomocą tego programu można również syntetyzować, tj. na podstawie podanych etykiet gramatycznych wygenerować pożądane słowo lub kilka słów. Najwięcej błędów anotacji wynika z morfologicznej wieloznaczności: chociaż programy są udoskonalane, nadal bardzo często nie rozpoznają kontekstu (albo rozpoznają go niewłaściwie). Ostatnio poświęcono niemało uwagi rozwiązaniu tego problemu automatycznej analizy języka litewskiego – stworzono różne narzędzia, które mogą ograniczać wieloznaczność semantyczną, składniową i morfologiczną, opracowano zasady pomagające ujednoznaczniać teksty, przeanalizowano i sklasyfikowano wieloznaczność morfologiczną języka litewskiego (Rimkutė, grigonytė 2006: 32). Homoformy są częste nie tylko w języku litewskim. Podobna sytuacja uwidoczniła się również podczas badania korpusów tekstów innych języków, na przykład w języku czeskim formy morfologicznie wieloznaczne stanowią 46 proc., w języku słoweńskim – około 8,01 proc., rumuńskim – 40 proc., angielskim – 38,65 proc., węgierskim – 21,58 proc. (Hajič 2004: 173, cyt. za Rimkutė 2006a: 47). Opierając się na danych przedstawionych przez estońskich naukowców (Puolakainen 2012: 194), można stwierdzić, że niemal połowa estońskich słów jest morfologicznie wieloznaczna. Evalda Jakaitienė (2009: 87) twierdziła, że rozważano, czy takie zjawisko jak wieloznaczność słów w ogóle może istnieć – podobno jeżeli jeden 114 język ogólny | 96 ciąg dźwięków ma dwa różne znaczenia, w takim przypadku powinny to być dwa odrębne słowa, a nie jedno wieloznaczne. Ważne jest wspomnieć, że badaczka mówi tu o wieloznaczności leksykalnej, a nie morfologicznej. Jednak taka opinia nie jest popularna – zdaniem Skaistė Aleksandravičiūtė (2008: 275) wieloznaczność jest systemowym zjawiskiem języka, ponieważ wiąże się z właściwościami systemu morfologicznego języka litewskiego i synkretyzmem przypadków, a ponadto jest związana z ekonomią i ograniczonością języka. 2. Najważniejsze terminy morfologicznej Wieloznaczność morfologiczna w językoznawstwie jest najczęściej rozumiana i określana za pomocą kilku różnych terminów. Poniżej przedstawiono dyskusję dotyczącą terminów, tj. jak nazywać morfologicznie wieloznaczne formy: homoformami, homonimami, homografami czy inaczej (nie omawia się terminów związanych z innymi poziomami wieloznaczności, dalej uwaga skupiona jest wyłącznie na przypadkach wieloznaczności morfologicznej). Termin o najszerszym znaczeniu, którego częściowo można by używać w niniejszym artykule, to homonimy; najczęściej definiuje się je jako „słowa mające taką samą formę i całkowicie różne znaczenia” (Jakaitienė 2009: 101), jako „słowo brzmiące tak samo jak inne słowo, należące do tej samej części mowy, ale mające inne znaczenie” (Gaivenis, Keinys 1990) lub jako „słowa wymawiane jednakowo (występują także formy i morfemy homonimiczne)” (Šukys 2004: 9). Jak wspomniano wcześniej, morfologicznie wieloznaczne nazywa się formy odmienne i nieodmienne, wymawiane jednakowo i różnie. Przy analizie wieloznaczności morfologicznej znaczenie leksykalne nie jest istotne (co najczęściej podkreśla się przy opisie homonimów), dlatego oczywiste jest, że termin homonimy jest zbyt szeroki w odniesieniu do morfologicznie wieloznacznych form. Termin homoformy budzi u lingwistów niemało niejasności. Niektórzy z nich (Barauskaitė 1979: 43–44; Barauskaitė i in. 1995: 23) za homoformy uznają różne formy tego samego słowa lub podobnie brzmiące formy różnych słów, np. aprašai – rzeczownika aprašas lp. mn. mianownik, oraz forma drugiej osoby czasu teraźniejszego czasownika opisać. Nikołaj Pawłowicz Kolesnikow homoformy nazywa także homonimami paradygmatycznymi (Kolesnikow 1987: 7, cytowane za Newzorową i in. 2005: 231), natomiast Francis Katamba zbieżne formy tych samych lub różnych części mowy nazywa synkretyzmem (Katamba 1994: 15). MigLė ŽemRietė. Przyczyny powstawania morfologicznie wieloznacznych form 115 W niniejszym artykule morfologicznie wieloznaczne formy nazywane są homoformami. Jak wynika z przedstawionego poniżej przeglądu użycia tego terminu, termin homoformy jest w niniejszym artykule używany w szerszym znaczeniu, niż jest to przyjęte w pracach językoznawczych. Dlatego poniżej, bez szczegółowego zagłębiania się we wszystkie rodzaje homonimii, opisano koncepcję homoform w pracach językoznawczych. E. Jakaitienė (2009: 103) definiuje homoformy jako odrębne pary całkowicie niehomonimicznych słów, przypadkowo zbieżnych pod względem budowy dźwiękowej. Jako przykład badaczka podaje następujące zdanie: Mama od dziecka muchy dziecka, w którym zbiega się lp. rzeczownika vaikas dopełniacz i forma trzeciej osoby czasu teraźniejszego czasownika vaikyti. Zdaniem badaczki mogą również pokrywać się niektóre formy gramatyczne wyrazów, np.: lipti, lipa, lipo („poruszać się w górę lub w dół”) oraz lipti, limpa, lipo („przywierać, kleić się”). Zbieżne są tu bezokolicznik czasowników oraz utworzone od niego formy. Problematyczne jest to, że inni zaliczają takie przypadki nie do homoform, lecz do homonimów częściowych (Barauskaitė i in. 1995: 24). W Słowniku terminów językoznawczych Kazimierasa Gaivenisa i Stasysa Keinysa (KTŽ) za homoformy uznaje się formy różnych wyrazów wymawiane i zapisywane jednakowo (Gaivenis, Keinys 1990). A zatem do homoform nie zalicza się przypadków synkretyzmu przypadków, gdy pokrywa się kilka przypadków tego samego wyrazu. Jednak taka definicja może powodować niejasności przy rozróżnianiu homoform i homonimów częściowych. W słowniku te ostatnie zdefiniowano jako „homonimy, których nie wszystkie morfemy całkowicie się pokrywają lub które należą do różnych części mowy” (Gaivenis, Keinys 1990: 80). E. Jakaitienė definiuje homonimy częściowe jako takie słowa, „których albo wszystkie formy gramatyczne jednego pokrywają się z częścią form drugiego słowa, albo których pokrywa się co najmniej po kilka form” (Jakaitienė 2009: 101–102). Według niej najczęściej w takim przypadku jedno słowo jest odmienne, a drugie nieodmienne, na przykład gaila – to zarówno rzeczownik oznaczający litość, żal, jak i przysłówek (przykłady z morfologicznie anotowanego korpusu tekstów). Według E. Jakaitienė w językach analitycznych za homonimy częściowe uważa się słowa, które mogą należeć do różnych części mowy, na przykład angielskie słowo tender może być zarówno rzeczownikiem oznaczającym ofertę, jak i przymiotnikiem oznaczającym łagodny, wrażliwy, oraz czasownikiem oznaczającym „zaoferować, przedłożyć” (Jakaitienė 2009: 102). Inni naukowcy (Kaljanov 2023: 27) nazywają takie przypadki nieco inaczej – homonimami gramatycznymi. to fonetycznie su- 122 benDRinė kaLba | 96 W Międzynarodowym słowniku wyrazów obcych (TŽŽ) słowo bravas definiuje się jako „we Włoszech w XVII–XVIII w. – wynajęty zabójca, awanturnik, zdolny do użycia wszelkiej przemocy”, atas – „setna część laotańskiej jednostki monetarnej kip”, albo – „1. kryty drewniany wóz dwukołowy, używany przez ludy Azji Środkowej; zob. w Afganistanie do przewożenia ciężkich ładunków; 2. wóz czterokołowy do przewożenia zboża; używany na Kaukazie i w zachodniej Ukrainie”. Takie słowa zwykle trudno odróżnić od nieoczekiwanych homoforom, ponieważ każde z nich trzeba sprawdzać w różnych słownikach i korpusach tekstów. Trudno również zdecydować, czy należałoby włączyć je do LkHŽ, ponieważ opieranie się wyłącznie na danych z innych słowników już nie wystarcza. Z tej przyczyny powstawania homoforom wynika, że mamy do czynienia z dylematem: im większy leksykon programu do analizy języka, tym więcej słów i ich form program powinien rozpoznawać, ale jednocześnie oznacza to, że mogą pojawić się nieprzewidziane zbieżności – przypadki wieloznaczności morfologicznej. A zatem, aby uzyskać jak najdokładniejsze wyniki, należy dobrze przemyśleć zasady doboru słów wykorzystywanych w programach komputerowych. 4.2. Homoformy powstałe wskutek różnic w elementach prozodycznych Homoformy wynikające z różnic elementów prozodycznych (np. miejsca akcentu, intonacji, długości samogłoski) pojawiają się tylko w języku pisanym. ponieważ litewscy anotatorzy morfologiczni analizują pisane, pozbawione znaków akcentu formy wyrazów, homoformy często różnią się prozodią. przykładów takich homoform jest najwięcej wśród zbieżności odmiennych części mowy; występują one w większości mniejszych klas. Często są to dwie lub więcej zbieżnych form jednego wyrazu. w słowniku takich przykładów jest 11 rodzajów: rzeczowniki i inne wyrazy odmiany nominalnej deklinacji (i)o w lp. zbieżności mianownika z lp. narzędnikiem i wołaczem (np.: agentūrà vs. agentra, mamà vs. mãma); rzeczowniki i inne wyrazy odmiany nominalnej deklinacji (i)o, ė w lp. dopełniacza i lm. zbieżności mianownika (np.: absoliučiõs vs. absoliùčios; adekvačiõs vs. adekvãčios; áikštės vs. aikšts); rzeczowników deklinacji na ė lp. zbieżności narzędnika i wołacza10 (np.: katè vs. kãte, dumblè vs. duble); bezokolicznika i imiesłowów czasu przeszłego strony biernej rodzaju męskiego lm. zbieżności mianownika (np.: 10 należy zwrócić uwagę, że wołacz w wielu przypadkach jest możliwy tylko teoretycznie. przy sporządzaniu słownika homofonów nie uwzględniono semantyki rzeczowników, uznano, że możliwe są formy wołacza wszystkich rzeczowników. migLė ŽemRietė. przyczyny powstawania morfologicznie wieloznacznych form 123 apdrbti vs. apdirbt; apeti vs. apeit); trybu przypuszczającego i strony biernej czasu przeszłego rodzaju męskiego imiesłowów lm. zbieżności dopełniacza (np.: apltų vs. aplyt; deñgtų vs. dengt); rzeczowników deklinacji (i)a lp. zbieżności miejscownika i wołacza (np.: aidè vs. áide; garažè vs. garãže); rzeczowników deklinacji (i)u oraz i lp. mianownika i lm. zbieżności biernika (np.: apimts vs. ãpimtis; ãpskritis vs. apskrits); czasu teraźniejszego l. poj. zbieżności trzeciej i drugiej osoby (np.: neprigidi vs. neprigird; negãli vs. negal); zaimków rodzaju żeńskiego l. poj. zbieżności celownika i rodzaju nijakiego (np., tái vs. ta, štai vs. šita; oczywiście, šitai może być również partykułą, jednak takie zbieżności w słowniku trafiają już do innej kategorii – kategorii zbieżności odmiennych i nieodmiennych części mowy, ponieważ w słowniku, jak wspomniano, podawane są wyłącznie oznaczenia gramatyczne właściwe dla konkretnego rodzaju); rzeczowników zaimkowych (?)u deklinacji l. poj. biernika i l. mn. zbieżności dopełniacza11 (np.: ãlų vs. al; letų vs. liet); zbieżności bezokolicznika czasowników i drugiej osoby czasu teraźniejszego (np.: iñkšti vs. inkšt; klsti vs. klyst). Homoformy uwarunkowane różnicami elementów prozodycznych pojawiają się również w wyniku zbieżności dwóch lub większej liczby różnych odmiennych części mowy. w słowniku homoform tego typu występuje 7 rodzajów: zbieżności rzeczowników i czasowników (np. : Adomo – odpowiada tylko liczbie pojedynczej rzeczownika własnego Adõmas12 dopełniacz i imiesłów strony biernej ãdomas lp. formy dopełniacza; ochrony – odpowiada rzeczownikowi ochrona w l.poj. dopełniacza, lm. formy biernika i czasu przyszłego czasownika apsaugoti, por. apsaugõs vs. apsáugos); zbieżności rzeczowników i przymiotników (np. atlaidus – zbieżne są formy biernika liczby mnogiej rzeczownika atlaidai i mianownika liczby pojedynczej przymiotnika atlaidus, por. ãtlaidus vs. atlaidùs); zbieżności czasowników i przymiotników (np. añtrinę, asmẽninę vs. antrnę, asmennę – zbieżne są formy rodzaju żeńskiego liczby pojedynczej biernika imiesłowów czasu przeszłego prostego strony czynnej czasowników antrinti, asmeninti oraz przymiotników antrinis, -ė, asmeninis, -ė formy biernika); zbieżności czasowników i zaimków (np.: kita vs. ktai; kùria vs. kurià – zbieżne są formy czasowników kisti, kurti i zaimków kitas, kuri); zbieżności rzeczowników, przymiotników i czasowników (np.: balti – forma wołacza liczby pojedynczej rzeczownika baltis bati; forma mianownika liczby mnogiej przymiotnika baltas balt; bezokolicznik bálti); zbieżności rzeczowników i liczebników lub zaimków (np. : Anos – pokrywa się z rzeczownikiem własnym 11 razy (podobnie jak w przypadkach podanych dalej) lm. dopełniacz możliwy tylko teoretycznie. 12 prawda, anotator potrafi odróżnić wielkie litery od małych. mimo to wieloznaczność morfologiczna mogłaby w takim przypadku powstać, gdyby również imiesłów był zapisywany wielką literą, na przykład na początku zdania. 124 język ogólny | 96 Formy Ana i zaimka ana, por. Ãnos vs. anõs; kelias – pokrywa się rzeczownik kẽlias i zaimek keliàs); zbieżności rzeczowników, czasowników i zaimków lub przymiotników, lub liczebników (np.: dvejos – zbieżna jest forma liczebnika dvẽjos, forma dopełniacza l. poj. rzeczownika dveja – dvejõs oraz forma mianownika l. mn. – dvẽjos, a także czasownik czasu przyszłego dvejõs). takie zbieżności zaobserwowano również między homonimami form fleksyjnych i nieodmiennych części mowy; w słowniku występuje 8 ich rodzajów: zbieżności czasowników, przymiotników i przysłówków (np. blogai – zbiegają się forma 2. osoby liczby pojedynczej czasu przeszłego prostego czasownika blogti blógai, forma celownika rodzaju żeńskiego liczby pojedynczej przymiotnika blogas, -a blõgai oraz przysłówek bloga); zbieżności przymiotników i przysłówków (np. aklai, efektyviai – pokrywają się formy celownika rodzaju żeńskiego przymiotników ãklai, efektviai oraz przysłówki akla, efektyvia); zbieżności rzeczowników i przysłówków (np. seniai – zbieżna jest forma liczby mnogiej mianownika rzeczownika senis sẽniai oraz przysłówek senia); zbieżności rzeczowników, przymiotników lub zaimków i przysłówków (np.: aiškiai, aukštai – zbieżne formy rzeczowników aiškis, aukštas w lm. formy mianownika aškiai, aũkštai, formy celownika rodzaju żeńskiego przymiotników aiškus, -i, aukštas, -a áiškiai, áukštai oraz przysłówki áiškiai, aukšta); zbieżności rzeczowników, czasowników, przymiotników i przysłówków (np. bukai – pokrywa się z rzeczownikiem bukas w lm. mianownika i lp. formy wołacza bùkai, forma czasownika bukti czasu przeszłego prostego, liczby pojedynczej forma drugiej osoby buka, forma rodzaju żeńskiego, liczby pojedynczej przymiotnika bukas forma celownika bùkai, przysłówek buka); zbieżność form liczebników, przyimków i przysłówków (np. pirma – zbieżność mianownika i narzędnika rodzaju żeńskiego, liczby pojedynczej liczebnika pirmas, -a oraz formy rodzaju nijakiego pirmà, prma, a także przyimek i przysłówek prma); zbieżność form czasowników i przysłówków (np. apmaudžiau – forma pierwszej osoby liczby pojedynczej czasu przeszłego prostego czasownika apmaudyti apmáudžiau oraz przysłówek stopnia wyższego apmaudžiaũ), zbieżność form rzeczowników, zaimków i przysłówków lub partykuł (np. Ana – zbieżność mianownika, narzędnika i wołacza liczby pojedynczej rzeczownika własnego Ana oraz formy zaimka i partykuły ana, por. Anà, na i anà). jeśli Lemuoklis i inne anotatory morfologiczne potrafiłyby analizować teksty z zaznaczonym akcentem13, prawdopodobnie wieloznaczność morfologiczna znacznie by się zmniejszyła. 13 automatyczne wykonanie tego nie jest trudne, na przykład umożliwia to program Kirčiuoklis, dostępny pod adresem https://kalbu.vdu.lt/mokymosi-priemones/kirciuoklis. z drugiej strony program ten opiera się na wynikach programu do automatycznej analizy morfologicznej, dlatego powstaje błędne koło: od tego, jak dobrze działa analizator morfologiczny, zależy jakość programu do akcentowania. Należy wspomnieć, że w Kirčiuoklisowi dla morfologicznie wieloznacznych form podaje się kilka wariantów akcentowania, zatem nie pomogłoby to zbytnio w rozwiązaniu problemu wieloznaczności morfologicznej. migLė ŽemRietė. przyczyny powstawania morfologicznie wieloznacznych form 125 i już wcześniej podejmowano próby sklasyfikowania homofomów według elementów prozodycznych. e. Rimkutė (2002: 91–98) przeanalizowała 10 tys. gramatycznie anotowanych słów użytych w artykułach Lietuvos ryto. ustalono, że 83 proc. homofomów jest fonetycznie identycznych, a 17 proc. różni się miejscem akcentu. Homofomy, które nie różnią się miejscem akcentu, badaczka podzieliła jeszcze na dwa rodzaje: różniące się ilością samogłoski (np. czasownik mãno i zaimek màno) oraz różniące się intonacją (np. czasowniki klaũsė (lemma – klausyti) i kláusė (lemma – klausti)). W przytoczonych wcześniej przykładach omówiono homofomy różniące się zarówno miejscem akcentu, jak i intonacją. W tej kategorii omówiono łącznie także te przypadki, które różnią się ilością samogłoski, lecz nie wyodrębniono ich osobno. 4.3. Homoformy powstałe w wyniku zbieżności różnych słów Do tej kategorii należy część homoform odmiennych części mowy, homoform odmiennych i nieodmiennych części mowy. teoretycznie wszystkie przypadki należące do kategorii homoform odmiennych i nieodmiennych części mowy są również słowami o różnych znaczeniach, ponieważ mają różne lematy. jednak nie zawsze można tak twierdzić, ponieważ na przykład wśród zbieżności przysłówków i przymiotników jest dość dużo wspólności semantycznej, jedna forma często jest utworzona od drugiej. dlatego homoformy powstałe w wyniku wieloznaczności słów można byłoby podzielić jeszcze na dwie mniejsze kategorie – homoformy o różnych znaczeniach leksykalnych i homoformy o częściowo wspólnych znaczeniach leksykalnych. 4.3.1. Homoformy o różnych znaczeniach leksykalnych Do tej kategorii należą zbieżne formy, które nie są powiązane słowotwórczo. wśród nich – 8 rodzajów homoform odmiennych i nieodmiennych części mowy: homoformy czasowników, przymiotników i przysłówków, na przykład griežtai – w tym przypadku zbiega się forma imiesłowu griežtas, -a (lema – griežti) r. żeń. l. poj. forma celownika z przysłówkiem griežtai o zupełnie innym znaczeniu oraz forma celownika przymiotnika griežtas, -a r. żeń. l. poj. zatem w tym przypadku imiesłów z przysłówkiem i przymiotnikiem łączy odmienne znaczenie leksykalne, natomiast przymiotnik z przysłówkiem – częściowo zbieżne, ponieważ zostały utworzone jeden od drugiego (więcej zob. rozdz. 4.3.2); homofory rzeczowników i przysłówków lub przyimków, spójników, partykuł, wykrzykników, wyrazów dźwiękonaśladowczych (np.: dėlei – zbieżność form celownika lp. rzeczownika dėlė i przyimka dėlei; opa – zbieżność form mianownika, wołacza, narzędnika lp. rzeczownika opa i wyrazu dźwiękonaśladowczego); homofory zaimków i przysłówków lub partykuł, spójników 126 benDRinė kaLba | 96 (np. kam – zbieżność przysłówka i zaimka); homofory rzeczowników, przysłówków i przymiotników lub zaimków (np. mot. g. rzeczownika kandis, tj. „mały motyl, którego gąsienice niszczą ubrania, zjadają zboże, mąkę, rośliny” (LkŽ 2005), lp. celownik kandžiai oraz męsk. g. rzeczownika kandis, tj. „ugryzienie, ukąszenie, miejsce ugryzione” (LkŽ 2005), lm. mianownik kandžiai pokrywają się z formą żeń. g. lp. przymiotnika kandus, -i uszczypliwie w celowniku i przysłówku (między leksykalnym znaczeniem przymiotnika i przysłówka występuje częściowa zgodność, natomiast z rzeczownikami łączy je już odmienne znaczenie leksykalne); homoformy rzeczowników, czasowników, przymiotników, przysłówków i przyimków (np. arti – zbieżne są formy wołacza l.poj. rzeczownika artis, bezokolicznika czasownika árti, mianownika l.poj. rodzaju żeńskiego przymiotnika artus, -i, przysłówka i przyimka art); homoformy czasowników, rzeczowników i przysłówków (np. kartais – zbiegają się formy imiesłowu kártas w lm. narzędnika, rzeczownika katas w lm. narzędnika i przysłówka kartais); homoformy czasowników i przyimków lub partykuł, spójników, wykrzykników, onomatopei, skrótów (np.: ak – zbieżność wykrzyknika i 3. os. l. poj. czasownika akti forma trybu rozkazującego; užvis – pokrywają się formy trzeciej osoby czasu przyszłego czasownika užvisti oraz przysłówka užvis; vysk – zbiega się graficzny skrót słowa vyskupas oraz trzecia osoba liczby pojedynczej trybu rozkazującego czasownika vysti. formy); homoformy rzeczowników, zaimków i przysłówków lub partykuł (np. ana – pokrywają się formy rzeczownika własnego Ana, zaimka i partykuły ana). homoformy o różnych znaczeniach leksykalnych mogłyby występować również wśród homoform odmiennych części mowy. W LkHŽ tworzą one 8 rodzajów: homoformy rzeczowników, czasowników i przymiotników o różnych znaczeniach leksykalnych (np. anglių – pokrywają się formy rzeczowników anglys i anglė w liczbie mnogiej, w dopełniaczu); homoformy rzeczowników i czasowników (np. adomą – pokrywają się formy imiesłowu adomas w liczbie pojedynczej, w bierniku, oraz rzeczownika własnego Adomas w liczbie pojedynczej, w bierniku); homoformy czasowników i zaimków lub liczebników (np.: jos – pokrywają się formy czasownika joti w trzeciej osobie czasu przyszłego oraz zaimka ji w liczbie mnogiej, mianownika i liczby pojedynczej, dopełniacza; kitai – pokrywają się formy czasownika kisti w drugiej osobie czasu przeszłego dokonanego oraz zaimka kita w liczbie pojedynczej, formy celownika; trejos – pokrywają się z formą trzeciej osoby czasu przyszłego czasownika trejoti oraz formą mianownika liczebnika treji, -os); homonimiczne formy rzeczowników, przymiotników i czasowników (np.: kaltų – pokrywa się z formą trzeciej osoby trybu przypuszczającego czasownika kalti, formą imiesłowu káltas, -a rodzaju żeńskiego i męskiego liczby mnogiej formą dopełniacza, formą przymiotnika katas, -a rodzaju żeńskiego i męskiego liczby mnogiej formą dopełniacza oraz migLė ŽemRietė. przyczyny powstawania morfologicznie wieloznacznych form 127 formą dopełniacza rzeczownika káltas liczby mnogiej formy dopełniacza; kartus – pokrywa się z formą imiesłowu kártas rodzaju męskiego liczby mnogiej biernika, przymiotnika kartus lp. mianownika i rzeczownika kartas lm. form biernika); homoformy przymiotników, zaimków, liczebników i rzeczowników (np. viena – zbieżne są tylko formy mianownika, narzędnika i wołacza lp. rzeczownika własnego Viena oraz liczebnika, zaimka i przymiotnika vienas, -a); homoformy rzeczowników, czasowników oraz zaimków i liczebników (np.: dvejos – zbieżne są formy rzeczownika dveja lp. dopełniacza, lm. mianownika, czasownika dvejoti w trzeciej osobie czasu przyszłego oraz liczebnika dvejos; maną – zbieżna z formą lm. mianownika zaimka manà rodzaju żeńskiego i męskiego, liczby pojedynczej biernika i rzeczownika mãna liczby pojedynczej form biernika); homofomy przymiotników i zaimków (np. juodu – pokrywają się: mianownik i biernik liczby podwójnej zaimka jis oraz mianownik liczby pojedynczej przymiotnika juodas form dopełniacza). 4.3.2. Homofomy z częściowo pokrywającym się znaczeniem leksykalnym Takie homofomy mają różne lematy, jednak są ze sobą semantycznie i słowotwórczo powiązane, np.: absoliutiškai – pokrywają się formy przysłówka absoliutiškai i przymiotnika absoliutiškas; ilgai – pokrywają się formy przysłówka ilgai i przymiotnika ilgas. są to najczęściej przysłówki utworzone od przymiotników, tj. słowa o tym samym rdzeniu, i tylko częściowo można je uznać za słowa o różnym znaczeniu (jeśli nie patrzy się na nie formalnie, morfologicznie, lecz semantycznie). Częściowe homofomy leksykalne w słowniku stanowią 8 rodzajów homofomów odmiennych części mowy, a konkretniej: substantiva mobilia homofomy rzeczowników, na przykład administratorių (pokrywają się formy dopełniacza l.mn. wyrazów administratorius i administratorė), bėglių (pokrywają się formy dopełniacza l.mn. wyrazów bėglys i bėglė); homofomy rzeczowników i czasowników (np.: apkaustai – pokrywają się formy 2. osoby czasu teraźniejszego czasownika apkaustyti i mianownika rzeczownika apkaustai; atsakai – pokrywają się formy rzeczownika atsakas w l.mn. mianownika oraz 2. osoby czasu teraźniejszego czasownika atsakyti); homofomy rzeczowników i przymiotników (np. absoliutus – pokrywają się formy rzeczownika absoliutas w l.mn. mianownika i przymiotnika absoliutus w l.poj. mianownika; abstraktu – pokrywa się forma rzeczownika abstraktas w l.poj. formy narzędnika i abstrakcyjna forma rodzaju nijakiego przymiotnika abstraktus, -i); homofomy czasowników i przymiotników (np.: magnetinę – pokrywa się z formą imiesłowu magnetinęs czasu przeszłego prostego, lm. mianownika i żeńską formą lp. przymiotnika magnetinis, -ė. formy biernika; masinę – pokrywa się z formą imiesłowu masinęs rodzaju męskiego, 128 język ogólny | 96 lm. formy biernika i żeńską formą lp. przymiotnika masinis, -i. formy biernika); homoformy rzeczowników, przymiotników i czasowników (np. kaltą – pokrywa się z formą przymiotnika katas i imiesłowu káltas w rodzaju męskim i żeńskim, liczbie pojedynczej biernika i rzeczownika káltas lp. Formy biernika, co prawda, w tym ostatnim przypadku splatają się dwie różne przyczyny. między imiesłowem a rzeczownikiem rzeczywiście występuje częściowa zgodność leksykalna, ponieważ ich znaczenie jest powiązane, natomiast z przymiotnikiem kaltas imiesłów i rzeczownik káltas pokrywają się z przyczyn prozodycznych); homoformy przymiotników i zaimków (np. przede wszystkim – pokrywają się formy rodzaju nijakiego przymiotnika pirmiausias, -ia oraz formy rodzaju żeńskiego liczby pojedynczej mianownika, narzędnika i wołacza, a także formy liczebnika pirmas); homoformy rzeczowników i liczebników lub zaimków (np.: aštuonetą (pokrywają się rzeczownik i liczebnik), maniškė (pokrywają się rzeczownik i zaimek)); homoformy rzeczowników, czasowników i zaimków lub przymiotników, liczebników (np. niūri – pokrywa się z formą wołacza liczby pojedynczej rzeczownika niūris, formą mianownika liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego przymiotnika niūrus, -i oraz formami drugiej i trzeciej osoby czasu teraźniejszego czasowników niūrėti i niurti). Przykłady częściowej wieloznaczności leksykalnej można znaleźć także wśród zbieżności odmiennych i nieodmiennych części mowy – homoform czasowników, przymiotników i przysłówków (np. aklinai – zbiegają się formy czasownika aklinti w czasie przeszłym prostym, w 2. osobie liczby pojedynczej, przysłówka aklinai oraz przymiotnika aklinas, -a w rodzaju żeńskim, liczbie pojedynczej, celowniku), homoform przymiotników i przysłówków (abejingai, aistringai, cikliškai); homofor­m rzeczowników i przysłówków (np.: dovanai, laukan, pusbalsiu); homofor­m rzeczowników, przysłówków oraz przymiotników lub zaimków (np. bailiai – zbiega się forma lm. rzeczownika bailys mianownika, forma przymiotnika bailus, -i r. ż. lp. celownika i forma przysłówka bailiai, chociaż różni się akcentowanie rzeczownika bailia oraz przymiotnika i przysłówka baliai. gdybyśmy nie zwracali uwagi na akcentowanie, wszystkie trzy formy łączyłoby częściowo zbieżne znaczenie leksykalne. Należy również wspomnieć o homofor­mach rzeczowników, czasowników i przysłówków lub przyimków (np. uždarai – zbiega się forma imiesłowu utworzona od czasownika uždaryti: uždaras, -a, lp. celownika, lm. rzeczownika uždaras mianownika i forma przymiotnika uždaras, -a r. ż. lp. formy celownika i przysłówka uždarai; ponownie różnią się akcenty niektórych słów, por. ùždarai i uždara), homoformy czasowników, rzeczowników i przysłówków (np. apsiaustai – pokrywają się formy rzeczownika apsiaustas lp. mianownika liczby mnogiej, imiesłowu apsiaustas, -a r. żeńskiego lp. celownika oraz przysłówka apsiaustai); homoformy liczebników i przysłówków (np.: keturiomis, pirmiau), migLė ŽemRietė. przyczyny powstawania morfologicznie wieloznacznych form 129 homoformy czasowników i przysłówków (np.: apibrėžtai, apibendrintai – pokrywają się formy imiesłowów apibrėžtas, -a, apibendrintas, -a r. żeńskiego lp. celownika z przysłówkami apibrėžtai, apibendrintai), homoformy rzeczowników, zaimków i przysłówków (np. nieko – pokrywają się formy rzeczownika i zaimka niekas z przysłówkiem nieko), homoformy przymiotników, liczebników i przysłówków (np., pirmiausiai – to słowo, w zależności od kontekstu, może być zarówno przymiotnikiem, jak i przysłówkiem, jak i liczebnikiem). 4.4. Homoformy uwarunkowane systemem morfologicznym języka litewskiego niektóre homoformy są uwarunkowane systemem morfologicznym języka litewskiego. zbieżności rzeczowników i zaimków są powodowane przez synkretyczne przypadki niektórych deklinacji, pokrywające się formy niektórych przypadków różnych rodzajów gramatycznych lub liczby (np. naujų – forma dopełniacza liczby mnogiej zarówno rodzaju żeńskiego, jak i męskiego); mogą pokrywać się osoba, liczba, czas itd. czasowników; znaczenie leksykalne takich słów jest takie samo. całość tej kategorii tworzą zbieżności wyłącznie odmiennych części mowy. Zbieżności rzeczowników jest najwięcej, można je podzielić na przypadki synkretyzmu liczby, rodzaju i przypadka. Przypadki zbieżności form przypadków występują w 7 rodzajach: rzeczowniki deklinacji (i)o w lp. zbieżności mianownika, narzędnika, wołacza i rodzaju nijakiego (np.: rzeczowniki abatija, data, emulsija; przymiotniki faktiška, fatališka, galinga); rzeczowniki deklinacji ė w lp. zbieżności narzędnika i wołacza (np. rzeczowniki beteise, dėde, bedante); rzeczowniki deklinacji (i)a, (i)u w lm. zbieżności mianownika i wołacza (np. rzeczowniki abiturientai, akiniai, angelai); rzeczowniki deklinacji (i)a w lp. zbieżności miejscownika i wołacza (np.: albume, bate, čempione); zbieżności mianownika i biernika liczebników i zaimków (np. zaimki judu, mudu, liczebniki abi, dvi (warto wspomnieć, że w Słowniku ogólnego języka litewskiego (bLkŽ) słowo abi jest uznawane za zaimek); rzeczowniki deklinacji I lub uprzedmiotowione imiesłowy, przymiotniki lm. zbieżności mianownika i wołacza (np.: akmenys, antys, baltieji, kaltinamieji); zbieżności mianownika, biernika i narzędnika liczebników lub zaimków (np. liczebniki aštuoniolika, dvylika, trylika oraz zaimek keliolika). zbieżności rodzajów w słowniku są 7 rodzajów: rzeczowniki i przymiotniki r. męskiego i żeńskiego lm. zbieżności dopełniacza (np.: imiesłowy abejojančių, akcentuojančių, apibendrinančių, przymiotniki apynaujų, birių, blogų – zbieżne w 130 benDRinė kaLba | 96 rzeczowników rodzaju męskiego liczby pojedynczej odmiany rzeczownikowej mianownika rzeczowników rodzaju żeńskiego liczby mnogiej odmiany rzeczownikowej mianownika i (i)o zbieżności biernika (np.: przymiotniki abejingas, brokuotas, dieviškas; imiesłowy diferencijuotas, forsuotas, gautas); rzeczowników liczby pojedynczej odmiany (i)o i (i)a zbieżności biernika (np.: przymiotniki abejingą, aklą, darganą; imiesłowy dažomą, draudžiamą, gaunamą); imiesłowów strony czynnej rodzaju męskiego liczby mnogiej zbieżności mianownika i rodzaju nijakiego (np.: abejoją, amžiną, apdarą); zbieżności mianownika rodzaju żeńskiego i męskiego liczebników (np. trys); zbieżności biernika liczebników w rodzaju żeńskim i męskim (np. tris); zbieżności celownika i (lub) narzędnika liczebników lub zaimków w rodzaju męskim i żeńskim (np.: dviem, judviem); zbieżności rzeczowników rodzaju żeńskiego i męskiego z rodzajem wspólnym (np.: giminė, mazgotė – rodzaj wspólny pokrywa się z żeńskim; ligonis – rodzaj wspólny pokrywa się z męskim); jak wspomniano, może pokrywać się także liczba odmiennych części mowy. takich przypadków w słowniku są 4 rodzaje: formy liczby pojedynczej rzeczowników odmienianych według deklinacji (i)o, ė zbieżności dopełniacza i liczby mnogiej mianownika i wołacza (np.; rzeczowniki abejonės, abėcėlės, baterijos; przymiotniki basos, birios, dabartinės; imiesłowy decentralizuotos, degeneruotos, eiliuotos); rzeczowników odmienianych według deklinacji (i)u i i w liczbie pojedynczej zbieżności mianownika i lm. zbieżności biernika (np.: administratorius, gentis, kalendorius); lp. rzeczowników deklinacji (i)u zbieżności biernika i lm. zbieżności dopełniacza (np.: agresorių, derlių, išminčių); lp. przymiotników rodzaju męskiego deklinacji (i) zbieżności wołacza i lm. zbieżności mianownika (np.: artimesni, garsesni, mažesni). r. męskim i żeńskim); (i)a często zbieżne są również różne formy czasowników. w słowniku takich zbieżności – 7 rodzajów. są to: homof formy bezokoliczników czasowników i imiesłowów strony biernej czasu przeszłego, rodzaju męskiego, liczby mnogiej, mianownika (np.: absorbuoti, išardyti, nulakuoti); homofoniczne formy trzeciej osoby czasowników trybu przypuszczającego i imiesłowów strony biernej czasu przeszłego, liczby mnogiej, dopełniacza (np.: adaptuotų, gamintų, girdėtų); homofoniczne formy trzeciej i drugiej osoby czasowników czasu teraźniejszego (np.: atsispindi, įsidėmi, krūpteli); zbieżności imiesłowów z imiesłowami przysłówkowymi lub półimiesłowami (np.: adoruojantis, bijantis – w tym przypadku zwrotne imiesłowy przysłówkowe pokrywają się z niezwrotną formą imiesłowa czasu teraźniejszego, rodzaju męskiego, liczby pojedynczej, mianownika; Imiesłów przysłówkowy współczesny podany jest zgodny z imiesłowami czasu teraźniejszego – zarówno z ż. r. l.mn. biernikiem, zarówno z rzeczownikami rodzaju męskiego w liczbie pojedynczej mianownik); zbieżności bezokolicznika z czasownikami w liczbie pojedynczej w drugiej osobie (np.: nie mylisz się, ześlizgujesz się, tryskasz); zbieżności osobowych i nieosobowych form czasowników (np.: dirbtinai, imtinai, maldautinai – lp. r. ż. imiesłowów Formy celownika pokrywają się z przysłówkami; powraca, badana – czyn- migLė ŽemRietė. przyczyny powstawania morfologicznie wieloznacznych form 131 formy 3. osoby czasu teraźniejszego czasowników nieprzechodnich pokrywają się z formami imiesłowów rodzaju nijakiego i żeńskiego – zarówno z mianownikiem, jak i z narzędnikiem); homofoniczne formy imiesłowów czasu teraźniejszego i przyszłego (np.: apklausiant, pratęsiant, tręšiant – pokrywają się formy imiesłowów czasu przyszłego i teraźniejszego). 4.5. Homofoniczne formy o tym samym znaczeniu, powstałe wskutek przypisania do różnych paradygmatów niektóre rzeczowniki, przymiotniki, czasowniki, zaimki i przysłówki, mające to samo znaczenie, mogą należeć do dwóch różnych paradygmatów, np. : Audrių mogłoby być zarówno formą Audrius, jak i formą Audrys l. poj. biernik; būčiau mogłoby należeć zarówno do paradygmatu būti, yra, buvo, jak i być może do būti, būna, buvo, a także do być może być, būva, buvo; griuvus – mogłoby należeć zarówno do paradygmatów griūti, griūna, griuvo, jak i griūti, griūva, griuvo; formą hasła stebukladario można by uznać zarówno za stebukladaris, jak i stebukladarys; mano – zarówno za formę zaimka z hasłem mano, jak i zaimka z hasłem manas. dla takich przypadków LkHŽ przeznaczono jeden odrębny rodzaj. 4.6. Związki przyczyn Wspomnianych pięć przyczyn powstawania może być ze sobą powiązanych, a ponadto powstanie hom form niektórych wyrazów może być uwarunkowane więcej niż jedną przyczyną, na przykład abstrãkčiai vs. abstrakčia – tutaj wieloznaczność jest uwarunkowana zarówno różnicami elementów prozodycznych (różni się miejsce akcentu), jak i częściowym pokrywaniem się znaczeń (jeden wyraz jest utworzony od drugiego). innym przykładem są zbieżności przymiotnika katas i rzeczownika káltas. wyrazy te mogłyby trafić zarówno do kategorii hom form uwarunkowanych przez elementy prozodyczne, jak i do kategorii hom form uwarunkowanych różnym znaczeniem leksykalnym. ponadto różne hom formy tworzące w słowniku jeden rodzaj niekoniecznie są uwarunkowane tymi samymi przyczynami. Na przykład niektóre zbieżności form trybu przypuszczającego i imiesłowów strony biernej (np.: adaptuotų, brandintų) powstają wskutek różnic w elementach prozodycznych (por. apltų i aplyt), inne zaś – wskutek właściwości systemu morfologicznego języka litewskiego, tj. po prostu zbiegają się dwie formy czasownika (np.: automatizuotų, derėtų). Pięć przyczyn powstawania homofomów pomaga jeszcze lepiej zrozumieć, dlaczego podczas anotowania za pomocą Lemuoklis (lub innych anotatorów morfologicznych) pojawiają się takie czy inne przypadki wieloznaczności morfologicznej. Po uzupełnieniu