scieee Open visual document viewer

KOSMOPOLITIZMAS šiuolaikinio lietuvio pasaulėvaizdyje

Marius Smetona

Abstract

Following the methodology of the Lublin School of Ethnolinguistics, the article examines how Lithuanians understand the term cosmopolitanism. The study is based on Lithuanian lexicographic data, material from various texts, and the results of a young people's survey. The aim is to identify what Lithuanians mean when they use the lexeme cosmopolitanism in their speech and writing, and what new shades of meaning emerge in context. Based on the data from all three levels, the synthetic analysis provides a cognitive definition of the term.

Full text

54 BENDRIN TALBA | 97 MARIUS SMETONA Vilniaus uni e si e as Taikomosios lingüo y os ins i u o Lie u ių kalbos ka ed a ORCID id: h ps://o cid.o g/ 0000-0003-2816-5504 MOKSLINI TYRIM KRYPTYS: e o ica, e noling is ica, bal os mi ology, liaudies cul u a, genealogija, senieji aš ai, kul ū inė ling is ika. DOI: h psdoi.o g/10.35321/bkalba.2024.97.03 KOSMOPOLITIZMAS ŠIUOLAIKINIO LIETUVIO PASAULĖVAIZDYJE ESMINIAI ŽODŽIAI: kosmopoli izmas, kosmopoli as, pa io as, ė ynė, kul ū a, bend ys ė, e ybė. ANOTACIJA S aipsnyje, laikan is Liublino e noling is inės mokyklos me odologijos, nag inė- jama, kaip lie u iai sup an a są oką kosmopoli izmas. Ty imas a liekamas emian- is lie u ių leksikog a iniais duomenimis, į ai ių eks ų medžiaga, jaunimo apklausos ezul a ais. Siekiama įž elg i, ką lie u iai mąs o, kai kalbėdami a ašydami pa a oja leksemą kosmopoli izmas, kokie nauji eikšmės a spal iai iš yškėja kon eks e. Remian is isų ijų lygmenų duomenimis, sin e inėje analizėje pa eikiama kogni y inė są okos de inicija. ABSTRACT Following he me hodology o he Lublin School o E hnolinguis ics, he a icle examines how Li huanians unde s and he e m cosmopoli anism. The s udy is based on Li huanian lexicog aphic da a, ma e ial om a ious ex s, and he e- sul s o a young people’s su ey. The aim is o iden i y wha Li huanians mean when hey use he lexeme cosmopoli anism in hei speech and w i ing, and wha new shades o meaning eme ge in con ex . Based on he da a om all h ee le els, he syn he ic analysis p o ides a cogni i e de ini ion o he e m. ĮVODAS Es e a ículo ha sido p epa ado bajo el p oyec o inanciado po la Es adoybinė lie u ių kalbos komisija Koncep ai DEMOKRATIJA, PATRIOTIZMAS, TOLE- Ma ius sMe ona. Cosmopoli ismo con empo áneo Li uu io pasaulė aizdyje 55 RANCIJA y sus an onimų bei sinonimų analizė ma e ial. Esc ibi i sob e cosmopoli ismo samp a á incen i o espues as de es udian es p epa ando PATRIOTIZMO concep op desc ipción. Al esponde a la p egun a ¿Qué pa a us edes es pa io ismo?, los es udian es p esen a on y, su opinión, de pa io ismo an onimos: cha inizmo; ob ención de p o echo pe sonal pe judiciendo al Es ado; odio a la pa e n; isda ys ė; panica pa ia yenei; an i als ybna ac i idad; su desp ecio; noamo amien o a sí mismo y a su país; con o mismo; cosmopoli ismo; globalidad (globalismo). De odos los an onimos más ecuen emen e mencionado cosmopoli ismo, po lo ap esues a conside a lo p incipal, sin emba go ale señala a ención, que algunas concep os, a los es udian es apa ecidas con anas al pa io ismo, es án elacionados y con cosmopoli ismo, po ejemplo, globalismo, ad b e emen e se a i i á y és a. linés ciudadanas de la sociedad, como conc e as polí icas, Kosmopoli izmas – ai požiū is, kad, nepaisan isų socialinių, ekonominių, kul ū inių i poli inių ski umų, žmonės y a os pačios pasaulinės isuomenės na iai. Jis apima pe spek y inę socialumo aidą, ku ioje isada išsaugomos ne ik ie inės kul ū os nuos a os, be i al e na y ūs min ies i eiksmo būdai. Kosmopoli izmo p incipai leidžia i ska ina plė o i bend uomeninius kul ū os pa eldo, indi idualius asmens lais ės, demok a inius iešosios e d ės į eisinimo p incipus; aip kosmopoli izmas eiškiasi kaip dialoginės kul ū os nuos a a. Kosmopoli izmo idėja ski ina nuo adinamosios pasau- ju ídicas y de público adminis a i o idėjos. Kosmopoli inė s i is de la ida pública incluye ne a žomų comunicaciones comunica i as desa oll ą. Cosmopoli as c ee que la comunidad de la na u aleza de las pe sonas es un asun o mucho más impo an e que las di e encias de ida social y polí ica. Uno del pensamien o cosmopoli ico undamen os son los de echos humanos, espe o a ellos a ada como uni e salus, odo el mundo obliga obligan e cosa. Cosmopoli as anhelš a socialmen e, cul u almen e y polí icamen e unidas, oda el mundo aba cado a sociedades. Samp o auja sob e la secula nación, secula de echo, secula es ado, secula pa lamen o, secula ciudadanía, cosmopoli ina democ acia o cosmopoli inio pa io ismo. Es a adición de pensamien o cul u al y polí ico p opensos a menosp ecia el signi icado de las obligaciones nacionales, eligiosas y comuni a ias (PMEŽ 2007: 69; VLEe). Las aíces del Cosmopoli ismo alcanzan los iempos An icos. Como posi i a en la elec ónica Visuo inėje lie u ių enciklopedijoje, según An ikos kinikų y s oikų mokyklas, cosmopoli ismo es uni e salioji meilė žmonijai. Los es oikai c eían que no se puede desp ende se de su luga de o igen, hay que pensa , cómo hace el mundo mejo con sus opciones y decisiones, adop adas no excediendo de de echos ci iles. No omen a on la pasi idad polí ica, sino exho a on a pensa sob e 56 BENDRIN KALBA | 97 comunidad como sob e es e aquel más que solo polisą. En es e con ex o la más impo an e disposición ci il ha sido el igual a o a conciudieños, o os polios ciudadanos y no ciudadanos (Nie smans, Capano a 2016: 65). Deposi aciónnismo poli iškumu y cosmopoli ismo idėja b endo en la cabeza de los g iegos oda V a. p . K ., pe o sólo kinikai log ó p esen a la cla amen e a iculuada o ma (Kazlauskas 2021: 92). Cosmopoli ismo y mona quía ue on dos más kinikus dominusios ideas. Og ande obje i o es oicos ue su uni icación mundial bajo base de de echo común, apode ándose la más al a de su ieny ojos posición. Juos domino ideali ieno ė, ab epian e y alpinan e sa y en eal la di e sidad. Consis en emen e man eniendo con espec o a la pa e p io idad del odo, los es oicos a i ma on que el des ino de un indi iduo humano nada signi ica, en compa ación ella con el des ino oikumenos, de mane a simila a como el alma humana es menkniekis, en compa ación ella con el alma cosmo (ibíd. 104). So is as, su o mula é panhelenismo idėją, uechiančią uni i en más ex ensnę po acos umb á ciudadă‐es a ybę sociedad, en en ó con poliui leales g iegos pasiop esión. Los ciudadanos de las ciudades g icas e a ex aima más amplia, del así llamado nacioninio, idea cosmos, pe o la ciudad luga de común exis encia de di e en es poblaciones o m ose como o igen del cosmopoli ismo. Cosmopoli ismo sie ino con A is ó eles bend ažmogiñas amis ades de las elaciones g adual de ex ensión idėja. Es a ideaėjá desa ollado consis en emen e I. Kan as, c eando pe ec a ci il de la unión concepción y p ocu ando ella modela según uni e salų na os planą (h ps://www. le.l /s aipsnis/kosmopoli izmas/). Alexande el G ande c eó común Ry ųVaka ų oikumena isha dé mundos g iegos polí icos, consolidando oda la humanidad en epiancio cosmopolio idėją (Kazlauskas 2021: 71). Lgą iempo después Š iečiamojo amžiaus cosmopoli ismo ue asociado con la éli e, in elec uales y exilio ep esen an es, que po cie as con icciones polí icas y ci cuns ancias y ilosó icas pañuelas ue on conside ados más bien ciudadanos del mundo, y no de cie o luga . Hoy philosophes es udiamąya concep o discu ia men al ni eliniu, más p ecisamen e, pa a ellos in e esan e es el mismo cosmopolis el g ande y pequeño. Aquí A ydas Schlioge is sos iene que An queb adas es deci , siemp e y isu indi idualizuo as las líneas del ho izon e se encuen an y se sepa an dos undiniai sandai del cosmopolio: egimo Dangaus au ė y egimos Žemės au ė, y Dangus es de odos los cosmopolio indi iduos pad e, y la Tie a es de odos cosmopolio indi iduos mad e, y abi cosmopolio au ė es de odos los mo ales y inmo ales nidos, indi i y hom inė, y jon casa joksidas no puede sali de la homo ína de modo que no- Ma ius sMe ona. Cosmopoli ismo del con empo áneo li uano mundialė aizdyje 57 besug įž y, y none mo aso o inmo al no puede nebaudizado nupcia aíznes, lo uniencios con los en añas cosmopolio, y sólo globalizmo o idealismo k ailás pueden pensa , que e inía due me e e nin sueño y no e, aquellos que dice sali emos y no eg įsimos, po que nues a pa e nidad es sólo allí, donde se menciona Ka so Auk (Šoge liis 2011: 280). Cosmopoli ismo en discusiónes y es udios que discu en el concep o cosmopoli ismo, sociólogos y an opólogos que pa icipan ac i amen e p oponen sepa a cosmopoli ismo como mo alinį o polí ico en oque así como no ma i į‐ iloso inį con icción y empi inį‐anali inį cosmopoli ismo. Se alega, que la ieja idea de cosmopoli ismo debe se eno ada enlazando ella con conc e as ealidades sociales, y iloso ía, como mane a de conocimien o cosmopoli ismo, iene cambiisli ismo concep o de iniéndola di idiendo es ipos cosmopoli ismo: mo aliní, poli inio y cul u iní. Mo alinis cosmopoli ismo basado uni e salia cosmopoli ine é ica. i sociologija (Kuzneco ienė 2013: 172–173). Ge a das Delan y kosmopo- Kosmopoli inas é icos cen e uni e salmen e a la comunidad de la humanidad ielus indi idas. Poli inio cosmopoli ismo concepciones se di iden en i mas y débils. La p ime a cosmopoli ismo la elaciona con las úl imas décadas apa ecida y besiklos ančia nue a poli ine o dena así ansnacionaline democ acia, pe žengiančia nacional del es ado. Silpnųjų concepciones eje cosmopoli ná ciudadanía, eme giendo en ex inción de cla os lími es en e los de echos humanos in e nacionales y nacionales, y el econocimien o de que los de echos de pa icipación en la comunidad polí ica deben se de inéndose guiados po esidencia, y no po concep os de o igen o nacimien o. El cosmopoli ismo cul u al se o ma y exhibe a a és mul i ud de nacionales y locales es uc u as de cai os mane as, eme gen es como sus in e acciones con globaliais p ocesos consecuencia (Delan y 2006: 28). Cosmopoli ismo es á elacionado con globalización, po lo que como an onimia de pa io ismo ella la mencionó y los es udian es. Globalización de ine los ex e nos de di e sos colec i os de da inos enlaces, cosmopoli ismo la in e na social y polí ica sa i okos kai á. Ambos concep os e lejan la expe iencia dia ia de la ida y cambios de iden idad, ansmi e u olusiųjų y p óximos elaciones dialec iká. Globalización es de pe sonas y sociomenias elaciones, p incipalmen e económicas, in ensi ización y desa ollo, debido a eso apčiai inc emen a mu uo dependencia, es ados y sus on e as impo ancia disminuye, mundo osi cada ez uni ises. Aunque es más bienes, capi al, pe sonas, in o mación y ecnología mo imien o en e los países del mundo, pe o iene in luencia a di e sos ámbi os de ida. C í icos de globalización a i man que los ínculos cada ez mayo es en e el mundo iene un e ec o nega i o cuán os países‐ 58 BENDRIN KALBA | 97 de una cul u a de un país, omen a adicionalines di e encias nykimą, supanašėjimą, es anda izació o y aujancias del mundo Es ados Unidos de Amé ica adqui ición de cul u a popula en o os países. Aquí esumidas las eo ías insigh s ansmi equia poli ologos, ilóso os y sociologos ac i ud á cosmopoli ismo como eiškinį, y el obje i o de es e a ículo man eniendo Lublino e noling is ikoschoolos me odologías1, p opo ciona ling is inio pun o de is a: como lengua hechos mues an, qué signi ica pa a los li u os el concep o cosmopoli ism, cuales e leal ių ella. Mien as es e a ículo es nue o en e lingüís icas in es igaciones y apildo o os ámbi os especialis as insz algas. A in de log a lo se plan ean las siguien es a eas: 1) examina , qué conocimien os sob e el concep o in es igado p opo cionan los da os de uen es lexicóg a icas Li uaniñas; 2) discu i los esul ados de la encues a de es udian es y de e mina con quién los jó enes asocian es e concep o; 3) basado en di e sos ex os, analiza el signi icado del concep o y a spal ius; 4) de ini concep os kogni y inę de inición. En el desempeño del es udio se aplica kogni y inės de inicijos mé odo, como se en iende en Lublino e noling is ikos mokyklos sinėje sis ema, en di e sos ex os) encodado nau os pasaulė aizdis am įkū ėjų. Pagal me odologiją, koncep o ap ašą suda o ys dalys: sis eminiai duomenys, apklausa i į ai ūs eks ai (S‑A‑T), odėl s aipsnį suda o ys pag indinės dalys: „Kosmopoli izmas lie u ių leksikog a ijoje“, „Jaunimo požiū is į kosmopoli izmą“, „ Kosmopoli izmas medijų eks uose“. Iš adose pa eikiama kosmopoli izmo kogni y inė de inicija. Medžiagos inkimo i a ankos būdai pa eikiami kiek ieno sky iaus p adžioje. Ty imas galė ų bū i įdomus iek sociologams, iek iloso ams bei ling is ams, aip pa poli olo- gams i apsk i ai isuomenei, ku i domisi, kaip kalboje (g ama inėje, lek- ik as bend uomenes (šeiminę, ie inę, egioninę, au inę) konsoliduojan- is i jų apa ybę lemian is eiksnys. 1. KOSMOPOLITISMAS LIETUVI LEXICOGRAFIA Pa a es e capí ulo de es udio el ma e ial se ecopiló de el sis ema E.kalba apo ados Li u ias palab as de lengua, Daba ines palab as de lengua li uanas, Bend ines palab as de lengua li uanas y imp imido Ta p au ines palab as de palab a (2013). Li u ių kalbos žodyne (LKŽe) cosmopoli ism se de ine como ‘an ipa io inė ideologijos especieis, econociendociene su ė ne odo el mundo, a me1 Liublino e noling is ikos me odología de alladamen e p esen a y a en monog a ías Ve ybės lie u io pasaulė aizdyje (2017) y Kalba. Nau a. Es ado (2019). Ma ius sMe ona. Cosmopoli ismo con empo áneo li uano pasaulė aizdyje 59 hechos de la lengua él deja llena se y noac ualizado, an e leksinės signi icación es cosmopoli ismo (so .) sp. Al in e nacionalismo p ole a io la eacción an i nacionalines pa io ines adicijas i nacionalinę kul ū ą’. Kadangi LKŽe y a baig inis XVI–XX a. lie u ių kalbos leksikos šal inis, naujais in e nacional con ap iešina cosmopoli ismo (so .) sp. Así, signi icado eikiami du so ie mečio pa yzdžiai: Viena iš bu žuazinės ideologijos liekanų poli izado, e leja de ese iempo so ié ico pun o de is a á o as países ealidades: eso que no hay en so ié ica sis ema, se llama bu žuazine liekana, ideología, no ap a p o- le a iniam in e nacionalizmui. Žinoma, kad šiuolaikinio su okimo y imui ai nieko neduoda. „Daba inės lie u ių kalbos žodyne“ (DLKŽ8e) pa eikiamas iš esmės oks pa eikšmės aiškinimas: ‘p iešinga pa io izmui ideologija, skelbian i ė y- ne isą pasaulį, a me an i nacionalines adicijas i nacionalinę kul ū ą’. „Ta p au inių žodžių žodyne“ (TŽŽ) analizuojamo žodžio leksinė eikš- mė y a ‘ isuomeninės poli inės pažiū os i ideologija, eigian i, kad žmogaus ė ynė y a isas pasaulis; sa o i k . au ų adicijų, kul ū os, gy ybinių in e esų nepaisymas, niekinimas’. Šiame žodyne leksema kosmopoli izmas y a k eipiama į leksemą kosmopoli as. Čia paaiškinama žodžio kilmė – [g . kosmopoli ēs – pasaulio pilie is], o apib ėž yje, šalia o, kas pasaky a ašan apie kosmopoli izmą, p idu iama, kad ai žmogus, ne u in is pa io izmo. „Bend inės lie u ių kalbos žodyne“ (BLKŽ) laikomasi LKŽe i DLKŽ8e eikšmės apibūdinimo – ‘p iešinga pa io izmui ideologija, skelbian i ė y- ne isą pasaulį, a me an i nacionalines adicijas i nacionalinę kul ū ą’, pa eik i du pa yzdžiai: Kosmopoli izmas susijęs su globalizacija. Tau ines e ybes pakeis i kosmopoli izmu. Leksema kosmopoli izmas y a edinys iš kosmopoli as. Pas a ojo eikšmė LKŽe se desc ibe como ‘žmogus, ca eciendo de sen ido de pa io ismo, apa uéndose de sus pa iaynés in e eses, ex año a su nación, con paniekinimo mi ando a su cul u a. Ap ipėž is co eliuoja con edinio de inición, sólo en es e caso en a izado su cul u a, nau o desp ecinamien o. DLKŽ8e p opo ciona cuán di e en e la de inición: ‘žmogus, ca eciendo pa io izmo, a i ūkęs de su pa iaynés, nau os in e esesų, cosmopoli ismo chalininkas. Así se acen úa no solo la al a de pa io‐ izmo, sino ambién la adhesión a la ideología. Desde LKŽe, DLKŽ8e y BLKŽ dichosos signi ica i os se e que cosmopoli ismo niegia odo, lo que se elaciona con pa io ismo: adiciones, la cul u a nacional. Y de TŽŽ se desp ende que cosmopoli a desp ecia no sólo su p opio, sino y o os 60 BENDRIN KALBA | 97 naciones adiciones, cul u a, i iybinius in e esus. BLKŽ ejemplos co eliuoja con es udian es de p opos os an onimais y in oducii os an onimais cosmopoli ismo elacionado con globalización y es au inių e ybių an ipodas. 2.JAUNIMO PONIÚRIS EN COSMOPOLITISM Como esc i o in oducida, los es udian es, espondiendo a la p egun a ¿Qué me es pa io ismo?, como uno de an onimos señaló cosmopoli ismo. Aunque pa eik a jokių kosmopoli izmo e inimų, ačiau žiū in į lie u ių kalbos leksikog a inius šal inius jus i, kad šiai są okai a si su eikiama neigiama eikšmė, nes pa io izmas iek s uden ų, iek medijų eks uose dažniausiai e inamas eigiamai, no ima jį puoselė i i jo moky i. Todėl įdomu, kaip s uden ai e ina są oką kosmopoli izmas, kai, laikan is me odologijos, klau- siama ieno klausimo: Kas man y a kosmopoli izmas? Šiuo ikslu 2023 m. ko o–balandžio mėnesiais bu o a lik a VU pi mo i an o ku so s uden ų (lie u ių) apklausa, joje daly a o 104 Filologijos, Filoso ijos, Is o ijos, Ko- en onces no había munikaciones, Medicina, Ma emá icas, Física, Teisės y Gam os ciencias acul e as de es udian es. apdo o as el ma e ial ecopilado según la me odología de la escuela e noling is ica de Lublin, se des eló que los desc ip o es más conc e os son comun ys ė (16%), pe sona ciudadano del mundo (14%), uni icación, ieno ė (16%), pe enencia al mundo, no a un luga (4%), mundo, unidad de las naciones (9%), ole ancia (6%), hos il (5%), pa io ismo (4%), obje i o gene al (16%), unidad de cul u as (4%), o os desc ip o es no ascienden el 4%, espacio común (2%), isión libe al de la sociedad (2%), globalización (1%), desp ecio de los alo es (1%), conjun o de ideas, opues a al nacionalismo (1%). Al exp esa sus opiniones, la desc ipción del cosmopoli ismo los encues ados más a menudo (70 % de espondedo es) comienzan palab a ideología (esa ideología...), 20 % idėja (esa idėja...). Es di ícil deci si se a a de una conscien e a osena, o impulsi a, sin emba go los es udian es de los 1 y 2 cu sos ya debe ían e la di e encia de signi icado, po que según DLKŽ8e idėja (3 signi icación) g undamen al, esencialis pasaulėžiū os, poli ikos p incips, y ideologija isu omenės sluoksnių, g upių pažiū ų, idėjų sis ema. Ap a ian desc ip o ius adelan e en es e di e encia de signi icamien os no iene en cuen a, es as leksemas neišski os y como sepa ados desc ip o ías. A los es udian es pa ece que mejo e leja la esencia del concep o cosmopoli ismo comun ys é, sus iniijamien o, ieno ė, común obje i o: idėja/mo imien o, Ma ius sMe ona. Cosmopoli ismo del con empo áneo li uano pasaulė aizdyje 61 que busca lo más g andes comun yas, búsqueda de un obje i o común, más es echas comunidades; pe spec i a como si odo es é en un mundo en común, mundo, naciones unenybė: es como mundo unenybė, homb e iene in ini as posibilidades de conoce mundo; común una nación, sociedad. Así, su opinión, es aspi amidad comunidad, en la cual desapa ecen di e encias, ella uneía obje i os comunes, ab ie a in ini as posibilidades de conoce mundo, y ese conocimien o aún más sua iza y su ienija. Así se c ea un espacio común, la unidad de cul u as, y el homb e se con ie e ciudadano del mundo: el homb e es esiden e de odo el mundo, y no de algúncu io de un solo es ado; Es e concep o signi ica que odo el mundo es un espacio común y cada homb e es un ciudadano de ese espacio; socialinė ideología, que a i ma que la pe sona es ciudadano del mundo y echaza cualquie ipo de dis inciones é nicas; signi ica cualquie ipo de on e as abolición en e los es ados del mundo, naciones, concibiendo oda la humanidad como un odo común; un homb e no asume a sí mismo a ninguna nación o g upo, se concibe a sí mismo como odo mundo ciudadán, no seiden i ica con conc e ía es ado, aza, nación; la isión de que cada homb e es impo an e pa e de odo mundo/ i ido ; ideología, que se mani ies a en la unidad de cul u as. De las espues as no es á cla o, si esa comunidad, aniquilación de las peculia idades nacionales es un posi i o o nega i o asun o pa a el homb e con empo áneo, yškesnė nuomonė se exp esó sólo en una encues a: Es esa de un humano pensión, cuando nep ase išama a un solo país, y sen ičiase ciudadano de odo el mundo. Sin emba go en onces issi ina o susilpnėja meilé a su pa ia, hommina, disminuėja pa io ismo. Es os es udian es no pa icipa on en la encues a de pa io ismo, pues la espues a una ez más con i ma, que aúnė a jó enes pe sonas, adhe íusé onse a sus nacionales al ybių, y su abandono ellos alida ían nega i amen e. Como se conoce de concep os KALBA, TAUTA, VALSTYB, ZEM (Sme onienė, Sme ona, Ru ko ska 2019; Sme onienė, Sme ona, Ru ko ska 2021), los li uanos son muy apegados a su ie a, en la cual se les habla de li uanos, Li huaniški papu ai nep očiai, ca ac e ís ica meilė a su país, a, sea cual sea, y el cosmopoli ismo omen a enuncia a un luga conc e o (na i e, ė iškė), ele ándose pe enencia al mundo, no a un luga conc e o, a una nación, al mundo; idea de que odos los homb es son pa e de odo el mundo, y no de un de e minado e i o io o comunidad; idėja, que signi ica que el homb e pe enece al mundo como comunidad, pe o no conc e amen e a país o nau ai. Responden es cosmopoli ismo asociojuezase con ole ancia ( ole ancia di e en e a cul u as, cos umb es, azas; pakan umas, o os nacionalidades acámpamo), po que solo así posible c ea común, uni icingo ha inio en el mundo. Un mundo cosmopoli a es abie o a cualquie a cul u a, pe o a cualesquie a gen es, en onces 62 BENDRIN KALBA | 97 no cambia, que incluso 5 po cien o de los encues ados acen úan al mundo de ape u a. Una encues a p esen a un ejemplo de al modelo abie o es la UE, po que aquí i iendo esponden e se sien e esąs lib e, ne a žomas, puįs iaja adonde quie a: Me pe sonalmen e cosmopoli ismo de inmedia o ascijuojasi con la Unión Eu opea. Aunque ella y no global a escala mundial, e incluso no aba ca odo el con inen e eu opeo, sin emba go su p opia esencia me e leja concepción cosmopoli ismo. Unión Eu opea es al da inys en el que odos somos ciudadanos eu opeos, noso os no somos ijomi iaja , isu nukelia ę podame susc be se, a pesa pų, y es o o ece opo unidad,,pe silauž i a a és odos los cul u ales, adicionales di e encias, di e sas poli ines puzu as y pan. Impo an e y es que el kalbų ski umo, aip pa esame mokomi demok a ijos, lais ės i lygybės p inci- es udian e acen úa, que con noso os democ acia y o os undamen os de alencias es enseñada, po lo que con empo áneo jo enis a pensa de o a mane a, sus alencias susicu u an ellos mismos, como ellos mismos a i man, ugdomas libe alus en oque a sociedad: libe alus en oque a sociedade wi hou išski s ymų .y. odos iguali. S uden sų opina, cosmopoli ismo es omen ado y globalización: sin uno, ko bueno, no hubie a y o o. En a ias encues as cosmopoli ismo se in en ó de ini pe an onimus. Incluso 4 po cien o de los encues ados a i man que es an išiška pa io izmu ideologija (ideologija, an išiška pa io izmu) o idėjų isuma, con a ia al nacionalismo (Tai idėjų isuma con a ia al nacionalismo. Dado que el nacionalismo se di ige a su pa ia de una nope dė ą ele ación, su p opio enlazamien o con cie a homenjaja es adoidad, la asignación de su iden idad a cie o e i o io del es ado, en an o que cosmopoli ismo la hay que en ende como o al an agonía). A a iés e la a ención que a es os esponden es el concep o cosmopoli ismo no es acep able, ya que cosmopoli ismo como enómeno pasi eiškia naciones e ybių niekinimu (Kosmopoli ismo pasi eiškia naciones e ybių niekinimu), y nacionalismo iene conno ación posi i a, ya que es o pa a ellos no es k aš u inis nacionalizmas o šo inizmas, solo susc ipción a su pa ia ie a, con su pa ia. P ecisamen e al en oque co elaciona con las uen es de la lexicog a ía Li u iška p esen adas de iniciones de cosmopoli ismo. Desde el p incipio hay que econoce que la in oducción p esen ada Poli icas naukų enciklopedinio žodyno y Visuo inės lie u ių enciklopedijos disposiciones co esponde s uden ų exp esado men is, jo inas concep ą sup an a ne iena eikšmiškai unos po un cosmopoli ismo es nega i o eiškinys, po que naikina nacionines alo es, o os es nada nega i o ene concep o, mos an i anqueza, bend um y espe o a o as naciones, sus cul u as. Así jó enes concep o yaa is ica dicynos dicho de de iniciones. Ma ius sMe ona. Cosmopoli ismo con empo áneo li u io pasaulė aizdyje 69 (19) Ne iesa, que kosmopoli as es sinšaknis y benamis. Ul akosmopoli a, desp eciando sus aíces, al ez al y llega. Fácil se cosmopoli o pa a el que iene casas y aíz: mig uok como pájš is, sk ajok como holandés, pe o siemp e podėsi nu úp se en su niddą, que y de qué e ninés g upo medía él ue a susuk as. (h ps://www.l y as.l /kul u ahis o ia in e p e /2011/0103/news/nep iklausomuju‐kelias-e nokosmopoli ismo-link-5574946) (20) Kosmopoli inis su pe a imas nesunaikina au iškumo esmės, ni si habla íamos de mul inacionalidad, cuando los pad es son de di e en es nacionalidades o incluso asios. Tiesiog cada, espbiendo conc e os he edos capoksnį, puede c ea i amen e in e p e a se a sí mismo y su p opio iden idad. (h ps://www.l y as.l /kul u ais o ija/2011/0103/news/nep iklausomuju‐kelias‐e nok- osmopoli ismo‐link‐5574946) (21) Desde es e pun o de is a el pu o cosmopoli ismo se uel e imposible. Pa a ello hab ía que supues os polí icos de) no iene ni uno, ni o o. Ni aquí qué au iška, ni aquí qué kosKo bueno, kosmopoli ismo, globalizaciones emo ė es ge okai o e dė a. es o cons an emen e se habla, sus o isu se busca, o se a an de išnyk ų galimybė klaus i: „Iš ku u?“ Abs ak us a sakymas: „Iš Eu opos“ (sup ask, aš pasisakau už „ aka ie iškas e ybes“ pe se) nieko ne eiškia, nes Eu opa y a daugialypė, daugiakul ū ė. Jos e ybės ski ingos, egionai puoselėja sa ą is o inę a min į, nacionalinius jausmus i įsi ikinimus. Įmanomas ik nacionalkosmopo- li izmas kaip a i umas į ai o ei, nep a andan au en iško yšio su sa o au a. (h ps://www.l y as.l /kul u a/is o ija/2011/03/10/news/nep iklausomuju‑ke- lias-e nokosmopoli izmo-link-5574946) (22) Ta bala, ku ioje mes gy ename, as mužikiškumas (nuo ele izijos ž aigždžių iki nega lo. Ya se ha esc i o sob e el cosmopoli ismo g iešimąsi en la cul u a, sin emba go mopoli iška. (h ps://www.del i.l /news/daily/li huania/e‑aleksand a icius‑lie‑ u iams‑ uks a‑i ‑kosmopoli iskumo‑i ‑nacionalizmo.d?id=61708915) adelan e ci ada i aš é del a ículo cla amen e dice que de niños dibujos él no unciona (23): (23) El cosmopoli ismo de los niños dibujos y his o ias no unciona (h ps:// e.l /naujienos kul u a/kul u os‐naujienospaiku‐piesi /pasaku‐kosmopoli izmas‐ne eikia‐) Pensamien os simila es llegamos y en los es udios cien í icos. V. Vi kienė in es igó cosmopoli iškumą en a e y hace una conclusión, que en el a e cosmopoli ís ico con empo áneo nacionalino apa inimosi ap aiškos aki aizdžios, po que el a e como niekad ligi šiol socialus y e lexi us (Vi kienė 2005: 5964). A. Samala ičius ambién duda de si nuegąs a imai po la cul u a globalėjancia, que él e no sólo publicis ikoje, sino ambién académicos esc i os, cien í icas con e encias, son jus i icados: Nes abiliame, pe mainingme, globaliza ion p ocessesâ conquis ado mundo pa adoxalmen e o alea índexis de įsišaknijimo y iden idad (Samala ičius 2003: 19). Li e a u as in es igado a M. Kučinskai- 70 BENDRIN KALBA | 97 kumo y lie u iškos apa ybės sandū a, ačiau labai abejo ina, si posible ės omanai sólo con i ma, que lie u is sin emba go ilgisi ė analiza o G. G ušai ės, V. Rykš ai ės, U. Kaunai ės i Z. Čepai ės oma- nus, išleis us 2010–2017 m. Jos pas ebėjimu, aiškiai ma y i kosmopoli iš- su ė ynės, ją sap‐ nuoja, quie e conse a lie u išką pa a dę, y con ja y gim ąją apa ybę iš in i. Naujausi G. G ušai ės, V. Rykš ai ės i U. Kaunai- sus šaknis bei is o iją. Así inco ec o alega que la jo en gene ación no quie e pe enece a ninguna nación y aspi a con e i se nunca sėsliai negy enančiais pasaulio žmonėmis (Kučinsíme, als ybe. kai ė 2019: 133). Kaip sua in i du k aš u inumus – puolimą į kosmopoli izmą i baimę, kad jis sunaikins s a biausias žmonijos e ybes, – ge iausiai y a pasakęs S. Šalkauskis. Ano jo, bū en au inis pa io inis auklėjimas u ė ų apsau- go i als ybės piliečius iek nuo ienašališko ag esy aus nacionalizmo, iek i nuo abejingo au os e ybėms kosmopoli izmo. Šalia au inio auklėjimo bū inas i a p au inis auklėjimas siekian solida ių lygia e čių san ykių a p au ų (Šalkauskis 1933). IŠVADOS Iš leksikog a inių šal inių leksinių eikšmių i pa yzdžių galima sup as i, kad kosmopoli izmo są oka apima ik neigiamas ypa ybes. Kosmopoli as niekina sa o i ki ų au ų sa i umą, pa io izmą, adicijas, kul ū ą, au ines e ybes. Jaunimas kosmopoli izmą e ina d ejopai. Vieni s uden ai šią są oką sieja su ole ancija, bend ys e, ienybe, galimybe pažin i pasaulį, o pažini- mas da labiau sua ina i su ienija, ad a si anda iena bend a au a, u- in i i bend ą ikslą, kul ū ą. Ki iems šis eiškinys kelia neigiamas min is, nes kosmopoli izmas y a p iešingas pa io izmui, ku is susijęs su gim ąja En los po ales In e ne cosmopoli ismo alo ación ambién he e odo: desde un ex emo e nismo, cuando el enómeno se alo a exclusi amen e nega i amen e, has a posi i os aspec os de cosmopoli ismo paeškos y su jus i icación. Posi i amen e alo an es cosmopoli ismo acen úan la ape u a a o as cul u as, ole ancia, mode nidad. Los oponen es del Cosmopoli ismo lo en como an i e ybę, po que inamos Es ados mu os, la nación espi i uales alencias. Toda ía o os buscan cosmopoli ismo y nacionalismo de pun os de unión y a i man que los une el dialec ico ínculo abipusės pe enomía, su ge el concep o libe alus nacionalis- Ma ius sMe ona. Cosmopoli ismo con empo áneo lie u io pasaulė aizdyje 71 as, al que cuida o as naciones wello ė, pe o él no aspi a a apa a se de su nación, ie a, na i a luga . Apa ece oces de que cosmopoli ismo, globalizaciones emo é es boni amen e exage ada, que dudo ina, si posible ex ingui hom ąją iden idad. Ac ualmen e si uación has a que esan i pe idu į ni kosmopoli iška, ni au iška. Basándose en el análisis S‐A‐T se puede a i ma que hoy el cosmopoli ismo pa a los li uanos es: – p iešinga pa io izmui, au iškumui ideologija; – au inių e ybių niekinimas; – bend ys ė; – pasaulio, au ų ienybė; – ole ancija; – a i umas; – p iklausymas pasauliui, ne konk ečiai ie ai; – mode numas, šiuolaikiškumas. ŠALTINIAI BLKŽ – Bend inės lie u ių kalbos žodynas, y . ed. D. Liu ke ičienė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2013–2023. P ieiga in e ne e: h ps://ekalba.l / bend ines‑lie u iu‑kalbos‑zodynas/ [žiū ė a 2023‑03‑10]. DLKŽ8e – Daba inės lie u ių kalbos žodynas (in e ne inis), y . ed. S. Keinys, 8‑as pa ais. i papild. leid., Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2021. P iei- ga in e ne e: h ps://ekalba.l /daba ines‑lie u iu‑kalbos‑zodynas/. LKŽe – Lie u ių kalbos žodynas, 1–20 (1941–2002), ed. kolegija G. Nak inienė, J. Paulauskas, R. Pe okienė, V. Vi kauskas, J. Zaba skai ė, y . ed. G. Nak- inienė, e. a ian as, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2008 (a naujin a e sija, 2018). P ieiga in e ne e: h ps://ekalba.l /lie u iu‑kalbos‑zodynas. PMEŽ – Poli ikos mokslų enciklopedinis žodynas, a s. ed. A. Jankauskas, Vilnius: Vilniaus uni e si e o leidykla, 2007. TŽŽ – Ta p au inių žodžių žodynas, edak o ių a yba A. Kaulakienė, S. Keinys, B. Ku kulis, V. Račiūnai ė, V. Žalkauskas, Vilnius: Alma li e a, 2013. VLEe – Visuo inė lie u ių enciklopedija (elek oninis a ian as), Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos cen as. P ieiga in e ne e: h ps://www. le.l / [žiū- ė a 2023‑04‑06]. alkas.l biciulys e.com del i.l l y as.l 72 BENDRINĖ KALBA | 97 l .l pasauliolie u is.l sc.bns.l 3.l e.l z.l LITERATŪRA Delan y Ge a d 2006: The Cosmopoli an Imagina ion: C i ical Cosmo- poli anism and Social Theo y. – The B i ish Jou nal o Sociology 57(1), 25–47. Donskis Leonidas 2002: Nacionalizmas i globalizacija: XXI amžiaus iššūkiai Lie u ai. – Kul ū os ba ai 10(455), 8–15. Kazlauskas Raimondas 2021: Poli iškumo k izė. Indi idas i kosmo- polis. – Sociologija. Min is i eiksmas 2(49), 70–146. Kučinskai ė Ma yna 2019: Tapa ybės ans o macijos naujausioje lie- u ių mo e ų p ozoje. – Oikos: lie u ių mig acijos i diaspo os s udijos 28, 125–140. Kuzneco ienė Jolan a 2013: Me odologinis nacionalizmas i naujasis kosmopoli izmas mig acijos y imuose. – Filoso ija. Sociologija 24, 171–178. Lahayne Holge 2020: Pilie inė eligija: Tocque illeʼo a Rousseauʼo keliu? Valdžia, Bažnyčia i pilie inė eligija (II). P ieiga in e ne e: h ps://www.be na dinai. l /pilie ine‑ eligija‑ ocque illeo‑a ‑ ousseauo‑keliu‑ aldzia‑baznycia‑i ‑pi- lie ine‑ eligija‑ii/ [žiū ė a 2023‑12‑30]. Nie smans Nancy, Capano a I ena 2016: Rne oblicza kosmo- poli yzmu. – Obywa elskość 2.0 : zaangażowane na acje o obywa elskości młodych mieszkańców Li wy i Polski, pod edakcją Ma celiny Jakimowicz i Ma eusza Siko y, Bydgoszcz: O icyna Wydawnicza Epig am, 63–76. Radž ilas Vy au as 2017: Kelios pas abos pos mode niosios globaliza- cijos p ieš a a imų klausimu. – Logos 93, 6–15. Ru ko ska K is ina, Sme ona Ma ius, Sme onienė I ena 2017: Ve ybės lie u io pasaulė aizdyje, Vilnius: Vilniaus uni e si e o leidykla. Samala ičius Alman as 2003: Globalizacija, nacionalinė kul ū a i apa umas. – Kul ū ologija 10, 10–20. Sme onienė I ena, Sme ona Ma ius, Ru ko ska K is ina 2019: Kalba. Tau a. Vals ybė, Vilnius: Vilniaus uni e si eo leidykla. Sme onienė I ena, Sme ona Ma ius, Ru ko ska K is ina 2021: Žemė. Mo ina. Duona, Vilnius: Vilniaus uni e si e o leidykla. Šalkauskis S asys 1933: Lie u ių au a i jos ugdymas, Kaunas: Sakalas. Šalkauskis S asys 1995: Raš ai 4. Vilnius: Min is. Ma ius sMe ona. Cosmopoli ismo con empo áneo li eu io pasaulė aizdyje 73 Šlioge is A ydas 2011: Lie u iškosios pa aš ės, Vilnius: Vilniaus uni e si e o leidykla. Vi kienė Vi ginija 2005: Pa i ies įsisąmoninimas a ba au inio iden i e o ap aškos šiuolaikinėje Lie u os dailėje. Liaudies cul u a 5, 5965. Recibió 2024‐04‐14 Adop ado 2024‐04‐30 MARIUS SMETONA COSMOPOLITANISM IN THE MODERN LITHUANIAN WORLDVIEW Summa y Cosmopoli anism is he iew ha , despi e all social, economic, cul u al, and poli ical di e ences, people a e membe s o he same global socie y. Cosmopoli ans c een que he commonali y o human na u e is mo e impo an han di e ences in social and poli ical li e. Cosmopoli anism is linked o globalisa ion and was men ioned by s uden s as an an onym o pa io ism. I de ine he ex e nal ela ions be ween di e en collec i e o ma ions, mien as que cosmopoli anism e e s o an in e nal change in social and poli ical sel ‐pe cep ion. F om Li huanian lexicog aphic sou ces, i is e iden ha cosmopoli anism nega es e e y hing associa ed wi h pa io ism: adi ions, na ional cul u e. F om he Dic iona y o In e na ional Wo ds, se cla i ica que cosmopoli as no sólo deses iman hei own bu also he adi ions, cul u e and i al in e es s o o he na ions. Examples om he Dic iona y o S anda d Li huanian Language (BLKŽ) co ela e wi h he an onyms p o ided by s uden s and he an onyms desc ibed in he in oduc ion: cosmopoli anism is associa ed wi h globaliza ion and e e ed o as he an i hesis o na ional alues. Los jó enes pe ciben he concep ambiguamen e: o some, cosmopoli anism is a nega i e phenomenon because i des oys na ional alues, while o o he s i is a concep wi hou any nega i e conno a ions, showing openness, inclusi i y, and espec o o he na ions and hei cul u es. In media ex s, cosmopoli anism is also une enly unde s ood, wi h he axiological image o he concep being close o he unde s anding o young people. Más p ecisamen e, la con empo ánea Li uania pe spec i e on he concep emb aces a ange om one ex eme o he o he : om comple ely nega i e e alua ion o poin s o con ac wi h na ionalism and he sea ch o posi i e aspec s in cosmopoli anism. Thus, he concep no longe co esponds o dic iona y de ini ions. BENDRIN TALBA 74 | 97 Based on he S‐A‐T analysis, i can be concluded ha cosmopoli anism o Li huanians oday means: an ideology opposi e o pa io ism, na ionalism; con emp o he alues o na ions; communi y; uni y o he wo ld, na ions; ole ance; openness; belonging o he wo ld, no o a pa icula place; mode ni y, con empo anei y. KEYWORDS: cosmopoli anism, cosmopoli an, pa io , homeland, cul u e, communi y, alue. MARIUS SMETONA Vilniaus uni e si e as Lie u ių kalbos ka ed a Uni e si e o g. 5, Vilnius [email p o ec ed] MARIUS SMETONA KOSMOPOLITIZMAS ŠIUOLAIKINIO LIETUVIO PASAULĖVAIZDYJE Con auka Kosmopoli izmas – ai požiū is, kad, nepaisan isų socialinių, ekonominių, kul ū inių i poli inių ski umų, žmonės y a os pačios pasaulinės isuomenės miemb os. Cosmopoli as c ee que la comunidad de la na u aleza humana es mucho más impo an e que las di e encias de ida social y polí ica. Cosmopoli ismo es á elacionado con globalización, po lo que como an onimia de pa io ismo ella la mencionó y los es udian es. Ella de ineja ex e nos de di e sos colec i os de da ines elaciones, cosmopoli ismo in e na social y polí ica sa i okos kai á. De los uen es signi ica i os de la lexicog a ía Li u iñas se e que cosmopoli ismo niegia odo, lo que se elaciona con pa io izmo: adiciones, la cul u a nacional. Y de TŽŽ i aiškėja, que cosmopoli as niekina no sólo su, sino y o os pueblos adiciones, cul u a, i iybinius in e esus. BLKŽ ejemplos co eliuoja con es udian es de p opos os an onimais y en ada desc i os an onimais cosmopoli ismo elacionado con globalización y es au inių e ybių an ipodas. Ma ius sMe ona. Cosmopoli ismo con empo áneo lie u io pasaulė aizdyje 75 u i i concep o, que mues a ape u a, comun umá y espe o a o as naciones, sus cul u as. axiologinis imagen a imesnis samp a ai del jo en. Más ace adamen e se ía posible Jaunimas są oką sup an a ne iena eikšmiškai – ieniems kosmopoli izmas y a neigiamas eiškinys, nes naikina au ines e ybes, ki iems ai nieko neigiamo ne- desc ibi que el en oque con empo áneo li uano a el concep o aba ca ampli udé desde un Medijų eks uose kosmopoli izmas aip pa sup an amas ne ienodai, są okos ex emo imismo has a o o: desde una comple amen e nega i a e aluación has a con ac o poços con nacionalismo y posi i os aspec os cosmopoli ismo eškojimo. Así el concep o de concep os ya noa i- inka žodynų de inicijų. Remian is S‑A‑T analize galima eig i, kad šiandien kosmopoli izmas lie u- iams y a: – p iešinga pa io izmui, au iškumui ideologija; – au inių e ybių niekinimas; – bend ys ė; – pasaulio, au ų ienybė; – ole ancija; – a i umas; – p iklausymas pasauliui, ne konk ečiai ie ai; – mode numas, šiuolaikiškumas. ESMINIAI ŽODŽIAI: kosmopoli izmas, kosmopoli as, pa io as, ė ynė, kul ū a, bend ys ė, e ybė. MARIUS SMETONA Vilniaus uni e si e as Lie u ių kalbos ka ed a Uni e si e o g. 5, Vilnius [email p o ec ed]