Dzienniki Emilii z Beniowskich Wróblewskiej z lat 1850–1886 jako źródło do badań językowo-kulturowych

140 BENDRINĖ KALBA | 97 ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA Ins i u de Sla is ique de la Polonie Académie Nauk à Va so ie ORCID id: h ps://o cid.o g/0000-0003-2916-6736 OBSZARY BADAŃ: dialec ologie, e nolingwis ique, lexicog aphie gwa owa, polszczyzna égionale. DOI: h ps://doi.o g/10.35321/bkalba.2024.97.07 Les jou naux d'Emilya Z BENIOWSKICH WRÓBLEWSKY Z LAT 18501886 COMO RÓDLEO TO BADAŃ LINGUIKOVO-CULTUROWYCH1 SLOWA KLUCZOWE: dia ys yka, he s o ia, XIX ., Li uanie, edi cja cy owa ź ódeł, polszczyzna północnok esowa. ADNOTATION A ykuł mon e di é en es pe spec i es de eche che, qu'ou e de an les linguis es e les his o iens de cul u e la ichesse spéci ique dia ys ique d'Emilie W óblewskiej, conse ée dans Dziale Rękopisów Biblio eki Li ewskiej Akademii Nauk im. W óblewskich dans Vilnie. Piśmiennic wo ela i emen peu connue au eu que de XIX-siècle Li uanie mé i e su mul i-aspek i e é lexion humanis ique e in oduc ion à un la ge ci cui scien i ique. Telle es le bu éalisé ac uellemen p oje documen acyjno- eche wczego: zap ezen e ion en o me d'édi ion numé ique manusc ip es W óblewskiej a ec élabo a ion c i ique e mon e des aspec s idéaux, linguis iques e li é acques in imis ique éminine c éée dans si ua ion zabo ów. 1 A ykuł pows ał w amach p ojek u Egodokumen y Emilii W óblewskiej z la 18501886 świadec wo życia i pos aw ideowych Polki z k ęgu in eligencji wileńskiej. Édi ion numé ique de 7 jou naux a ec élabo a ion c i ique e e-monog aphie, inancé dans les années 20232028 dans le cad e du p og amme sous la dénomina ion Na odowy P og am Rozwoju Humanis yki, n /50 p oje NPRH/F/SP7578/2021/11, module Fundamen y. Pa enai e du p oje es Biblio hèque Li uwski Akademii Nauk im. W óblewskich à Vilnius e Cen e de Compé ence Cy owych Uni si é de Va so ie. Néanmoins, le p ésen ex e a ca ac è e de econnaissance, se base su une exce p ion p éliminai e des sou ces, e donc p ésen ées é lexions e obse a ions ne p é enden pas à élabo a ion comple , con enan dé eloppées conclusions. Peulne analyse linguis ique e s ylis ique de piśmiennic wa W óblewskiej appo e a seulemen cou onnan e p oje e-monog aphie wspóu o ska. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 18501886jakoź ódłodo eseignjęzykowo-kul u owych 141 Abs RACT The a icle shows a ious esea ch pe spec i es opening up o linguis s and his o ians o cul u e due o analysis o he ich dia is ic legacy o Emilia W óLi huanian blewska, s o ed in he Manusc ip s Depa men o he W oblewski Lib a y o he Academy o Sciences in Vilnius. The w i ings o a ela i ely li leknown au ho om he 19 h-cen u y Li huania dese e mul i ace ed humanis ic e lec ion and wide in oduc ion o he wide scien i ic communi y. Thus, he aim o he cu en documen a ion and esea ch p ojec is p esen ing W óblewskas manusc ip s in he o m o a digi al edi ion wi h a c i ical s udy, and showing he ideological, linguis ic and li e a y aspec s o womens in imis li e a u e w i en a he ime o Pa i ions and domina ion o he Russian Empi e. In imis ique éminca XIX . é eille de plus en plus d'in é ê , mais e pola isa ion des poin s de ue su ce gend ek de piśmiennic wa. Ce ains che cheu s ai en ce ype d'œu es comme ma ginale sou ce his o ique e dou euse du poin d'aspec a is ique epigońską li e a u ę, d'au es, oi e au con ai e, pe çoi en dans les egodocumen s des emmes sincè e émoignage de ie e d'ac i i é au eu e, e en même emps documen des é énemen s mon és pa le p isme sen imen s e exp essions éc isan (G iškai ė 2012: 296). Kobiece laïssmiennage biog aphique de la XIX-siècle Li uanie es p écieuse, alé an pou peu u ilisée sou ces pou l'é ude de la langue, des poglądów e aspi a ions ac i es de ce cle de in elligence, leu a ail o ganique pou le bien de la p ése a ion de ondamen ales aleu s (służba Ojczyźnie e socié é, oi en Dieu, amille, edunia s a égie de su ie dans une si ua ion klęski insu ec ions na odowzwoleńczych. Les a i udes des emmes e leu s kacja kobie , pa io yczne i obywa elskie wychowanie dzieci) o az budowa- dilemmes liés a ec engagez- ous dans ac i i é publique à ou nan du XIX e XX siècle c'es sphè e de plus clai emen p ésen e dans la con empo aine his o iog aphie polonaise, comme e li uanienne (c . pa exemple: Kałwa 1997, 2014; Bai ašauskai ė 2011; Ża nowska 2014 ou élabo a ions de la sé ie Kobie a i ... sous édi ion Anny Ża nowskiej e And zej Szwa c). Dans ce b e ske chu j'en ends assigne seulemen , commen in é essan es pe spec i es de eche che ou e de an les humanis es la ichesse spéci ique dia ys ique d'Emilia de Beniowskich W óblewskiej e pou quoi au me e ces manusc i s à disposi ion des che cheu s en o me de mode ne édi ion numé ique comme émoignage de la ie, de la langue e de la k josphè e d'une emme de l'axégu de l'in elligence ilenoise à l'époque pos -consis anienne emme se éalisan dans di é en s domaines: li é a ice ama eu , mè e dé ouée, enseignan e, mais e pe sonne pas ès heu euse dans le ma iage, déchi ée in é ieu emen en e BENDRIN KALBA | 97 ywnego socié é (zob. Medišauskienė 2001) a nécessi é à anscende les on iè es ôles sociaux e eche che de chemins de pe sonnel dé eloppemen in ellec uel. 142 Aspi a ions éduca i es e au o-quali ian es des emmes en Li uanie de la in XVIII c. au débu du XX a p ésen é plus la ge Olga Mas ianica dans un li e sous ma quan i e P a ė us namų du is (Po uchyleopiekunki maison e ce qui es le plus auxiliai es homme, ku ac i i é in ellec uelle e p o essionnelle (Mas ianica 2012). Emilia W óblewska ne niu d zwi domu), ukazując s opniowe ewoluowanie ich ól społecznych, od appa ien pas à des pe sonnages, qui son déc i s dans les manuels d'his oi e ou de li é a u e polonaise, comme e Li uanienne, mais aussi n'es pas ce pe sonne pa che cheu s complè emen indos zegana. Elle es men ionnée dans des publica ions su le suje de l'ancienne Biblio hèque W óblewskich à Vilnius (np. Białokozowicz 2002: 207208), son nom igu owało à cô é du nom du ma i dans le nom de ce e ins i u ion (Biblio eka im. Eus achego i Emilia W óblewskich, ac uellemen Biblio hèque Li uwskiej Akademii Nauk im. W óblewskich). Wzmiankowali d'elle aussi les biog aphis es de son ma i, zesłańca, médecin-homéopa he e sociznika, Eus achego W óblewskiego (18261891), e su ou che cheu s de la ie, ac i i és e a i udes idéaux de ses ils, Tadeusz S anisław W óblewski (18681925), célèb e ilennois ad oca , bibliophile, mili an social, zesłańca e Augus yn Anice a W óblewskiego (18631913), scien i ique, biochimis e, socialis e, héo icien e p opaga eu de l'ana chisme. Su la p ésence de dia ys yki W óblewskiej dans les collec ions a chi ales ilenske in o mai en 1999 . aussi l'his o ička Tama a Bai ašauskai ė, mais p ésen a ces sou ces agmen a iquemen (Bai ašauskai ė 1999: 3637). V ue alo in o ma i pou les in é essés XIX- ieuse dia ys icà emmeèque on des données a chiwales su le suje des jou naux W óblewska a ec un syn hé ique éséchemen de leu con enu, placées dans la base élec onique A chiwum Kobie 2, op adia ys ycznej W óblewskiej (comp enan en i on 1200 pages) ne dou ai se dou e jusqu'alo s d'une édi ion c i ique. 2 cowanej w Ins y ucie Badań Li e ackich w Wa szawie. Sze zej do dysku su his o ycznego wp owadziła pos ać W óblewskiej badaczka li ewska Reda G iškai ė (2012, 2017), k ó a p zeds awiła szcze- gółowo in e esujące wą ki biog a iczne i wó czość dia ys ki jako wa o- ściowe ź ódło do badań li e ackich i his o ycznych. Zap ezen owała eż wyb ane wpisy au o ki z óżnych la , jednak żaden z 7 omów spuścizny h p://a chiwumkobie .pl/au o w oblewska-emilia [dos ęp 2024 02 13]. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 18501886jakoź ódłodo eseignjęzykowo-kul u owych 143 Egodokumen y dia ys ki, u . en 1830 . dans la ille Kob yń dans gube ni g odzieńskiej, illes Augus yny K yńskiej (18091869) e majo Ba łomieg an a (Lewak 1935: 429) con inuen ja Beniowskiego (1800–1867), uczes nika pows ania lis opadowego i emi- nécessi e dun ownego explo a ion sous éga d linguis ique-cul u el e ep ésen a ion su le ond éc ismiennic wa emiecego en powiązaniu a ec con ex e biog aphique, amiliinnym, en i onnemen al. Éle ée dans les adi ions du pa io isme oman ique, pè e, polis opad du émig é e ac i is e su l'é ange (Ha is 2019), connaissai seulemen ap ès plus de 20 ans à Lond es. Elle l'admi ai pou le cou age, geniale mémoi e e a aux scien i iques, e dans le jou nal su le pè e exilans éc i i : bo ou pou ai znaleść su une é ange e e, mais de ce p ožnoby che chał pomoc, adę, sławę dadzą mu wszyscy, lecz se ce, czyż znaleść ak ła wo i jeszcze ws ód Anglików (W1, VilnoDB, 16 sep emb e 1851, k. 38 )3. Dans nu ac i i é nonsouplélas ioi e s'incluai aussi sœu de mè e Emilie Leokadia de K yńskich And zejkowiczowa (18101882), qui menai pensée éminque à Vilnius, e mée ap ès le soulè emen jan ie en 1864 . G âce aux dé aillés pene a ions a chi ales men ionnées. R. G iškai ė (2017: 102103) il es déjà connu que Emilia W óblewska é ai , comme su am e époque, une emme éduquée. Éduca ion ob enai à la maison, puis su les meilleu s wileński salai es pou illes e dans l'Ins i u Szlachecki à Vilnie. Menai p édisposi ions à l'app en issage des langues, connaissai la langue ançais, allemand, usse, anglais. Chę emen aussi en ep enai se aduc ions de li es, qui amenai de l'é ange . T aduisi de l'anglais à la langue polonaise le a ail scien i ique de son pè e A Handbook o Ph eno ypics o Teache and S uden (Londyn 1842)4, de ançais zaś sbloc de médi a ion eligieux p . Les Paille es dO (Ok u3 Dans les données ci a ions de jou naux W óblewskiej p ése e les ca ac é is iques linguis iques o iginalaux. Ne adap e pas aux p incipes d'aujou d'hui o hog aphiques des éc i s dia ys ki, qui peu en e lé e des ca ac é is iques de p ononcia ion égionale e uzusu k esowego ainsi documen e les p ocessus o hog aphique-phoné ique oczące se enco e en polschczyźnie géné ale XIX c. Ne supp ime de ex e p zek eśleń ai s pa la même éc i u e. Uwspółcześniam uniquemen in e cep ion e in oduis les signes p zes ankowe nécessai es de pa de considé a ions synniowo-logiques. Comme manié isme g aphique ai e je placemen pa au o ké dywiz ou de plus longues pauses dans l'index bas. Pa ois elles emplissen la onc ion de poin es, moyenne, polyok opka, peu en aussi annonce ącenie. Je n'exclams pas aussi, que dans ce moyen éc isan signalisée ses sygn. 41915. silne s any emocjonalne ( odzaj in e punkcji emo ywnej). 4 60-ka kowy ękopis ego łumaczenia ze ws ępem W óblewskiej, spo ządzonym 16 lis o- pada 1886 ., zachował się w zbio ach Biblio eki Li ewskiej Akademii Nauk im. W óblew- skich (dalej sk ó : BW LAN), sygn. F9–242. Książkę ojca p zywiozła z Londynu najp aw- dopodobniej po 1855 ., egzempla z dzieła Beniowskiego jes p zechowywany w BW LAN, 144 BENDRIN KALBA | 97 chy zlo e. Liązanka malu kich ad dla uświęcenia i uszczęśliwienia życia5). En 1851 . commença le a ail enseignan e d'enseignemen ini ial su la pension condui e à Vilnius pa men ionnée an eque And zejkowiczową e mè e Emilii, Augus ynę de K yńskich Beniowską. Ob in aussi pe mission à udzieW óblewskiej à a ail u ondemen s, qui comp enai comme éduque les en an s (dossenalenie mo ale o ce du ca ac è e) e leu éduca ion, mon en aussi ses p édisposi ions à p a ique la science, w eszcie dążenie do lanie p ywa nych lekcji ancuskiego. Dzienniki dokumen ują zamiłowanie samodoskonalenia się p zez dobó z óżnicowanych lek u w celu pogłębiania wiedzy z óżnych dziedzin i ozwijania s e y duchowości. Wą kiem, qui nécessi e d'une é ude app o ondie es donnée pa R. G iš kai ė (2017: 90) pou biog aphes de amille W óblewskich e che cheu s d'éduca ion su la Li uanie en XIX s. (c . Romanowski 2003: 285) in o ma ion su condui e pa Emilię pendan 40 ans sec è e salai e pou illesczą dans Wilna, dans laquelle l'éduca ion ini iale p enaien élè esnes des plus dis ingui s amilles locales. Suggè e cela l'insc ip ion 40 ans en an s enseigna placée su la g a u e W óblewskiej su le cime iè e su S a ej Rossie. Dans les jou naux eux-mêmes ne ou ons pas su ce suje de l'in o ma ion, peu -ê e é ai ce de la pa de l'au eu une so e d'au ocensu e, pou ne pas ahi des dé ails, qui pou aien menace la sécu i é des élè es e de leu s amilles, si elles ombaien dans des mains inadéqua es. Dans une seule en ée, ai e aisemblablemen en 1884 ., dans No es de di é en s i ulés Mes mysli ( ès di iciles à déchi e ), pa agea se elle é lexie: J'suis enseignan e depuis 15 an. de ie, e main enan j'ai déjà 54 ans. [neczy elne], donc depuis des années occupe moi-même le a ail si peinezką pou les au es, e pou moi si mielle, kocham wiek dziecin[n] ny, młodociany (NRW2, k. 17 ), De simple énumé a ion ésul e donc, que p esque 40 ans W óblewska occupai se enseignan u bases. 5 BW LAN, sygn. F9928, 929. Dans un seul cahie son des aduc ions de deux ecueils de médi a ion, ma quées pa dis inc es signa u es, łącznie 155 ca es. Dans le ca alogue des manusc i s BW LAN donnen son les années 18711873, dans la sou ce même le ecueil p emie es da é pou les années 18681870, deuxième zaś pou 18711873. Dans l'in o ma ion ca alogue es aussi wzmianka su la publica ion du manusc i p . Zło e ok uchy (1877) dans l'imp ime ie Józe a Zawadzkiego. Dans l'édi ion manque cependan des in o ma ions su celui qui a ai la aduc ion. Su la page i euxue appa ai seulemen sous- i ulé Zbio ek pie wszy, e dans le li e lui-même con enues son les deux collec ions, de quoi on peu se con ainc e, u ilisan le exemplai e digi alisé de Zło ych ok uchów, p o enan du Biblio hèque Pa a ialnej en Liszkach, zob. h ps://polona.pl/0i em- iew56e4994-7432-4324-bd9d3e2465385e0c?page=4 [dos ęp 2023 12 01]. De la compa aison du manusc i de aduc ion a ec le ex e publié niezbicie ésul e que c'es aduc ion W óblewskiej. Puzzleux es e cependan ai , pou quoi le nom de l'au eu de la aduc ion dans la publica ion ne é èle pas. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 1850–1886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych 145 Dia ys ka se éalisai non seulemen dans le ôle éc i aine-ama eu que e aduc ice, mais aussi, su quoi émoignen dobi emen ses jou naux, é ai mè e ès o emen émo ionnellemen liée a ec les en an s, engagée dans leu o ma ion in ellec uelle. Dans des no es pédagogiques éc i es en 1867 pendan séjou né à Lond es, elle é ela que le emps qu'elle passe en éloignemen de la amille, de ai comme le mieux u ilise su app en issage eno ypiki6, lec u e d'œu es his o iques, maî ise de la langue anglaise e p acować <...> su ou , ce que seulemen e ai, que peu ê e poży eczne pou mes en an s (NPW, k. 1 ). Zomio a des en an s W óblewskich, seulemen deux ils a eigné à l'âge adul e, W óblewska a su écu à la pe e de ois ils (Władysława, Zygmun e Kazimie z) e deux illes (S anisławy e Ma ii). La ille Ma ia, pou laquelle elle menai un jou nal, mou u à l'âge peu emplie de 18 ans. Dia ys ka es décédée à l'âge de 56 ans, des en ées dans les jou naux menai p esque pendan 30 ans de ie a ec une plus longue pause co espondan à les années 18731877 e 18791883. Appa enai à des emmes qui comme ce celli a dé e minée R. G iškai ė ne pou aien pas éc i e (G iškai ė 2017: 109). Spuścizna manusc i iśmienna Emilii W óblewskiej cons i ue une p écieuse sou ce pou di é en es o ien éées eche ches linguis iques. Polszczyzna es aleu à aleu cons i u ionnelle dans axosphè e pa io ique de la amille nobleeckiej, cependan aucun des jusqu'alo s che cheu s de manusc i s dia ys ki ne concen ai se su alo ach linguis iques, g aphiques de ses éc i s, di e si é s ylis ique e ga uque de la éc miennici é W óblewskiej, e ap ès ses egodocumen s (non seulemen jou naux, mais e le es, aduc ions, s ess lemen s) o cenne 6 eno ypics (z ang ph eno ypics) ous a ez appelé pa ous une cons uc yné, se an à dose la capaci é de mémoi e e à p zyswajania og omu données, plus su ce suje . : G iškai ė 2017: 98. La dia ys eka elle même désignai in en ionec du pè e nommé image des mémoi e, mi acles de mémoi e, e dans la p é ace à la aduc ion de l'anglais œu e de Beniowski a éc i : Umysl son in en eu che chai machine mo eu <...>, qui se ai a ec une i esse cen ois plus g ande o[d] łaccai dans la mémoi e de son ils ce message, qui oulai ansme e s'il s'en sou ien e k ó aby à cô é de s'y i esse a ai elle o ce, que, en le do an de je s su le ce eau, je je les y g a issai si p o ondémen , que de ni- ou une seule en i é. Pensé, che chai é udiai ous les sys èmes ieille comme p op es à ses idées-/ sślałem ce e machina mo eu ;/ uposa il sa kołka e wały (BW LAN, sygn. świa / Mnemoniki (nauki pamięci) i nakoniec p zez / óżne kombinacje ułożył u wo zył F9242, k. 2 2 ]. 7 Reséchemen s de lec u és li es e gommemen de no es de di é en s domaines de connaissances (économie, his oi e an iqui e, his oi e e cul u e de Vilna, géog aphie) W óblewska commença le 15 no emb e 1871 (NRW1, k. 1 ). Elles documen en l'é endue de ses począ ku ękopisu T eść moich czy ań wyjaśniła cel swojej p acy: „Piszę o z myślą o mojej zain esowań. Nace, oulan elle encou age , pou elle aussi, quand pousse a, chaque ille éci ée œu e de s eści- / BENDRIN KALBA | 97 émoignage de XIX-siècle polszczyzny, u ilisée en a ian e éc i e pa ac i es in ellec uelles 146ne ep ésen an e de l'in elligence wileńska. W óblewska a ai de la ges compé ences linguis iques, sa c éa i i é ca ac é ise cul u e du mo e ichesse lexicale, e en même emps dans les en egis emen s de W óblewska se é èlen di e s ypes d'habanie, qui peu en émoigne de a iance Œu- empsne g aphie e d'exis ence swois ego g apholec e, exploi é dans les manusc i s, comme e o i se e lè an en éc i u e des ai s wymowy de l'in elligence ilenaise dans le XIXe siècle. Zauczynie déjà p éliminai e à la lec u e des jou naux de jou naux colo i eux polschi ski exige une analyse minu ieuse de la quali é,ce e de la endance, e de compa e a ec le langage des ex es d'au es au eu s de XIXe siècle polonais, comme l'es l'app oche. Même un con ou nan econnaissance des en ées dia ys ka de di é en es années indique que éc isan mon e des acilla ions dans la po ée de l'usage spółgłosek ois syczącego (Z), ciszącego (Ź) i szumiącego (Ž), co p zejawia się na płasz- angs: puźnie g aphique pe u ba ions dans appliquemen diak y yki (k opek, k esek). É a de l'o hog aphie XIX-siècles manusc i s dans la po ée u ilisa ions signes diac i iques I ena Baje owa (1986: 33) a déc i comme enco e nons abilisé, sou en négligés. W óblewska aussi ela i emen sou en ome diak y ykę ou aussi la end de maniè e nonhénhono ée, niekonséquen ny, ai an assez lib emen usage des aces e poin s (egzempli ica ion dans la sui e de l'a icle). Pa conséquen , nécessai e es p udence lo s de la econs uc ion su base d'une nons abilisée g aphique de la ela ion zaisan en e uni é g a icne (g a emem) e sa éalisa ion sono ique. La posposi ion de l'édi ion numé ique es comme su ou p écision pa appo à l'o iginal la épa i ion des jou naux de dia ys ka a ec le endemen de leu s a ian és g aphiques, e ensui e la éalisa ion d'é udes compa a i es pe me an d'é alue e lé i se dans la éc i u e des ca ac é is iques de p ononcia ion Su la base épa is jusqu'alo s cen pages de manusc i s, on peu déjà assigne la p ésence dans la dia ys yke W óblewska de deux endances opposées, ayan ès p obablemen un sous-sol a ycula ionnel: pomienne de ligne de p ononcia ion des compagnies pala alnes dans la p ononcia ion ( yp memo c, help, dzis, bądz, w awyk e ma quage de la même posi ion de c yp e). P ésence des p ocessus d secondene paula lui, ca alo s do- pie o aie de son appo e a a an age. Za e no ai commencé, mais à un bon pas jamais zapoźno ê e ne peu (NRW1, k. 1 ). ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 18501886jakoź ódłodo é udesjęzykowo-kul u alnych la aliza ions e dyspala aliza ions 147 spółgłosek dans di é en es posi ions dans polszczyźnie ype no dnocnok esowego n'es , bien sû , quelque chose de su p enan , nous a ons en e e de nomb eux a es a ions de ces phénomènes de di é en es phases de dé eloppemen e de onc ionnales a ia ions de la langue polonaise de Li uanie (Ku zowa 1993: 237, 239240). In e essan che chewczo es le ai , iż pe sonne de ce cle de in elligence, oczy ana, obcou an a ec di é en s ex es, connaissan des langues e éduquan d'au es, poseu an se hau a ian em polszczyzny8, ulega malg é ses compé ences linguis iques, in luences uzusu égional. Il con ien dans ce con ex e acco de l'obse a ion de Zo ia Ku zowej, qui a econnu des pe u ba ions dans la dis ibu ion spółgłosek ois angs pou najba dziej zucajacą się w occhę cechę konsonan yzmu iloma ów, e ou e po ée u ilise spółgłosek ois angs pou le seul domaine, su lequel ne sa en pas se philomaci ai e ace dans le domaine de la phoné ique (Ku zowa: 47, 67; Baje owa 1972: 125). Il s'a è e que ce e zone, si uan se su la bo du e de g aphie e p onon oie, aussi aisai des di icul és W óblewskiej, bien qu'elle se déb ouilla a ec lui décidémen mieux que philomaci. Cependan mode nisa ion de l'o howni des manusc i s dia ys ki à l'é a d'aujou d'hui, supp ession a ian i é, qui ca ac é isai égalemen l'o hog aphie e sys ème mo phonomologique de la langue polonaise géné ale du XIX . (Baje owa 1986: 123124), odeb e ai ces sou ces alo au hen ique émoignage yki, p ésence de o mes pa iculiè es e uwaunkowań égionales polschczyzny dia ys ki ne en ep imai . Ne ais-je bynajmniej de ce ai accusu u, ca che cheu sque occupai l'analyse con enu des documen s (e p océdai la XIX-wiecznej polszczyzny używanej w egodokumen ach kobiecych z Li wy. Wa o dodać, że k ó kie cy a y z ękopisów W óblewskiej podawane w bazie A chiwum Kobie są uwspółcześnione, a za em nie mają wa ości dokumen- acyjnej dla his o yka języka i badacza polszczyzny egionalnej. Jedynie R. G iškai ė s a ała się zachowywać w cy owanych agmen ach dzienników pisownię i segmen ację o yginału, jednak ozważań na ema wahań diak y- pe ek8 Ce e me dé inis pou Anną Zielińską (2002: 12) a ian e polszczyzny u ilisée en Li uanie pa in elligence d'o igine ziemiańsko-szlacheckiego. Déc émen ce, mo i és socjolingwis emen , semble se adéqua e à une bonne connaissance de la langue polonaise W óblewskiej comme cyjnie), a nie kwes ie z zak esu g a emiki, one yki czy mo onologii. Nasze ep ésen an e de la couche ziemiańsko-szlacheckiej, qui asilila angs ê e pou éc isan inspi a ion e modèle li é ai e à naïse , mais au dans le u u skon on owe polszczyznę dia ys ki a ec la langue de ses con empo ains populai es au eu s, pa exemple. Sy okomli (po . T ypućko 19551957; Ka aś 2022), qui é ai ami a ec Eus achy in eligencji wileńskiej. T udno na ws ępnym e apie badań wy okować, jaki wó ca mógł W óblewskim, ma ié à Emilie. 97 BENDRIN KALBA | les lec u es d'ailleu s, ce que je peux cons a e su la base de R. G iškai ė (2012) publiées pa des ci a ions de sélec ionnés manusc i s, son ondamen alemen con e gen es, bien qu'a i en se ce aines di é ences, pa exemple aźnych (G iškai ė 2012: 241) in e p é ais-je comme des ožnych ‘di é en es (DWB1, k. 38 ), ca le g aphe z z z nonp écisémen ma qué a ec un diac i yque end dans les manusc i s W óblewskie à la ois le phon [czyż], comme e [nom], mais dans ce cas, ca il s'agi de ues de ožnych e de na ion e d'é a humain (DB 279, k. 275) ; ap ès cela, il aide à s'encou age (W. 148k); w eszcie imp écisijny zapis ch escjanki (G iškai ė 2012: 264), gdy w ękopisie wys ępuje o ma ch zescjanki (DMW, k. 2 ) z allog a em z ealizującym onem [ž]. En aison des ema quables di é ences dans l'odé e du éc i dia ys ki la meilleu e solu ion, an du poin de ue d'un a elie de eche che lingukoznawcy, que d'une his o ique, es la p épa a ion d'édi ion numé ique des jou naux en lib e accès, p ésen an deux ues du manusc i : ansc ip a ion de l'o iginal complé ée d'un éseau de commen ai es in e ac i s e isuelle ep ésen a ion du ex e o iginal. Il se a alo s possible signale la nécessi é co ige des lec u es p oposées en onc ion de u ilisée cad e de é é ence e p ononce se su le suje de ce ains p obléma iques éc i s W óblewskiej, changean se à mesu e du passage des années. Le plus boni iée g aphiquemen , su quoi déjà wzmienkowano ci-dessus, es éalisa ion en éc i u e phoneme [ž], ma qué en maniè e soigneusemen comme ż e z, e moins soigneusemen ou oilà manié iquemen comme a ec a ec k eska di é en es longueu placée su le e ou en considé able éloignemen d'elle. Ce de nie ype d'en egis emen endie dans donnés ci-dessous exemples schéma iquemen comme ‹ź›, pou le dis ingue des znaz phénisk dans ou ma é iel e considé a ion dé aillés uwa unkowań es clé, ca pe me a de econnaî e, si nous a ons à ai e a ec les ac uels 9 Emilia Kolinko, aduc ice e édi ice de l'édi ion polonaise du ex e G iškai ė, a in odui un con empo ain de di é en s, en supp iman en même emps e lex de la phoné ique égionale en o me d'échange ó > o (G iškai ė 100 2017:). D'au es ci a ions de manusc ip es W óblewskiej aussi zno malisée selon les ac uels p incipes o hog aphiques. ku ź, symbolizującego dźwięk [ź], jak np. w wy azie jeźli, odzwie ciedla- jącym upodobnienie pod względem dźwięczności (jeśli > jeźli). Pełniejszej in ep e acji i poszukiwania pa alel w pismach innych XIX-wiecznych au- o ów z Li wy wymagają zapisy dia ys ki, w k ó ych pojawia się spółgłoska z zamias spodziewanego ż lub ź i odw o nie. Us alenie ekwencji ych ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 18501886jakoź ódłodo é a dsjęzykowo-kul u owych 155 NRW1 No a s di é en s Emilie W óblewskiej 1871, BW LAN, sygn. F9902, 35 ca es. NRW2 No a es di é en es Emilie W óblewskiej Moje mysli 18831884, BW LAN, sygn. F9884, 56 ca es en mau ais é a . WEW W ażenia Emilii W óblewskiej, 1854, BW LAN, sygn. F9 998, 17 ca es: V aissances e ésul an es d'elles sen imen s e disposi ions de les écus Rekollekcyi 1854 G 16 (opis su i e de six jou s de ecollec ions). LITERATURA A chiwum Kobie 2013–2018, zespół ed. pod kie unkiem M. Rudaś-G odzkiej, Wa szawa: Ins y u Badań Li e ackich Polskiej Akademii Nauk. Pob ano z: h p://a chiwumkobie .pl/au o /w oblewska-emilia [dos ęp 2024 02 13]. Bai ašauskai ė Tama a 1999: Dzienniki szlach y li ewskiej z XIX wie- ku w zbio ach wileńskich. – Białos occzyzna 2(54), 32–37. Bai ašauskai ė Tama a 2011: Mo e is šeimoje i isuomenėje. – De- yniolik as amžius: isuomenė i aldžia, ed. T. Bai ašauskai ė, Z. Medišaus- kienė, R. Miknys, Vilnius: Bal os lankos, 457–468. Baje owa I ena 1986: Polski język ogólny XIX wieku: S an i ewolucja 1: O og a ia, onologia z one yką, mo onologia, Ka owice: Uniwe sy e Śląski. Ba miński Je zy 2020: Z czym „ ymuje się” WOLNOŚĆ? Koncep WOLNOŚCI w polu leksykalnym, w pojęciowej słowosieci i w koncep os- e ze. – Język i pamięć: Księga jubileuszowa dedykowana Panu P o eso owi Wojciechowi Chlebdzie z okazji 70. u odzin, ed. W. Mokijenko, J. Ta sa, Opole: Uniwe sy e Opolski, 105–115. Białokozowicz Bazyli 2002: Tadeusz S anisław W óblewski – założyciel Biblio eki im. Emilii i Eus achego W óblewskich, pa io a Wilna i ob ońca p aw człowieka. – Wilno i świa : Dzieje ś odowiska in elek ualnego 1, ed. E. Feliksiak, M. Leś, Białys ok: Towa zys wo Li e ackie im. Adama Mickie- wicza, Oddział Białos ocki, 207–228. B zozowska Małgo za a 2006: Pa io yzm. – Język. Wa ości. Poli yka: Zmiany ozumienia nazw wa ości w ok esie ans o macji us ojowej w Polsce: Rapo z badań empi ycznych, ed. J. Ba miński, Lublin: Wydawnic wo Uni- we sy e u Ma ii Cu ie-Skłodowskiej, 399–402. B zozowska Małgo za a 2009: Pa io yzm i nacjonalizm w polskim dysku sie ideologicznym. – E nolingwis yka. P oblemy Języka i Kul u y 21, 103–118. G iškai ė Reda 2012: Emilijos Benio sky ės-V uble skienės (Emilia z Be- niowskich W óblewska, 1830-10-05–1886-12-23) dieno aščiai (1850-08- 05–1886-09). – A chi um Li huanicum 14, 227–308. 156 BENDRINĖ KALBA | 97 G iškai ė Reda 2017: Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej, p ze- łożyła z li ewskiego E. Kolinko. – Pamię nik Li e acki 108(1), 89–133. Po- b ano z: h ps:// cin.o g.pl/dlib a/publica ion/82666/edi ion/64658/con en [dos ęp 2023 12 01]. Ha is Emma 2019: Ba łomiej Beniowski 1800–1867: Cosmopoli ical Cha - is and Re olu iona y Re ugee, Wa szawa: Wydawnic wa Uniwe sy e u Wa - szawskiego. Kałwa Dob ochna 1997: Ze s udiów nad his o ią kobie w XIX wieku: Me odologia, s an badań. – His o yka S udia Me odologiczne 27, 123–132. Kałwa Dob ochna 2014: His o ia kobie – kilka uwag me odologicz- nych. – Dzieje kobie w Polsce: Dyskusja wokół p zyszłej syn ezy, ed. K. A. Ma- kowski, Poznań: Wydawnic wo Nauka i Innowacje, 13–28. Ka aś Halina 2022: Język gawędy ludowej Wielki Czwa ek Władysława Sy okomli na le polszczyzny ogólnej i północnok esowej XIX wieku. – Władysław Sy okomla: Szkice i s udia: W dwuse ną ocznicę u odzin i s o sześćdziesią ą ocznicę śmie ci pisa za, ed. naukowa K. Kościewicz, B. Ku- yłowicz, H. Sokołowska, Białys ok: Uniwe sy e w Białyms oku; Wydaw- nic wo P yma , 17–40. Ka olak I eneusz 1993: Pa io yzm. – Nazwy wa ości: S udia leksykalno- -seman yczne 1, ed. J. Ba miński, M. Mazu kiewicz-B zozowska, Lublin: Wydawnic wa Uniwe sy e u Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 1993, 157–176. Ku zowa Zo ia 1972: S udia nad językiem iloma ów i ila e ów: Fone yka, leksja, składnia, K aków: Uniwe sy e Jagielloński, Pańs wowe Wydawnic wo Naukowe. Ku zowa Zo ia 1993: Język polski Wileńszczyzny i k esów północno-wschod- nich XVI–XX w., Wa szawa–K aków: Wydawnic wo Naukowe PWN. Lewak Adam 1935: Beniowski Ba łomiej. – Polski słownik biog a iczny 1, ed. W. Konopczyński, K aków: Polska Akademia Umieję ności, 429. Masojć I ena, Sawaniewska-Mochowa Zo ia 2024: Dzienniki dla dzieci p owadzone p zez Emilię W óblewską jako ź ódła do badania polszczyzny in eligencji wileńskiej XIX wieku. – Po adnik Językowy 1, 24– 44. DOI: 10.33896/Po J.2024.1.2. h ps://www.jou nals.polon.uw.edu.pl/ index.php/pj/a icle/ iew/1301. Mas ianica Olga 2012: P a ė us namų du is: mo e ų š ie imas Lie u oje XVIII a. pabaigoje – XX a. p adžioje, Vilnius: Lie u os is o ijos ins i u as. Medišauskienė Zi a 2001: Mo e s idealas Lie u os konse a o ių akimis (XIX a. idu ys). – Feminizmas, isuomenė, kul ū a 3, 118–127. Romanowski And zej 2003: Pozy ywizm na Li wie: Polskie życie kul u- alne na ziemiach li ewsko-biało usko-in lanckich w la ach 1864–1904, K aków: Uni e si as. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 1850–1886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych 157 T ypućko Józe 1955–1957: Język Władysława Sy okomli (Ludwika Kon- d a owicza): P zyczynek do dziejów polskiego języka li e ackiego w wieku XIX, 1–2, Uppsala: A.-B. Lundequis ka Bokhandeln; Wiesbaden: O o Ha as- sowi z. Zielińska Anna 2002: Polska mniejszość na Li wie Kowieńskiej: S udium socjolingwis yczne, Wa szawa: Slawis yczny Oś odek Wydawniczy. Zło e ok uchy (Les Paille es d’O ) 1877: Wiązanka malu kich ad dla uświęcenia i uszczęśliwienia życia: P zekład z ancuzkiego: Zbio ek pie wszy, Wilno: Nakładem d uka ni Józe a Zawadzkiego. Pob ano z: h ps://polona.pl/ i em- iew/056e4994-7432-4324-bd9d-3e2465385e0c?page=4 [dos ęp 2023 12 01]. Ża nowska Anna 2014: Czy p zełom XIX i XX wieku o wie ał kobie om p zejścia ze s e y p ywa nej do s e y publicznej? Rola ba ie obyczajowych. – Rocznik An opologii His o ii 4(2/7), 279–290. Gau a 2024-03-11 P iim a 2024-04-15 ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA THE DIARIES OF EMILIA WRÓBLEWSKA, NÉE BENIOWSKA, FROM YEARS 18501886 AS A SOURCE FOR LINGUISTIC (Les jou naux d'Émilie WRÓBLEWSKA, NÉE BENIOWSKA, FROM YEARS 18501886) son des ou ages qui on é é publiés dans plusieu s langues à a e s le monde. AND CULTURAL RESEARCH Summa ies The a icle ini ia es in e disciplina y esea ch on he ich manusc ip he i age o Emilia W óblewska née Beniowska om he yea s 18501886, ela ed o he p epa a ion o a digi al edi ion o he se en manusc ip s. Reda G iškai ė was he i s o in oduce he in ima e w i ings o his li le-known au ho om 19 h cen u y Li huania in o he his o ical discou se. She a i a l'a en ion à he li e a y and documen a y alues o W óblewskas dia ies, which we e impo an om he poin o iew o esea ching Li huanian socie y o ha day. Howe e , he dia ys Polish as he p ima y language sys em has ne e been a subjec o linguis ic analysis. W óblewskas en i e wo k (dia ies kep o he sel , o he son Tadeusz and daugh e Ma ia, a ious no es, eading no es, ansla ions o he ex s om F ench and English) was c ea ed in Polish, so i cons i u es a unique linguis ic documen o he e a. L'a icle a i e l'a en ion à he ac ha he dia is s Polish language equi es esea ching om a ious pe spec i es, aking in o accoun such aspec s as: 1) he au ho s g apholec and he diac i ic a iabili y; 2) equency o egional phenomena and indi idual cha ac e is ics; 3) la p ésence de p ocessus ca ac é is ique de he 158 BENDRINĖ KALBA | 97 gene al language o he 19 h cen u y (especially ecessi e and expansi e ea u es), 4) s ylis ic and gen e di e si y o womens dia ies ( he ichness o exp essi isms and emo ionalisms, he use o elemen s o ‘ma e nal s yle in child ens dia ies a speci ic gen e o in ima e dia ies, he use o cons i u i e ea u es o he language o a p i a e p aye ). The dia ys Polish language should also be looked a om an axiolinguis ic pe spec i e, since in addi ion o he his o ical and mo al con ex , he pe sonal es imonies e eal e alua i e concep s ha can be econs uc ed on he basis o language. Disco e ing he capaci y o he concep o PATRIOTISM in W óblewskas w i ing equi es including his alue in a b oade concep ual complex and p esen ing i in ela ions wi h o he alues impo an o he and, mo e b oadly, o he in elligen sia o ha ime, such as HOMELAND, GOD, FAMILY, WORK, EDUCATION. The seman ic dominan elemen o he concep o PATRIOTISM is lo e o he homeland, bu i ansla es in o he unc ioning o a ious models o pa io ism: he oic, oman ic, posi i is , na ional, Ch is ian, local and o he s. W óblewskas dia ies documen he posi i is ic pa io ism, unde s ood as educa ing he sel and deepening he in ellec ual sphe e, e eshing he spi i h ough zealous eligiosi y and Ch is ian e hics, and main aining undamen al alues in he amily, as well as emb acing local pa io ism. KEYWORDS: dia ies, he s o y, 19 h cen u y, Li huania, digi al edi ion o sou ces, Polish language om he o me No h-Eas e n Bo de lands. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA Ins y u Slawis yki Polskiej Akademii Nauk ul. Ja acza 1 00-378 Wa szawa [email p o ec ed] ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA 18501886 MET EMILIJOS BENIOVSKYTS-VRUBLEVSKIENS DIENORAŪŠČIAI KALBOS IR KULTROS TYRIM ŠALTINIS 1850 MET EMILIJOS BENIOVSKYTS-VRUBLEVSKIENS DIENORAŪŠČIAI KALBOS IR KULTROS TYRIM ŠALTINIS 1850 Il es égalemen connu sous le nom de San auka S aipsniu inicijuojami a pdisciplininiai Emilijos Benio sky ės-V uble skienės (18501886) u ingo ank aš inio pa eldo, ku io pag indu engiamas skai meninis sep ynių jos dieno aščių leidimas, y imai. Šios mažai žinomos XIX amžiaus Lie u os bajo ės ank aščius į is o inio disku so aki a į pi ma į aukė Reda G iškai ė. Ji a k eipė dėmesį į mo e ų dieno aščių li e a ū inę bei dokumen inę e ę ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 18501886jakoź ódłodo adańjęzykowo-kul u owych i jų s a bą y inėjan šio 159 laiko a pio Lie u os isuomenę. Tačiau dia is ės a ojama lenkų kalba, ku i jai bu o gim oji, iki šiol nebu o ling is inės analizės objek as. Visa V uble skienės ank aš inė kū yba (dieno aščiai, ašy i sau, sūnui Tadui bei duk ai Ma ijai, į ai ūs už ašai, skai y ų knygų san aukos, eks ų šios e imai iš p ancūzų i anglų kalbų) lenkų kalba, odėl y a s a bus epochos kalbinis dokumen as. S aipsnyje a k eipiamas dėmesys į ai, kad į dieno aščio kalbą eikia žiū ė i iš į ai ių pe spek y ų, a siž elgian į okius aspek us: 1) au o ės ašybos g a ines sa ybes i diak i inių ženklų a ian iškumą; 2) egionnels sa ybių i indi idualių b uožų dažnumą; 3) XIX siècle bend inei kalbai būdingų p ocessų (ypač nyks ančių i ekspansy ių b uožų) aišką; 4) emmes dieno aščių s ilis inę i žan inę į ai o ę (eksp esinės i emocinės leksikos gausa, mo inos s iliaus elemen ai dieno aščiuose, ski uose aikams, speci inis in ymių dieno aščių žan as, p i ačiai maldos kalbai būdingos ypa ybės). Į dieno aščio kalbą eikė ų paž elg i i aksioling is iniu požiū iu, nes V uble skienės asmeniniai liudijimai, be is o inio i mo alinio kon eks o, a skleidžia aksiologinius koncep us, ku iuos galima ekons uo i emian is kalba. No in comp end e PATRIOTIZMO samp a os u inį V uble skienės kū yboje, au inclu ce e e ybę į pla esnį są okų kompleksą, nu odan yšius su ki omis jai, o plačiau o me o in eligen ijai s a biomis e ybėmis, oki kaipomis TVYN, DIEVAS, ŠEIMA, DARBAS, UGDYMAS. Seman inė PATRIOTIZMO samp a os dominan ė es meilė ė ynei, ačiau ji pasi eiškia į ai iais pa io izmo modeliais: he ojiniu, oman iniu, pozi y is iniu, au iniu, k ikščioniškuoju, lokaliniu i k . V uble skienės dieno aščiuose dokumen o as jos pozi y is inis pa io izmas, ku is sup an amas kaip sa ęs ugdymas i in elek inių aspi acijų gilinimas, d asios palaikymas pe uolų eligingumą bei k is ionišką e iką i pag indinių e ybių šeimoje išsaugojimas. V uble skienės dieno aščiuose aip pa a spindimas lokalinis pa io iškumas. ESMINIAI ŽODŽIAI: dieno aščiai, mo e ų is o ija, XIX amžius, Lie u a, šal inių skai meninimas, šiau ės y ų pa ibio lenkų kalba. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA Ins y u Slawis yki Polskiej Akademii Nauk ul. Ja acza 1 00-378 Wa szawa [email p o ec ed]