Animacijos terminų apibrėžčių struktūrinių modelių ypatumai

Język ogólny / Standard Language 2025, nr 98, s. 1–19 Link do spisu treści / Contents link ISSN 2351-7204 (elektroniczny / online) Copyright © 2025 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Jest to artykuł o otwartym dostępie, rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i reprodukowanie utworu w dowolnym medium, pod warunkiem podania informacji o oryginalnym autorze i źródle. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest udostępniany na zasadach otwartego dostępu i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” uznanie autorstwa, zezwalającej na nieograniczone korzystanie z treści, jej rozpowszechnianie i powielanie na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2025-06-16. Zaakceptowano: / Przyjęto: 2025-11-03. 1 STRUKTURALNYCH MODELI DEFINICJI TERMINÓW ANIMACJI CECHY SZCZEGÓLNE Structural Models of Definitions of Animation Terms AUŠRA RIMKUTĖ-GANUSAUSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego El. e-mail: [email protected] Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0001-8655-7333 Kierunki badań naukowych: terminologia, terminografia. https://doi.org/10.35321/bkalba.2025.98.06 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ADNOTACJA W artykule analizowane są dotychczas niezbadane pod względem terminologicznym definicje terminów animacji, krótko omówiono pojęcie definicji. Na podstawie materiału zawartego w glosariuszach terminów animacji ustalono typy definicji i ich modele strukturalne. Badanie wykazało, że ze względu na stosunek do systemu pojęć definicje można podzielić na systemowe, półsystemowe i niesystemowe. Najczęstsze są definicje systemowe (56 proc.), wśród nich przeważają intensjonalne (55 proc.), natomiast ekstensjonalne są bardzo rzadkie. Najrzadsze są definicje niesystemowe (14 proc.). Analiza strukturalnych modeli terminów animacji wykazała, że definicje intensjonalne i ekstensjonalne w największym stopniu spełniają wymagania – charakteryzują się strukturą logiczną i pozwalają ustalić miejsce pojęcia w systemie. Pozostałe modele (opisowe, mieszane, niepełne, encyklopedyczne) tylko częściowo spełniają potrzeby terminologiczne, jednak w razie potrzeby mogą być korygowane do modeli definicji systemowych. Definicje wskazujące i synonimiczne nie pełnią właściwej funkcji definicji – ujawniania treści pojęcia i jego miejsca w systemie pojęć – jednak pomagają zachować konsekwentny sposób prezentacji terminów w źródłach. Wyniki badań pokazują, że wszystkie definicje pełnią określoną funkcję, a o ich przydatności decyduje to, w jakim stopniu odpowiadają ogólnym wymaganiom dotyczącym tworzenia definicji. SŁOWA KLUCZOWE: termin animacji, wymagania dotyczące definicji, definicja, typ definicji, strukturalny model definicji, pojęcie, znaczenie terminologiczne, termin. STRESZCZENIE W artykule przeanalizowano definicje terminów związanych z animacją, które wcześniej nie były analizowane z terminologicznego punktu widzenia, oraz krótko omówiono pojęcie definicji. Na podstawie materiału ze słowników terminów związanych z animacją w badaniu wyodrębniono typy definicji i odpowiadające im modele strukturalne. Analiza pokazuje, że w odniesieniu do systemu pojęć definicje można sklasyfikować w trzech kategoriach: systemowych, semisystemowych i niesystemowych. Definicje systemowe są najczęstsze (56%), przy czym w tej grupie dominują definicje intensjonalne (55%), natomiast definicje ekstensjonalne występują bardzo rzadko. Definicje niesystemowe występują najrzadziej (14%). Analiza modeli strukturalnych definicji terminów związanych z animacją pokazuje, że definicje intensjonalne i ekstensjonalne najlepiej spełniają stawiane wymagania, ponieważ mają przejrzystą strukturę logiczną i umożliwiają ustalenie miejsca pojęcia w systemie. Inne modele (opisowe, mieszane, niepełne i encyklopedyczne) jedynie częściowo zaspokajają potrzeby terminologiczne, lecz w razie konieczności można je przekształcić w definicje systemowe. Definicje referencyjne i synonimiczne nie spełniają funkcji właściwej definicji, lecz przyczyniają się do konsekwentnej prezentacji terminów w źródłach. Ogólnie rzecz biorąc, wyniki wskazują, że wszystkie definicje pełnią określone funkcje, natomiast ich przydatność do celów terminologicznych zależy od zgodności z ogólnymi wymaganiami dotyczącymi redagowania definicji. 2 SŁOWA KLUCZOWE: termin animacji, wymagania dotyczące definicji, definicja, typ definicji, strukturalny model definicji, pojęcie, znaczenie terminologiczne, termin. WSTĘP Animacja jest dziedziną interdyscyplinarną istniejącą od ponad wieku. Jej początki wiążą się z pojawieniem się ruchomego obrazu i pierwszymi filmami animowanymi. Ta dziedzina, podobnie jak inne, pozostaje pod wpływem postępu nauki i nowych technologii, takich jak technologie cyfrowe czy sztuczna inteligencja, i nieustannie się zmienia. Jednocześnie pojawia się potrzeba nowych terminów nazywających pojęcia związane z animacją. Przedmiotem niniejszego artykułu nie są same terminy animacji, lecz ich definicje, dlatego najpierw przypomnijmy, co uznaje się za definicję terminu. Zdaniem twórcy teorii naukowej terminologii litewskiej, Stasysa Šalkauskisa, nazwa czynności definiowania „uprzedmiotowiona (ad modum substantiae) nazwa jest definicją” (Šalkauskis 1991: 204), natomiast termin apibrėžtis również oznacza dokonane działanie i jest wynikiem definiowania. Według terminologa Kazimierasa Gaivenisa definicja (definicija) stanowi treść terminu (Gaivenis 2014 [1998]: 250) – „powinna odzwierciedlać semy intensji znaczenia terminologicznego” (Gaivenis 2002: 19). Nieco szersze rozumienie definicji przedstawiono w Słowniczku terminologii dydaktycznej: „pełny opis słowny odzwierciedlający semy rdzenia znaczenia terminologicznego i określający treść pojęcia, poprzez który na określonym poziomie abstrakcji ujawniane są cechy istotne odróżniające je od pojęć pokrewnych” (Kvašytė 2005: 13, por. Gaivenis, Keinys 1990: 22). Można ją powiązać z opisem przywołanym w najnowszej międzynarodowej normie dotyczącej pracy terminologicznej ISO 704 Terminology work – Principles and methods. W normie stwierdza się, że definicja powinna przedstawiać istotne cechy definiowanego pojęcia, a tym samym odróżniać je od innych pojęć z tej samej dziedziny przedmiotowej (ISO 704 2022: 33). Wynika z tego, że zgodnie z tą koncepcją w definicjach należy dobierać cechy konieczne i dodatkowe, ujawniające, w jaki sposób definiowane pojęcie wiąże się z innymi pojęciami z tej samej dziedziny, a zarazem czym się od nich różni; można również przyjąć, że cechy powinny być uniwersalne i niezależne od kontekstu (tradycyjnie twierdzi się, że termin, w przeciwieństwie do zwykłego słowa, powinniśmy rozumieć bez definicji lub kontekstu). Jednak w praktyce nie zawsze tak jest: często niemożliwe jest ustalenie wszystkich koniecznych i wystarczających cech pojęcia, a czasami być może nie są one wszystkie potrzebne. Terminolog Juan C. Sager twierdzi, że definicja jako produkt jest lingwistycznym opisem pojęcia, opartym na wyliczeniu określonych cech przekazujących znaczenie pojęcia. Zauważa również, że definicja jest niczym równanie – sumą znaczeniowych elementów składowych pojęcia (Sager 1990: 51). Omówiona koncepcja definicji jest uznawana za klasyczną i mającą długą historię stosowania. Pierwszym, który sformułował teorię definiowania przez rodzaj i różnicę gatunkową, był grecki filozof Arystoteles. Temu typowi definicji, w którym pojęcie definiuje się przez najbliższe pojęcie rodzajowe oraz cechy je odróżniające, pierwszeństwo przyznawali również prekursorzy terminologii jako odrębnej gałęzi językoznawstwa, Eugen Wüster i Helmut Felber. Taki typ definicji należy uznać za stosunkowo rygorystyczny i we współczesnej terminologii nie zawsze wystarczająco odpowiadający potrzebom praktycznym w porównaniu z innymi możliwymi typami definicji. Myśl tę potwierdza stwierdzenie przedstawicielki terminologii socjokognitywnej Rity Temmerman, że wiele pojęć nie jest jasnych. Zdaniem badaczki tradycyjny argument terminologii, że pojęcia powinny być jasno zdefiniowane w celu zapewnienia jednoznacznej, jednorodnej, a tym samym skutecznej komunikacji, nie jest przekonujący (Temmerman 2000: 7). Tak więc statyczność i niezmienność definicji terminu nie są uznawane przez przedstawicieli wspomnianego kierunku terminologii za cechę konieczną. Chociaż nie unikają oni formułowania zasad tych definicji, zwracają uwagę na to, że forma i treść definicji różnią się w zależności od typów kategorii i wymagań użytkownika (Temmerman 2000: 8). 3 Teresa Cabré postrzega definicję jako charakterystykę treści pojęcia. Zwraca ona uwagę na to, że przy przyjęciu idealistycznego rozumienia terminów i definicji E. Wüstera terminy częściowo tracą swoją swoistość jako jednostki języka naturalnego (Cabré 2023: 13). Antonio San Martín mówi o definicji terminologicznej jako o charakterystyce najważniejszej treści pojęcia, którą termin przekazuje w języku naturalnym (San Martín 2025: 1), i poświęca wiele uwagi analizie kontekstów użycia terminów. Badacz nie neguje sformułowanej przez Arystotelesa koncepcji definicji, podkreśla jednak, że treść definicji zależy od kontekstu i może się zmieniać. A. San Martín mówi o „elastycznych definicjach” (ang. flexible definitions) i twierdzi, że należy zrezygnować z wyodrębniania jako jedynego i najważniejszego kryterium koniecznych i wystarczających cech pojęcia, uznawanych za niezależne od kontekstu. Zamiast tego proponuje się wybierać do definiowania pojęcia cechy istotne (ang. relevant). Zdaniem badacza kontekst jest szczególnie ważny: decyduje on o tym, jakie cechy zostaną uwzględnione w definicji. Bez kontekstu definicje mogą być albo zbyt abstrakcyjne, albo mylące. Kontekst pozwala nazywać definicje elastycznymi, ponieważ dostosowują się one do okoliczności użycia (San Martín 2022). Z krótkiego przeglądu tego, co uznaje się za definicję, wynika, że kwestia ta jest istotna w terminologii, zwłaszcza w praktycznej dziedzinie jej zastosowania, gdy zachodzi potrzeba zdefiniowania pojęcia. Definicje terminów analizuje się z różnych perspektyw – logicznej, leksykalno-semantycznej, kognitywnej, kontekstowej i innych, które ze względu na ograniczoną objętość artykułu nie są tu szerzej analizowane. Chociaż we współczesnej terminologii istnieje więcej niż jedno podejście, wszystkie łączy to, że żadne z nich nie neguje istnienia i potrzeby definicji. Definicję uważa się za środek poznania naukowego i komunikacji, któremu stawia się wymagania jasności, precyzji, systemowości i inne. Różnice uwidaczniają się dopiero wtedy, gdy definicja jest konceptualnie modelowana i uzgadniana w systemie pojęć, wybierane są elementy jej struktury oraz dostosowuje się ją do celów komunikacyjnych i potrzeb użytkowników. Wspomniano już, że definicje różnią się strukturą i mogą być dzielone na różne typy. Niejednorodność definicji może wynikać z logiki systemu pojęć, adresata, środowiska publikacji, dziedziny wyrażenia oraz prezentacji terminu, np.: standardu, słownika terminów, bazy danych. Na podstawie kryteriów logicznych i innych definicje mogą być dzielone bardzo różnorodnie – od kilku do kilkunastu typów. Na przykład w najnowszej międzynarodowej normie terminologicznej z 2022 r. ISO 704 Terminology work – Principles and methods (nie została ona przetłumaczona na język litewski) wyróżnia się dwa typy – definicje intensjonalne i ekstensjonalne. Terminolog K. Gaivenis, opierając się na badaniu definicji terminów złożonych z wydanych w Litwie w latach powojennych słowników, wyróżnia sześć typów: pełne, synonimiczne, wyliczające, porównawcze, niepełne i odsyłaczowe definicje terminów złożonych (Gaivenis 2004: 114–115). Polski terminolog Stanisław Gajda wyróżnia jedenaście typów definicji, które mogą mieć także podtypy (szerzej zob. RimkutėGanusauskienė 2021: 180). Bogactwo klasyfikacji wskazuje, że opierają się one na niejednolitych kryteriach klasyfikacji. Niezależnie od tego, jakiego typu jest definicja, ma ona strukturę charakterystyczną dla danego typu. Celem artykułu jest ujawnienie, z jakich elementów składają się definicje terminów animacji. Do analizy wybrano najnowsze publikacje poświęcone tematyce animacji – monografię naukową Ilji Bereznickasa Animacija: nuo idėjos iki ekrano (2017) oraz podręczniki akademickie Tomasa Mitkusa i Vaidas Nedzinskaitė-Mitkė Animacijos industrija Lietuvoje: analizė ir galimybės (2018) oraz Animacijos pagrindai (2020). Na końcu wszystkich tych publikacji zamieszczono słowniczki terminów animacji. W celu realizacji założenia sformułowano następujące zadania: 1) na podstawie teoretycznych spostrzeżeń terminologicznych przeanalizować definicje terminów animacji przedstawione w źródłach i ustalić ich typy; 2) opracować strukturalne modele definicji terminów animacji. Należy zaznaczyć, że w niniejszym badaniu definicje nie są omawiane z punktu widzenia normy i nie podnosi się kwestii ich braków (wad). Dla realizacji celu badania i przeprowadzenia analizy najważniejsza jest struktura definicji badanych terminów animacji oraz ich relacja z systemem pojęć analizowanej dziedziny. Oczekuje się, że materiał badawczy pokaże, kierując się jakimi zasadami terminologicznymi, formułowane są definicje terminów animacji w dyskursie 4 naukowym i dydaktycznym. Powinien on uwidocznić strukturalne cechy definicji terminów, które, jak można przypuszczać, będą przydatne przy udoskonalaniu istniejących lub pisaniu nowych definicji terminów z dowolnej innej dziedziny. Ponadto analiza strukturalna definicji terminów animacji pozwoli sprawdzić, czy utrwalone i przyjęte w terminologii rozumienie definicji terminu, gdy definicję pojmuje się jako słowną charakterystykę treści pojęcia, odpowiada praktycznemu formułowaniu definicji odnotowanemu w słownikach terminów wybranego do analizy typu. Wyodrębnienie typów definicji terminów animacji i badanie modeli strukturalnych jest aktualne i nowe z kilku powodów. Po pierwsze, sama terminologia animacji, jak już wspomniano, jest niemal niezbadanа. Po drugie, badanie definicji źródłowych pokaże, z jakich części strukturalnych najczęściej składają się definicje z dziedziny animacji, oraz ujawni, które cechy przy definiowaniu terminów animacji uważa się za istotne. Ponadto badanie pozwoli ocenić, czy definicje są formułowane zgodnie z zasadami jednolitości i spójności, analogii, poprawności oraz innymi zasadami terminologii. Po trzecie, pozwoli ponownie rozważyć zgodność tradycyjnego rozumienia definicji z definicjami występującymi w praktyce. Definicje terminów animacji wybranych źródeł są badane z zastosowaniem kilku metod. Najczęściej stosowana jest analityczna metoda opisowa, pozwalająca nie tylko opisać przedmiot badania – definicje terminów animacji, lecz także krytycznie ocenić ich zgodność z wymaganiami stawianymi definicjom. Metoda ta pomaga ustalić nieścisłości definicji – dwuznaczności, nieokreśloność, braki spójności logicznej i podobne przypadki. Oprócz niej stosowana jest także metoda porównawcza, pozwalająca uwydatnić podobieństwa i różnice między definicjami oraz ich modelami strukturalnymi, a także dostrzec przypadki unifikacji. W razie potrzeby wykorzystywana jest metoda obliczeniowa, pomagająca uzasadnić dane badawcze nie tylko jakościowo, lecz także ilościowo oraz ujawnić zaobserwowane prawidłowości. 1. ŹRÓDŁA BADAWCZE Jak już wspomniano, analizowane są najnowsze publikacje dotyczące animacji. Napisali je specjaliści mający duże doświadczenie i znający dziedzinę animacji zarówno z teoretycznego, jak i praktycznego punktu widzenia. Na końcu wszystkich źródeł zamieszczono słowniczki terminów animacji. Można przypuszczać, że specjaliści w dziedzinie animacji uwzględnili w nich najważniejsze i najczęściej stosowane terminy z tej dziedziny oraz ich definicje. Należy zwrócić uwagę, że nie są to wyczerpujące źródła terminograficzne, lecz zbiory terminów mające pomóc czytelnikowi lepiej zrozumieć nowe, mniej znane pojęcia oraz ujawnić treść pojęć znanych. W monografii naukowej Animacija: nuo idėjos iki ekrano na stronach 254–257 zamieszczono słowniczek terminów animacji zawierający 35 terminów wraz z definicjami. W przypisie wskazano, że szerzej należy zapoznać się ze Słownikiem mediów audiowizualnych (AIE 2017: 254). Słownik ten opracowano w 2013 r. z inicjatywy Litewskiego Centrum Filmowego; jego redaktorką była Neringa Kažukauskaitė, a w przygotowaniu uczestniczył również autor monografii I. Bereznickas. Słownik nie został zatwierdzony przez Państwową Komisję Języka Litewskiego, nie wskazano terminologa. Wskazuje to, że został opracowany wyłącznie dzięki wysiłkom samych specjalistów, którzy odczuwali potrzebę pomocy wszystkim stykającym się z mediami audiowizualnymi w lepszym zrozumieniu pojęć z tej dziedziny. Porównując oba słowniczki, można zauważyć, że terminy przedstawione w monografii i (lub) ich definicje nie zawsze pokrywają się z terminami i definicjami zawartymi w obszerniejszym Słowniku mediów audiowizualnych. Pozwala to przypuszczać, że terminy animacji, podobnie jak ich definicje, nie są ustalone. W podręcznikach Tomasa Mitkusa i Vaidos Nedzinskaitė-Mitkė Animacijos industrija Lietuvoje: analizė ir galimybės oraz Animacijos pagrindai przedstawiono niemal trzykrotnie większe zestawy terminów i ich definicji – 94 terminy w pierwszym (AIL 2018: 126–133) i 95 terminów w drugim (AP 2020: 195–202). Oba noszą ten sam tytuł – Słownik terminów animacji. Porównanie wykazało, że drugi słowniczek różni się od pierwszego 1 16 terminami, np. Materiał z podręczników zebrano w ramach realizacji projektu Terminijos plėtojimo tendencijos aukštųjų mokyklų vadovėliuose (2025–2027), finansowanego przez Państwową Komisję Języka 1 Litewskiego. 5 W słowniczku podręcznika opracowanym w 2018 r. nie ma terminów schemat klatki animacji, tweening, animacja pełna, wycinanka, biblia prezentacji projektu, otwory montażowe i in., natomiast w słowniczku terminów animacji zamieszczonym w publikacji z 2020 r. nie wymienia się terminów biblia prezentacji animacji, animacja szkicowa, koprodukcja i in.; w obu źródłach zbieżnych jest 79 terminów i ich definicji. Autorzy podręczników zwracają uwagę na to, że „nie wszystkie międzynarodowe terminy branżowe mają ustalone lub zatwierdzone tłumaczenia na język litewski (często w branży (mowa o branży animacyjnej – przyp. aut.) mogą być używane zlituanizowane angielskie warianty tych terminów)” i zaznaczają, że „różne osoby lub studia animacji mogą stosować różne definicje niektórych terminów” (AP 2020: 195), pozwalając tym samym zrozumieć, że definicje odnotowane w słownikach nie są jedynymi możliwymi. Przeanalizowane źródła to alfabetyczne objaśniające słowniczki terminów animacji. 2 Łącznie odnotowano w nich 145 różnych terminów i ich definicji. Chociaż terminy animacji są przedstawiane w źródłach różnego rodzaju – naukowych i dydaktycznych, i chociaż słowniczki terminów różnią się pod względem liczby haseł, we wszystkich podejmuje się próbę naukowego zdefiniowania najważniejszych terminów z dziedziny animacji. Sporządzanie takich słowniczków pozwala przypuszczać, że przedstawione w nich definicje terminów reprezentują nie tylko teoretyczne, lecz także praktyczne użycie terminów, odzwierciedlają treść i zakres definiowanych pojęć. Same definicje terminów animacji i ich modele strukturalne pokazują, jak ich autorzy ogólnie rozumieją, czym jest definicja terminu. 2. MODELE STRUKTURALNE DEFINICJI Badanie wykazało, że w analizowanych źródłach występują różnorodne strukturalne modele definicji terminów animacji. Zauważono, że wspomniana klasyfikacja definicji terminów złożonych K. Gaivenisa tylko częściowo znajduje zastosowanie w niniejszym badaniu, ponieważ w różnych klasyfikacjach opiera się ona na niejednolitej podstawie podziału. Dlatego w badaniu znalezione definicje terminów animacji klasyfikuje się według ich stosunku do systemu pojęć. System pojęć jest punktem odniesienia, który pomaga wybrać cechy dystynktywne i sformułować definicję. Uwzględnia się to, że treść pojęcia (intensja) jest ustalana na podstawie jego relacji w systemie pojęć. Ponadto postanowiono nie opierać się na klasyfikacjach definicji przedstawionych w standardach międzynarodowych, które charakteryzują się ścisłym i sformalizowanym charakterem. Ponieważ w badaniu analizowane są definicje terminów animacji zamieszczone w publikacjach przeznaczonych dla dyskursu naukowego i dydaktycznego, można uznać, że tak rygorystyczna standaryzacja nie byłaby właściwa i mogłaby nawet utrudnić rozumienie definicji. Niemniej jednak podczas analizy definicji uwzględnia się wymagania dotyczące ich opracowywania. Według stosunku definicji do systemu pojęć wyróżnia się trzy typy: definicje systemowe, półsystemowe i niesystemowe. Ta trinarė klasifikacija nėra vienintelė galima ir gali būti tikslinama atsižvelgiant į konkrečios srities terminų apibrėžtis. 2.1. Sisteminėmis animacijos terminų apibrėžtimis laikomos tokios apibrėžtys, kurios parodo sąvokos vietą sąvokų sistemoje ir kurioms būdinga arba intensinė, arba ekstensinė forma. Išnagrinėjus šaltiniuose rastas 145 animacijos terminų apibrėžtis, matyti, kad galima skirti du sisteminių apibrėžčių potipius. 2.1.1. Nustatyta, kad vyrauja vadinamosios klasikinės terminų apibrėžtys: pirmoje dalyje nurodoma artimiausia gimininė sąvoka, o antroje – rūšinis skirtumas, kuriuo apibrėžiama sąvoka atskiriama nuo kitų. Šios apibrėžtys sudaro daugiau nei pusę visų tirtų apibrėžčių – 55 proc. K. Gaivenis jas vadina pilnosiomis apibrėžtimis (Gaivenis 2004: 114), ISO 704 standarte vartojamas terminas intensinės apibrėžtys (ISO 704 2022: 33). Terminologas teigia, kad jos artimos logikos apibrėžtims, vadinamoms definitio per genus proximum et differentiam specificam, ir atkreipia dėmesį į tai, kad jose „rūšiniu skirtumu gali 2 Yra netikslumų, pvz., 2018 m. išleistame žodynėlyje terminas judesių fiksavimas pateikiamas po termino montažas, atitinkamai terminas ilgametražis (arba pilnametražis) filmas – po termino pikselis (AIL 2018: 131). 6 iść nie jeden, lecz kilka cech“ (Gaivenis 2002: 30). Alvydas Umbrasas wskazuje, że „[U]stalenie cech wyróżniających pojęcia jest jednym z najważniejszych celów, jakie powinien stawiać sobie autor definicji” (Umbrasas 2022: 133). Na podstawie przeprowadzonych badań definicji terminów aktów prawnych określa on takie definicje mianem wyjaśniających (cechowych): „Jako element bazowy w takiej definicji zwykle wskazuje się pewne pojęcie ogólniejsze (czasami niejedno) oraz cechy wyróżniające” (Umbrasas 2022: 132). Strukturalny model definicji intensjonalnej można scharakteryzować następującym schematem: termin definiowany równa się kombinacji najbliższego terminu rodzajowego i istotnej (-ych) cechy (-ach), za pomocą której (-ych) określa się różnicę gatunkową definiowanego pojęcia (rys. 1). Definicja ta składa się z jednego zdania. Definicje omawianego typu są zalecane jako podstawowy typ definicji terminów (ISO 704 2022: 33). Jeżeli w źródle terminograficznym definicje są konsekwentnie redagowane zgodnie z tym modelem strukturalnym, widoczne są systemowe relacje między pojęciami, a tokio šaltinio terminams ir jų apibrėžtims būdingas nuoseklumas ir loginis tikslumas. 1 pav. Intensinės apibrėžties struktūrinis modelis 3 Przeanalizujmy przykłady: Kolorysta – osoba kolorująca klatki animacji 4 zgodnie z techniką animacji tradycyjnej. AIL 2018: 132 Aktor głosowy – osoba, która udźwiękawia postacie animowane. AIL 2018: 129 Struktura definicji terminu prostego kolorysta i terminu złożonego aktor głosowy jest jednakowa i odpowiada strukturalnemu modelowi definicji intensjonalnej: termin = termin rodzajowy (w obu definicjach słowo osoba) + wyróżniająca cecha działalności, dzięki której definiowana osoba różni się od innych osób należących do tego samego systemu pojęciowego (kolorująca klatki animacji i udźwiękawiająca postacie animowane). Według K. Gaivenisa złożonych terminów gatunkowych nie należy wyjaśniać za pomocą definicji intensjonalnych „w przypadku, gdy nazywają to samo zjawisko (realność), co ich główny, odrębnie zdefiniowany człon, lecz właściwe różnym obiektom” (Gaivenis 2004: 106). Zatem definicję terminu aktor głosowy można byłoby doprecyzować – stosując jako termin rodzajowy aktor i wskazując cechy wyróżniające. Podsumowując, można stwierdzić, że definicje intensjonalne są pełnym lingwistycznym wyrazem relacji pojęć, opartej na cechach wyróżniających. Zatem cecha wyróżniająca lub kilka cech wyróżniających – ich liczba zależy od zakresu definicji – stanowi ważną część takiej definicji, na podstawie której klasyfikuje się pojęcia. Struktura systemu pojęć określonej dziedziny zależy od tego, które cechy dystynktywne zostaną wybrane. Właśnie dlatego analizowane definicje terminów animacji nie są jedynymi możliwymi – ich struktura, a wraz z nią 3 Ilustracje przygotowano z wykorzystaniem programu Napkin AI (https://www.napkin.ai/). 4 Przykłady są przedstawiane w takiej formie, w jakiej zostały odnotowane w źródłach; ich język nie jest poprawiany. 7 modele strukturalne są wynikiem koncepcji autorów, którzy formułowali definicje terminów (przypomnijmy omówioną już definicję terminu aktor głosowy). Zdaniem Reinera Arntza, Heriberta Pichta i Felixa Mayera (Arntz et al. 2002: 63), Georga Löckingera, Hendrika J. Kockaerta i Gerharda Budina (Löckinger et al. 2015: 66–67) oraz innych terminologów definicje intensjonalne uważa się za użyteczne, ponieważ wskazuje się w nich pojęcie nadrzędne, pozwalające przyporządkować definiowane pojęcie do systemu pojęć odpowiedniej dziedziny, oraz podkreśla się takie cechy, które pomagają odróżnić jedno pojęcie od innych. Z normatywnego punktu widzenia definicje intensjonalne można podzielić na poprawne i niepoprawne: pierwsze są sformułowane właściwie poprzez wskazanie najbliższego pojęcia rodzajowego i wyodrębnienie niezbędnych cech dystynktywnych, drugie zaś sformułowano niewłaściwie, podając termin rodzajowy lub wyodrębniając cechy dystynktywne, które nie są niezbędne ani istotne. Na przykład termin trik aktorski definiuje się następująco: TRIK AKTORSKI (ang. żarg. gag) – miejsce w filmie, w którym odbywa się krótka akcja humorystyczna, trik. AIE 2017: 254 Jak wynika z podanej definicji, formalnie odpowiada ona strukturalnemu modelowi definicji intensjonalnej, jednak termin trik aktorski jest wyjaśniany za pomocą niewłaściwego terminu rodzajowego miejsce w filmie. Omawiany termin można byłoby definiować dwojako: wyjaśniając albo pierwszy człon terminu złożonego trik, albo drugi – aktorski. W analizowanych źródłach nie odnotowano innych nieścisłości w formułowaniu definicji intensjonalnych. Należy dodać, że definicje intensjonalne, mówiąc o typach strukturalnych modeli definicji, wyróżnia się z uwzględnieniem obecności wyraźnych jednostek strukturalnych i uznaje za podtyp definicji systemowych, ponieważ najwyraźniej ukazują miejsce pojęcia w systemie. 2.1.2. Drugi podtyp definicji systemowych – definicje ekstensjonalne, czyli wyliczające, to takie, w których, jak stwierdzono w najnowszej normie ISO 704, pojęcie terminologiczne określa się poprzez wyliczenie wszystkich pojęć gatunkowych należących do jednego poziomu abstrakcji lub części składowych tworzących całość (ISO 704 2022: 34), innymi słowy – poprzez wyliczenie wszystkich części wchodzących w skład pojęcia. W źródłach znaleziono zaledwie jedną definicję ekstensjonalną (około 1 proc. wszystkich zbadanych definicji). Na przykład: KOŃCOWE PRACE NAD FILMEM (post-production) obejmują przeniesienie dzieła na odpowiednie nośniki, dostosowanie do odbiorców i systemów, korektę dźwięku i obrazu, marketing oraz inne prace końcowe. AIE 2017: 254 Jak wynika z definicji terminu końcowe prace nad filmem, nie wskazuje ona najbliższego terminu nadrzędnego prace nad filmem ani nie wyróżnia cech definiowanego terminu, lecz zamiast myślnika, który zwykle zapisuje się w słownikach terminologicznych po terminie, zastosowano czasownik obejmują i dalej wymieniono wszystkie działania uznawane za końcowe prace nad filmem. Z tej definicji wynika, że wymieniono nie wszystkie części składowe (oraz inne prace końcowe), chociaż podjęto próbę zastosowania podobnego kryterium do opisania części składowych pojęcia. Ponadto wspomniany w definicji marketing jest semantycznie bardziej związany z marketingiem filmów niż z końcowymi pracami nad filmem, dlatego warto rozważyć, czy należy go wymieniać w definicji. W literaturze terminologicznej (ISO 704 2022: 34; Nilsson 2015: 82–100) wskazuje się, że wadą definicji ekstensjonalnych jest to, że w wielu przypadkach niemożliwe jest przedstawienie wszystkich pojęć węższych wyodrębnionych według tego samego kryterium podziału lub wszystkich części składowych, dlatego definicje te nie zawsze są precyzyjne. Ponadto należy pamiętać, że z biegiem czasu ich zakres może ulegać zmianie. Na podstawie przykładu znalezionego w źródle widać, że definicję ekstensjonalną tworzą następujące elementy strukturalne: termin definiowany, czasownik łączący „obejmować” oraz elementy składające się na termin definiujący (rys. 2). W źródłach terminograficznych zamiast czasownika łączącego „obejmować” zwykle stosuje się myślnik. Są to definicje jednego zdania. 8 Z praktycznego punktu widzenia należy stwierdzić, że definicje ekstensjonalne, w których wymienia się wszystkie elementy składające się na pojęcie definiowane, byłyby użyteczne tylko wtedy, gdyby przedstawiały konkretny i zamknięty zbiór elementów składowych (przedmiotów, procesów, zjawisk itp.). Definicje te nie ukazują jednak miejsca pojęcia definiowanego w systemie pojęć. Zdaniem A. Umbrasa takie definicje „eksplicytnie ograniczają treść pojęcia – wchodzi tylko to, co konkretnie wskazano” (Umbrasas 2022: 131). We wspomnianej już normie ISO 704 definicje tego typu nie są zalecane. Henrikas Nilsson twierdzi, że problematyczne jest wymaganie pełnej wyczerpującości definicji ekstensjonalnych, tzn. aby wymieniano wszystkie pojęcia składające się na definicję, ponieważ w wielu przypadkach jest to po prostu niemożliwe, a jeśli się tego nie zrobi, definicję manymu, šio tipo apibrėžtys tam tikrais atvejais galėtų būti naudingos edukaciniais tikslais (Nilsson 2015: 95). Galima pridurti, kad tokios apibrėžtys ypač naudingos tada, kai padeda należy uznać za niepełną. Ujawnienie jej całości umożliwia łatwiejsze zapamiętanie i zrozumienie pojęcia. Rys. 2. Strukturalny model definicji ekstensjonalnej Zatem definicje ekstensjonalne stosuje się rzadko, jednak w przypadkach, gdy możliwe jest wyliczenie wszystkich elementów wchodzących w skład pojęcia, należy uznać je za dopuszczalne. Wyliczenie powinno być kompletne i logicznie uzasadnione. Jeżeli nie udaje się sporządzić kompletnej listy elementów, taka definicja staje się niepełna i wprowadzająca w błąd, dlatego należy jej unikać jako niespełniającej wymagań stawianych definicjom. 2.1.3. Uwagi podsumowujące. Po dokonaniu przeglądu obu podtypów definicji systemowych, stanowiących 56 proc. wszystkich znalezionych definicji terminów animacji (rys. 5), widać, że dominuje pierwszy – model definicji intensjonalnej, którego struktura najwyraźniej ukazuje miejsce pojęcia w systemie pojęć. Można stwierdzić, że jest to typowy, wzorcowy model definicji, odpowiadający wymaganiom stawianym w teorii terminologii. Definicje ekstensjonalne również mogą być systemowe, gdy wymienia się wszystkie części tego samego poziomu składające się na definiowane pojęcie, zachowując w ten sposób systemowość. 2.2. Za definicje półsystemowe terminów animacji uznaje się takie definicje, które ujawniają miejsce definiowanego pojęcia w systemie pojęć tylko częściowo. 2.2.1. Nieco mniej niż jedną czwartą (około 24 proc.) wszystkich definicji znalezionych w słowniczkach terminów animacji stanowią definicje encyklopedyczne. Ich najbardziej charakterystyczną cechą jest długość; najczęściej składają się z dwóch lub większej liczby zdań. Na przykład: 9 Projektant produkcji animacji (ang. production designer) – to osoba odpowiedzialna za ogólną oprawę wizualną utworu. Projektant produkcji, pracując z reżyserem i producentem, wybiera rozwiązania, które mogłyby najlepiej opowiedzieć historię w sposób kinematograficzny. AIL 2018: 127 Animacja piaskowa – to jedna z metod techniki animacji poklatkowej, w której do tworzenia obrazów wykorzystuje się piasek. Najczęściej animator pionowo mocuje taflę szkła, na dole szkła umieszcza się oświetlenie, a na górze aparat fotograficzny. Animator tworzy klatki animacji, manipulując piaskiem rozsypanym na szkle. AP 2020: 201 Z przykładów wynika, że pierwsze zdanie odpowiada strukturze definicji intensjonalnej – podaje termin nadrzędny (osoba; metoda techniki animacji poklatkowej) oraz cechę dystynktywną (odpowiedzialny za ogólny wizualny wyraz dzieła; gdy do tworzenia obrazów wykorzystuje się piasek). Pozostałe zdania uzupełniają definiowany termin, wyjaśniają go lub precyzują, wskazując istotne, lecz niekonieczne cechy znaczenia terminologicznego; mogą również zawierać informacje historyczne, kontekstowe lub inne dodatkowe (encyklopedyczne) (pracując z reżyserem i producentem, wybiera rozwiązania, które...; Najczęściej animator pionowo mocuje taflę szkła, ...). Jeśli chodzi o definicję terminu, takie dodatkowe informacje nie są konieczne do dokładnego scharakteryzowania pojęcia ani ukazania jego miejsca w systemie pojęć, dlatego takich definicji nie można uznać za w pełni systemowe. Jeszcze jeden przykład: Styl animacji – to wyróżniający wygląd dzieła animowanego, wynikający z przyjętych zasad projektowania. Każda technika animacji może mieć wiele różnych stylów animacji. AIL 2018: 127 Definicja terminu styl animacji, choć składa się zaledwie z dwóch zdań, również powinna być uznana za encyklopedyczną. Pierwsze zdanie zostało skonstruowane zgodnie ze strukturalnym modelem definicji intensjonalnej (pojęcie rodzajowe – wygląd, cecha dystynktywna – wyróżniająca się, uwarunkowana zasadami projektowania), natomiast drugie podaje dodatkową (encyklopedyczną) informację, która poszerza wiedzę o definiowanym pojęciu (technika animacji może mieć...), jednak z terminologicznego punktu widzenia nie jest konieczna. Po przeanalizowaniu definicji encyklopedycznych znalezionych w źródłach można przedstawić następujący ich model strukturalny: definicja intensjonalna (termin rodzajowy + cecha dystynktywna (cechy dystynktywne) – zazwyczaj jedno zdanie definicji) + dodatkowe wyjaśnienia encyklopedyczne (rys. 3). Struktura definicji encyklopedycznych terminów w innych źródłach może być odmienna. Rys. 3. Strukturalny model definicji encyklopedycznej Obecność definicji encyklopedycznych terminów w analizowanych źródłach jest prawdopodobnie związana z dążeniem autorów do przedstawienia, w celach edukacyjnych, jak największej ilości informacji o definiowanym pojęciu. Można przypuszczać, że jest to charakterystyczne dla publikacji dydaktycznych. Przypuszczenie to można byłoby zweryfikować, przeprowadzając szersze badanie tego typu źródeł. 2.2.2. Na podstawie materiału źródłowego można wyróżnić jeszcze jeden podtyp definicji odnotowywanych w słowniczkach terminów animacji – definicje mieszane. Są to definicje, które mają cechy więcej niż jednego typu definicji. Na przykład: 16 Definicji niesystemowych znaleziono najmniej – 14 proc. wszystkich zbadanych definicji. Na podstawie danych z badania wyróżnia się 4 podtypy: definicje opisowe, synonimiczne, odsyłaczowe oraz niespełniające wymagań. Wśród nich przeważają pierwsze – opisowe (6 proc.). Można przypuszczać, że obfitość definicji mieszanych, objaśniających i encyklopedycznych wynikała z charakteru analizowanych źródeł, a także z dążenia nie tylko do definiowania terminów, lecz również do pełniejszego wyjaśnienia ich czytelnikowi w celach edukacyjnych i informacyjnych. Uderza to, że definicje te są wyczerpujące i obszerne. Przedstawiono w nich różne dodatkowe informacje: w jednych, oprócz informacji podstawowej, szeroko objaśnia się użycie terminu w profesjonalnej dziedzinie animacji, w innych wspomina się o aspektach historycznych, w jeszcze innych podaje się terminy synonimiczne itp. W normatywnej pracy nad porządkowaniem terminów tak zbyt obszerne definicje zazwyczaj się redaguje i ujednolica – najczęściej skraca się je do jednego wyczerpującego zdania, właściwego definicji intensjonalnej, i dostosowuje do dominującego w źródle modelu definicji. Wyodrębnione strukturalne modele definicji terminów różnego typu pozwalają przypuszczać, że strukturę definicji determinują różne przyczyny. Jedną z nich jest miejsce definiowanego pojęcia w systemie pojęć. Drugą jest typ definicji wybrany przez autora formułującego definicję. Trzecią jest źródło, w którym podano definicję (słownik, tekst naukowy lub dydaktyczny itp.). Przyczyn może oczywiście być więcej. Można by je dokładniej ustalić, przeprowadzając badania definicji w większej liczbie bardziej zróżnicowanych źródeł. Nie można wykluczyć założenia, że na wybór struktury definicji pośrednio wpływa również sama świadomość, że pisana jest definicja terminu – wiedza ta może skłaniać do opierania się na przykładach definicji lub analogicznych schematach już spotkanych w słownikach bądź innych źródłach. Na podstawie praktyki słowników terminów objaśniających oraz analizy definicji objaśniających terminów animacji widać, że niektóre typy definicji są bardziej odpowiednie, inne zaś wymagają korekty lub są wręcz nieodpowiednie. Wyróżnione typy definicji i ich modele strukturalne, nawet te najrzadsze, są możliwe do zastosowania pod warunkiem, że nie zapomina się o podstawowej funkcji definicji – ujawnieniu treści pojęcia i ukazaniu miejsca definiowanego pojęcia w systemie pojęć. Częstszy wybór określonych modeli definicji wskazuje na dążenie do systematyzowania i ujednolicania definicji, przy zachowaniu podstawowych wymagań dotyczących opracowywania definicji terminów. WNIOSKI Definicja terminu – logiczne, wyczerpujące zdanie różnicujące definiowany termin od innych oraz ujawniające jego konceptualne i systemowe związki z innymi terminami z tej samej dziedziny. Terminy mogą być definiowane za pomocą definicji różnego typu, które różnią się strukturą i zakresem przedstawianych informacji. Dane z badania pokazują, że definicje terminów animacji, ze względu na ich stosunek do systemu pojęć, dzielą się na trzy typy: systemowe, półsystemowe i niesystemowe. Najczęstsze są definicje systemowe (56 proc. wszystkich zbadanych definicji), wśród których przeważają definicje intensjonalne (55 proc.), natomiast definicje ekstensjonalne stanowią mniejszą część. Najrzadsze są definicje niesystemowe – opisowe, odsyłające, synonimiczne i niespełniające wymogów terminologicznych (14 proc. wszystkich definicji). Definicje terminów formułuje się zgodnie z ustalonymi zasadami i wymaganiami: powinny odzwierciedlać istotne cechy pojęcia, definicja powinna być logiczna, jasna, zwięzła, ani zbyt wąska, ani zbyt szeroka, a także powinna ukazywać miejsce definiowanego terminu w systemie pojęć. Innymi słowy, definicja powinna ujawniać istotę terminu. Niektóre strukturalne modele definicji odpowiadają modelom zalecanym do stosowania w terminologii – definicjom intensjonalnym i ekstensjonalnym. Inne modele zasadniczo należy uznać za nieterminologiczne, tj. nieodpowiednie lub tylko częściowo odpowiednie do potrzeb terminologicznych. Są to definicje niepełne, mieszane, opisowe, synonimiczne, wyliczające i encyklopedyczne. Strukturalne modele definicji terminów animacji zależą od wybranego typu definicji. Definicje intensjonalne i ekstensjonalne najlepiej spełniają stawiane im 17 wymagania – charakteryzuje je wyraźna struktura logiczna, pozwalają one precyzyjnie określić miejsce pojęcia w systemie pojęć. Definicje opisowe, mieszane, niepełne i encyklopedyczne tylko częściowo spełniają kryteria terminologiczne – niektórym brakuje cech dystynktywnych, inne mają inne braki strukturalne lub logiczne, jednak w razie potrzeby można je korygować i przekształcać w definicje intensjonalne. Definicje odsyłające i synonimiczne wyróżniają się budową spośród innych – ich funkcją nie jest definiowanie, lecz kierowanie czytelnika do miejsca, w którym podana jest właściwa charakterystyka pojęcia. Pomagają zachować spójne i ekonomiczne przedstawianie pojęć w źródłach terminograficznych. Różnorodność strukturalnych modeli definicji terminów animacji ujawnia niejednolitą zgodność definicji z zasadami i wymaganiami terminologii. Klasyfikacja definicji terminów, podobnie jak ich struktura, jest częściowo umowna. Zależy ona od tego, w jakich aspektach interpretuje się definicję i jakie stawia się jej wymagania. Różni badacze (intensinės, ekstensinės), kiti – pagal taisyklingumo laipsnį (atitinkančios reikalavimus, taisytinos, netinkamos ir kt.), dar kiti remiasi kitais požymiais. Šiame tyrime klasifikavimo stosują odmienne kryteria klasyfikacji: jedni dzielą definicje według struktury logicznej, przyjmując za podstawę stosunek definicji do systemu pojęć. Taka różnorodność pokazuje, że klasyfikacja definicji nie jest absolutna i nie może być jedyną klasyfikacją. ŠALTINIAI AIE 2017: Animacijos terminų žodynėlis [Glossary of Animation Terms]. – Ilja Bereznickas. Animacija: nuo idėjos iki ekrano [Animation: From Idea to Screen], Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla. AIL 2018: Animacijos terminų žodynas [Glossary of Animation Terms]. – Tomas Mitkus, Vaida Nedzinskaitė-Mitkė. Animacijos industrija Lietuvoje: analizė ir galimybės [Animation Industry in Lithuania: Analysis and Opportunities], Vilnius: VGTU leidykla „Technika“, 126–133. AP 2020: Animacijos terminų žodynas [Glossary of Animation Terms]. – Tomas Mitkus, Vaida Nedzinskaitė-Mitkė. Animacijos pagrindai [Fundamentals of Animation], Vilnius: Vilniaus Gedimino technikos universitetas, 195–202. BLKŽe: Bendrinės lietuvių kalbos žodynas (rengiamas) [Dictionary of the Standard Lithuanian Language], vyr. red. D. Liutkevičienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: https://ekalba.lt/bendrines-lietuviu-kalbos-zodynas/. LITERATURA Arntz Reiner, Picht Heribert, Mayer Felix 2002: Wprowadzenie do pracy terminologicznej, Hildesheim: Georg Olms Verlag AG. Cabré Teresa 2023: Terminologia: poznanie, język i komunikacja, Amsterdam/Filadelfia: John Benjamins Publishing Company. DOI: https://doi.org/10.1075/ivitra.36. Cramer Irene Magdalena 2011: Definicje w słowniku i tekście: O ręcznej adnotacji, analizie opartej na korpusie i automatycznej ekstrakcji segmentów tekstu definicyjnego w kontekście komputerowej leksykografii: rozprawa doktorska, TU Dortmund. De Bessé Bruno 1997: Terminological Definitions. – Podręcznik zarządzania terminologią 1: Podstawowe aspekty zarządzania terminologią, red. S. E. Wright, G. Budin, Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins Publishing Co., 63–74. Gaivenis Kazimieras 2014 [1998]: Kilka myśli o terminologii [A Few Thoughts about Terminology]. – Pisma wybrane, K. Gaivenis, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 248–251. 18 Gaivenis Kazimieras 2002: Terminologia litewska: zarys teorii i normalizacji [Terminologia litewska: podstawy teorii i standaryzacji], Wilno: wydawnictwo LKI. Gaivenis Kazimieras 2004: Prezentacja i objaśnianie terminów złożonych w słownikach terminologicznych [Prezentacja i objaśnianie terminów złożonych w słownikach terminologicznych]. – Problemy historii i współczesności terminologii: zbiór artykułów ku pamięci Kazimierasa Gaivenisa [Problemy historii i współczesności terminologii: zbiór artykułów ku pamięci Kazimierasa Gaivenisa], red. A. Auksoriūtė, red. odp. S. Keinys, Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 85–117. Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys 1990: Słownik terminów językoznawczych [Słownik terminów językoznawczych], Kowno: Šviesa. ISO 704 2022: ISO 704: 2022 (E) Praca terminologiczna – Zasady i metody, Genewa / Szwajcaria: Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna. Kvašytė Regina 2005: Dydaktyczny glosariusz terminologii [Dydaktyczny glosariusz terminologii], Szawle: wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. Löckinger Georg, Kockaert Hendrik J., Budin Gerhard 2015: Definicje intensjonalne. – H. J. Kockaert, F. Steurs, Podręcznik terminologii 1, Amsterdam / Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 60–81. DOI: https://doi.org/10.1075/hot.1. Nilsson Henrik 2015: Enumeracje mają znaczenie: definicje ekstensjonalne i partytywne. – H. J. Kockaert, F. Steurs. Podręcznik terminologii 1, Amsterdam / Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 82–100. DOI: https://doi.org/10.1075/hot.1. Rickevičiūtė Kristina 1960: Apibrėžimas per artimiausiąją giminę ir rūšinį skirtumą [Definition by Proximate Genus and Specific Difference]. – Problemos 1, 149–164. DOI: https://doi.org/10.15388/Problemos.1960.0.7259. Rimkutė-Ganusauskienė Aušra 2021: Sudėtinio termino dėmenų ir apibrėžties subordinacija: vieno atvejo analizė [Subordination between Components and Definition of a Combinative Term: Case Study]. – Terminologija 28, 175–191. DOI: https://doi/org/10.35321/term28-08. Sager Juan C. 1990: Praktyczny kurs opracowywania terminologii, Amsterdam / Filadelfia: John Benjamins. San Martín Antonio 2022: Elastyczne podejście do definicji terminologicznych: Przedstawianie zmienności tematycznej. – International Journal of Lexicography 35(1), 53– 74. DOI: https://doi.org/10.1093/ijl/ecab013. San Martín Antonio 2025: Optymalizacja analizy kontekstonimów na potrzeby tworzenia definicji terminologicznych. – Information 16(4). DOI: https://doi.org/10.3390/info16040257. Šalkauskis Stasys 1991: Raštai 2: Terminologia filozofii i pedagogiki [Pisma, t. 2: Terminologia filozofii i pedagogiki], Wilno: Mintis. Temmerman Rita 2000: Ku nowym sposobom opisu terminologii: podejście socjokognitywne, Amsterdam / Filadelfia: John Benjamins Publishing Company. Umbrasas Alvydas 2022: W kwestii wymagań dotyczących terminów aktów prawnych i ich definicji [O wymaganiach dotyczących terminów aktów prawnych i ich definicji]. – Terminologija 29, 120–138. DOI: https://doi.org/10.35321/term29-07. VLKKe: 2014 m. gruodžio 11 d. protokolinis nutarimas Nr. PN-6 „Dėl Valstybinės lietuvių kalbos komisijos 2010 m. spalio 28 d. protokolinio nutarimo Nr. PN-6 „Dėl svetimžodžių 19 atitikmenų sąrašo“ papildymo“ [Protokolinis nutarimas Nr. PN-6 z dnia 11 grudnia 2014 r. „W sprawie uzupełnienia decyzji protokolarnej nr PN-6 z dnia 28 października 2010 r. Państwowej Komisji Języka Litewskiego «W sprawie wykazu odpowiedników zapożyczeń”]. Dostęp online: https://www.vlkk.lt/vlkknutarimai/protokoliniai-nutarimai/del-svetimzodziu-atitikmenu-saraso-papildymo-3. AUŠRA RIMKUTĖ-GANUSAUSKIENĖ STRUCTURAL MODELS OF DEFINITIONS OF ANIMATION TERMS Streszczenie W niniejszym artykule przeanalizowano definicje terminów z zakresu animacji, które wcześniej nie były analizowane z perspektywy terminologicznej. Analiza empiryczna opiera się na trzech glosariuszach terminów animacji zawartych w monografii Ilji Bereznickasa Animacija: nuo idėjos iki ekrano (2017) oraz w podręcznikach Tomasa Mitkusa i Vaïdy Nedzinskaitė-Mitkė Animacijos industrija Lietuvoje: analizė ir galimybės (2018) i Animacijos pagrindai (2020). Łącznie przeanalizowano 145 definicji. W badaniu zastosowano metody opisowe, porównawcze i inne. Ustalono, że ze względu na ich relację z systemem pojęciowym definicje terminów z zakresu animacji można sklasyfikować w trzech typach: systemowym, półsystemowym i niesystemowym. Najczęstsze były definicje systemowe (56% wszystkich przypadków); w tej grupie dominowały definicje intensjonalne. Ogółem definicje intensjonalne stanowiły 55% wszystkich definicji, natomiast definicje ekstensjonalne występowały niezwykle rzadko (1%). Definicje półsystemowe (24%) można dalej podzielić na typy encyklopedyczne, mieszane i niepełne; definicje te tylko częściowo odpowiadają strukturze i wymaganiom definicji logicznej (intensjonalnej). Definicje niesystemowe występowały najrzadziej (14%) i obejmują definicje opisowe, synonimiczne, referencyjne oraz definicje, które nie spełniają wymagań terminologicznych. Ze swej natury definicje niesystemowe nie lokują definiowanego pojęcia w systemie pojęć. Na podstawie analizy definicji terminów związanych z animacją definicje intensjonalne można uznać za typowy model, który najlepiej odpowiada pojęciu definicji oraz wymaganiom stawianym definicji terminologicznej. Ich model strukturalny można wyrazić następująco: definiowane pojęcie = najbliższe pojęcie nadrzędne (rodzaj) + cecha różnicująca (cechy różnicujące) (differentiae), która odróżnia definiowane pojęcie od pojęć współrzędnych. Daje to definicję jednosentencyjną. Model strukturalny definicji ekstensjonalnych jest użyteczny znacznie rzadziej i tylko w przypadkach, gdy możliwe jest wyczerpujące wyliczenie wszystkich części składających się na pojęcie terminologiczne. Definicje encyklopedyczne i mieszane mają zastosowanie przede wszystkim w dyskursie edukacyjnym. Typy określone jako opisowe, synonimiczne i referencyjne nie wykazują binarnej struktury logicznej charakterystycznej dla definicji klasycznych; to samo dotyczy definicji, które nie spełniają wymagań terminologicznych. Definicje terminów związanych z animacją wykazują zróżnicowanie, a ich przydatność do celów terminologicznych zależy od zgodności z ogólnymi wymaganiami dotyczącymi redagowania definicji.