Animacijos terminų apibrėžčių struktūrinių modelių ypatumai

Bendrinė kalba / Standard Language 2025, Nr. 98, p. 1–19 Turinio nuoroda / Contents link ISSN 2351-7204 (elektroninis / online) STRUKTURALNE MODELE DEFINICJI TERMINÓW ANIMACYJNYCH — CHARAKTERYSTYKA Strukturalne modele definicji terminów animacyjnych AUŠRA RIMKUTĖ-GANUSAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas El. paštas: ausra. ganusa ausge? https://doi.org/10.35321/bkalba.2025.98.06 STRESZCZENIE Artykuł analizuje definicje terminów animacyjnych, które dotychczas nie były badane z perspektywy terminologicznej, oraz krótko omawia pojęcie definicji. Na podstawie materiału ze słowniczków terminów animacyjnych określono typy definicji i odpowiadające im modele strukturalne. Badanie wykazało, że ze względu na relację z systemem pojęć definicje można podzielić na systemowe, półsystemowe i niesystemowe. Najczęstsze są definicje systemowe (56%), wśród których przeważają definicje intensjonalne (55%), natomiast definicje ekstensjonalne są bardzo rzadkie. Najrzadsze są definicje niesystemowe (14%). Analiza modeli strukturalnych definicji terminów animacyjnych wykazała, że definicje intensjonalne i ekstensjonalne najlepiej spełniają wymagania — charakteryzują się logiczną strukturą i pozwalają ustalić miejsce pojęcia w systemie. Inne modele (opisowe, mieszane, niepełne i encyklopedyczne) tylko częściowo zaspokajają potrzeby terminologiczne, ale w razie potrzeby można je skorygować, przekształcając w modele definicji systemowych. Definicje odsyłające i synonimiczne nie pełnią funkcji właściwej definicji — ujawnienia treści pojęcia i jego miejsca w systemie pojęć — lecz pomagają zachować spójność prezentacji terminów w źródłach. Wyniki badania wskazują, że wszystkie definicje pełnią określoną funkcję, a ich przydatność do celów terminologicznych zależy od tego, w jakim stopniu odpowiadają ogólnym wymaganiom dotyczącym redagowania definicji. SŁOWA KLUCZOWE: termin animacyjny, wymagania dotyczące definicji, definicja, typ definicji, strukturalny model definicji, pojęcie, znaczenie terminologiczne, termin. ABSTRACT Artykuł analizuje definicje terminów animacyjnych, które dotychczas nie były badane z perspektywy terminologicznej, oraz krótko omawia pojęcie definicji. Na podstawie materiału ze słowniczków terminów animacyjnych określono typy definicji i odpowiadające im modele strukturalne. Analiza wykazuje, że ze względu na relację z systemem pojęć definicje można podzielić na trzy kategorie: systemowe, półsystemowe i niesystemowe. Najczęstsze są definicje systemowe (56%), wśród których przeważają definicje intensjonalne (55%), natomiast definicje ekstensjonalne są bardzo rzadkie. Najrzadsze są definicje niesystemowe (14%). Analiza modeli strukturalnych definicji terminów animacyjnych pokazuje, że definicje intensjonalne i ekstensjonalne najlepiej spełniają wymagania, ponieważ mają jasną strukturę logiczną i pozwalają ustalić miejsce pojęcia w systemie. Inne modele (opisowe, mieszane, niepełne i encyklopedyczne) tylko częściowo zaspokajają potrzeby terminologiczne, ale w razie potrzeby można je skorygować, przekształcając w definicje systemowe. Definicje odsyłające i synonimiczne nie spełniają funkcji właściwej definicji, lecz przyczyniają się do spójnego przedstawiania terminów w źródłach. Ogólnie wyniki wskazują, że wszystkie definicje pełnią określone funkcje, natomiast ich przydatność do celów terminologicznych zależy od zgodności z ogólnymi wymaganiami dotyczącymi redagowania definicji. Copyright © 2025 Aušra Rimkutė-Ganusa uskienė. Opublikowano przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest artykułem otwartego dostępu rozpowszechnianym na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone używanie, rozpowszechnianie i reprodukowanie na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania pierwotnego autora i źródła. // Opublikował Instytut Języka Litewskiego. Artykuł jest dostępny w otwartym dostępie i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone używanie, rozpowszechnianie i odtwarzanie treści na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Otrzymano: / Gauta: 2025-06-16. Zaakceptowano: / Priimta: 2025-11-03. 1 SŁOWA KLUCZOWE: termin animacyjny, wymagania wobec definicji, definicja, typ definicji, strukturalny model definicji, pojęcie, znaczenie terminologiczne, termin. WPROWADZENIE Animacja jest interdyscyplinarną dziedziną istniejącą od ponad stulecia. Jej początki wiążą się z pojawieniem się ruchomego obrazu i pierwszych filmów animowanych. Podobnie jak inne dziedziny, podlega ona wpływom postępu naukowego i nowych technologii, takich jak technologie cyfrowe czy sztuczna inteligencja, oraz nieustannie się zmienia. Wraz z tym pojawia się potrzeba nowych terminów określających pojęcia związane z animacją. Przedmiotem niniejszego artykułu nie są same terminy animacyjne, lecz ich definicje, dlatego najpierw przypomnijmy, co uznaje się za definicję terminu. Zdaniem Stasysa Šalkauskisa, twórcy teorii naukowej terminologii litewskiej, „rzeczownikowa (ad modum substantiae) nazwa czynności zdefiniować jest definicją” (Šalkauskis 1991: 204), a termin definicja również oznacza wykonaną czynność i jest wynikiem definiowania. Według terminologa Kazimierasa Gaivenisa definicja (definicja) jest treścią terminu (Gaivenis 2014 [1998]: 250) — „powinna odzwierciedlać semy intensjonału znaczenia terminologicznego” (Gaivenis 2002: 19). Nieco szersze ujęcie definicji przedstawiono w Małym słowniku terminologicznym: „wyczerpujący opis słowny, odzwierciedlający semy rdzenia znaczenia terminologicznego i określający treść pojęcia, który na określonym poziomie abstrakcji ujawnia cechy istotne, odróżniające je od pojęć pokrewnych” (Kvašytė 2005: 13, por. Gaivenis, Keinys 1990: 22). Można je powiązać z opisem przywołanym w najnowszej międzynarodowej normie dotyczącej prac terminologicznych, ISO 704 Terminology work – Principles and methods. Norma stanowi, że definicja powinna przedstawiać istotne cechy definiowanego pojęcia, a tym samym odróżniać je od innych pojęć z tej samej dziedziny (ISO 704 2022: 33). Wynika z tego, że zgodnie z tym ujęciem do definicji należy dobierać cechy konieczne i dodatkowe, ukazujące, w jaki sposób definiowane pojęcie wiąże się z innymi pojęciami z tej samej dziedziny, a zarazem czym się od nich różni; można też założyć, że cechy powinny być uniwersalne i niezależne od kontekstu (tradycyjnie twierdzi się, że termin, w przeciwieństwie do zwykłego słowa, powinien być zrozumiały bez definicji lub kontekstu). W praktyce jednak nie zawsze tak jest: często niemożliwe jest ustalenie wszystkich koniecznych i wystarczających cech pojęcia, a czasem być może nie ma nawet potrzeby uwzględniania ich wszystkich. Terminolog Juan C. Sager twierdzi, że definicja jako produkt jest językowym opisem pojęcia, opartym na wyliczeniu określonych cech przekazujących jego znaczenie. Zauważa również, że definicja przypomina równanie — sumę składowych elementów znaczeniowych pojęcia (Sager 1990: 51). Omówione ujęcie definicji uznaje się za klasyczne i mające długą historię stosowania. Teorię definiowania przez rodzaj i różnicę gatunkową sformułował po raz pierwszy grecki filozof Arystoteles. Ten typ definicji, w którym pojęcie określa się przez najbliższe pojęcie nadrzędne oraz cechy, które je odróżniają, preferowali również pionierzy terminologii jako odrębnej gałęzi językoznawstwa, Eugen Wüster i Helmut Felber. Taki typ definicji można uznać za stosunkowo rygorystyczny i w porównaniu z innymi możliwymi typami nie zawsze wystarczająco dostosowany do praktycznych potrzeb współczesnej terminologii. Potwierdza to stwierdzenie Rity Temmerman, przedstawicielki terminologii socjokognitywnej, że wiele pojęć nie jest jasno określonych. Zdaniem badaczki tradycyjny argument terminologiczny, iż pojęcia powinny być jasno definiowane, aby zapewnić jednoznaczną, niebudzącą wątpliwości, a tym samym skuteczną komunikację, nie jest przekonujący (Temmerman 2000: 7). Dlatego przedstawiciele wspomnianego nurtu terminologii nie uznają statyczności i niezmienności definicji terminu za cechy konieczne. Nie odrzucają zasad formułowania takich definicji, zwracają jednak uwagę, że ich forma i treść różnią się w zależności od typów kategorii oraz wymagań użytkowników (Temmerman 2000: 8). 2 Teresa Cabré rozumie definicję jako opis treści pojęcia. Zwraca uwagę, że przy przyjęciu idealistycznego ujęcia terminów i definicji E. Wüstera terminy częściowo tracą swoją swoistość jako jednostki języka naturalnego (Cabré 2023: 13). Antonio San Martín mówi o definicji terminologicznej jako o opisie w języku naturalnym najważniejszej treści pojęcia przekazywanej przez termin (San Martín 2025: 1) i poświęca wiele uwagi analizie kontekstów użycia terminów. Badacz nie odrzuca ujęcia definicji sformułowanego przez Arystotelesa, podkreśla jednak, że treść definicji zależy od kontekstu i może się zmieniać. A. San Martín mówi o „definicjach elastycznych” (ang. flexible definitions) i twierdzi, że należy zrezygnować z traktowania wyodrębnienia koniecznych i wystarczających cech pojęcia, uznawanych za niezależne od kontekstu, jako jedynego i najważniejszego kryterium. Zamiast tego proponuje dobierać do definiowania pojęcia cechy istotne (ang. relevant). Zdaniem badacza kontekst ma szczególne znaczenie: decyduje o tym, które cechy zostaną uwzględnione w definicji. Bez kontekstu definicje mogą być albo zbyt abstrakcyjne, albo mylące. Kontekst pozwala określać definicje jako elastyczne, ponieważ dostosowują się one do okoliczności użycia (San Martín 2022). Z krótkiego przeglądu tego, co uznaje się za definicję, wynika, że kwestia ta jest istotna w terminologii, zwłaszcza w jej zastosowaniach praktycznych, gdy zachodzi potrzeba zdefiniowania pojęcia. Definicje terminów analizuje się z różnych perspektyw — logicznej, leksykalno-semantycznej, kognitywnej, kontekstowej i innych, których z uwagi na ograniczoną objętość artykułu nie omawia się tu szerzej. Choć we współczesnej terminologii istnieje wiele podejść, łączy je to, że żadne z nich nie neguje istnienia definicji ani jej potrzeby. Definicję uznaje się za narzędzie poznania naukowego i komunikacji, któremu stawia się wymogi jasności, precyzji, systemowości i inne. Różnice ujawniają się dopiero wtedy, gdy definicja jest modelowana koncepcyjnie i osadzana w systemie pojęć, dobiera się jej elementy strukturalne oraz dostosowuje ją do celów komunikacyjnych i potrzeb użytkowników. Wspomniano już, że definicje różnią się strukturą i można je podzielić na różne typy. Zróżnicowanie definicji może wynikać z logiki systemu pojęć, adresata, środowiska publikacji, formy wyrażenia oraz dziedziny prezentacji terminu, np. normy, słownika terminologicznego czy bazy danych. Na podstawie kryteriów logicznych i innych definicje można klasyfikować na bardzo wiele sposobów — wyróżniając od kilku do kilkunastu typów. Na przykład w najnowszej międzynarodowej normie terminologicznej ISO 704 z 2022 r. Terminology work – Principles and methods (nieprzetłumaczonej na język litewski) wyróżnia się dwa typy: definicje intensjonalne i ekstensjonalne. Terminolog K. Gaivenis, opierając się na badaniu definicji terminów złożonych zamieszczonych w słownikach opublikowanych na Litwie w latach powojennych, wyróżnia sześć typów definicji terminów złożonych: pełne, synonimiczne, wyliczające, porównawcze, niepełne i odsyłające (Gaivenis 2004: 114–115). Polski terminolog Stanisław Gajda wyróżnia jedenaście typów definicji, które mogą mieć również podtypy (szerzej zob. Rimkutė-Ganusauskienė 2021: 180). Mnogość klasyfikacji pokazuje, że opierają się one na zróżnicowanych kryteriach klasyfikacyjnych. Niezależnie od typu definicja ma właściwą mu strukturę. Celem artykułu jest ukazanie, z jakich składników zbudowane są definicje terminów animacyjnych. Do analizy wybrano najnowsze publikacje poświęcone tematyce animacji: monografię naukową Ilji Bereznickasa Animacija: nuo idėjos iki ekrano (2017) oraz podręczniki akademickie Tomasa Mitkusa i Vaidos Nedzinskaitė-Mitkė Animacijos industrija Lietuvoje: analizė ir galimybės (2018) i Animacijos pagrindai (2020). Na końcu każdej z tych publikacji zamieszczono słowniczki terminów animacyjnych. Aby osiągnąć cel, wyznaczono następujące zadania: 1) na podstawie teoretycznych ustaleń terminologii przeanalizować definicje terminów animacyjnych zamieszczone w źródłach i określić ich typy; 2) opracować strukturalne modele definicji terminów animacyjnych. Należy zaznaczyć, że w niniejszym badaniu definicje nie są omawiane z punktu widzenia normatywności ani nie podejmuje się kwestii ich wad (usterek). Dla realizacji celu badania i przeprowadzenia analizy najważniejsze są struktura badanych definicji terminów animacyjnych oraz ich relacja z systemem pojęć badanej dziedziny. Oczekuje się, że materiał badawczy pokaże, jakimi zasadami terminologicznymi kieruje się przy formułowaniu definicji terminów animacyjnych w dyskursie naukowym i dydaktycznym. Powinien on uwypuklić 3 strukturalne cechy definicji terminów, które prawdopodobnie okażą się przydatne przy doprecyzowywaniu istniejących definicji lub opracowywaniu nowych definicji terminów z dowolnej innej dziedziny. Ponadto analiza strukturalna definicji terminów animacyjnych pozwoli sprawdzić, czy utrwalone i przyjęte w terminologii rozumienie definicji terminu — zgodnie z którym definicja jest słownym opisem treści pojęcia — odpowiada praktycznemu sposobowi formułowania definicji w analizowanych słownikach wybranego typu terminów. Rozróżnianie typów definicji terminów animacyjnych i badanie ich modeli strukturalnych jest istotne i nowatorskie z kilku powodów. Po pierwsze, jak już wspomniano, sama terminologia animacyjna jest niemal niebadana. Po drugie, analiza definicji w źródłach pokaże, z jakich części strukturalnych najczęściej składają się definicje z dziedziny animacji, oraz ujawni, które cechy uznaje się za kluczowe przy definiowaniu terminów animacyjnych. Ponadto badanie pozwoli ocenić, czy definicje formułowane są zgodnie z zasadami jednolitości i konsekwencji, analogii, poprawności oraz innymi zasadami terminologii. Po trzecie, pozwoli ponownie rozważyć, czy tradycyjne rozumienie definicji odpowiada definicjom spotykanym w praktyce. Definicje terminów animacyjnych zaczerpnięte z wybranych źródeł są badane z zastosowaniem kilku metod. Najczęściej stosuje się analityczną metodę opisową, która pozwala nie tylko opisać przedmiot badania — definicje terminów animacyjnych — lecz także krytycznie ocenić ich zgodność z wymaganiami stawianymi definicjom. Metoda ta pomaga wykryć nieścisłości w definicjach — wieloznaczność, nieokreśloność, brak spójności logicznej i podobne przypadki. Oprócz niej stosuje się metodę porównawczą, pozwalającą uwidocznić podobieństwa i różnice między definicjami oraz ich modelami strukturalnymi, a także dostrzec przypadki unifikacji. W razie potrzeby wykorzystuje się metodę obliczeniową, która pozwala uzasadnić dane badawcze nie tylko jakościowo, lecz także ilościowo, oraz ujawnić zaobserwowane prawidłowości. 1. ŹRÓDŁA PODDANE ANALIZIE Jak już wspomniano, analizowane są najnowsze publikacje dotyczące animacji. Ich autorami są doświadczeni specjaliści, którzy znają dziedzinę animacji zarówno od strony teoretycznej, jak i praktycznej. Na końcu wszystkich źródeł zamieszczono słowniki terminów animacyjnych. Można przypuszczać, że specjaliści od animacji uwzględnili w nich najważniejsze i najczęściej używane terminy z tej dziedziny oraz ich definicje. Należy zwrócić uwagę, że nie są to wyczerpujące źródła terminograficzne, lecz zbiory terminów mające pomóc czytelnikowi lepiej zrozumieć nowe, rzadziej spotykane pojęcia oraz ujawnić treść pojęć znanych. W monografii naukowej Animacja: od pomysłu do ekranu na stronach 254–257 zamieszczono Słowniczek terminów animacyjnych zawierający 35 terminów z definicjami. W przypisie wskazano, że więcej informacji należy szukać w Słowniku mediów audiowizualnych (AIE 2017: 254). Słownik ten opracowano w 2013 r. z inicjatywy Litewskiego Centrum Filmowego; jego redaktorką była Neringa Kažukauskaitė, a w przygotowaniu uczestniczył także autor monografii, I. Bereznickas. Słownik nie został zatwierdzony przez Państwową Komisję Języka Litewskiego; nie podano terminologa. Świadczy to o tym, że opracowali go wyłącznie sami specjaliści, dostrzegając potrzebę pomocy wszystkim osobom mającym do czynienia z mediami audiowizualnymi w lepszym zrozumieniu pojęć z tej dziedziny. Porównanie obu słowniczków pokazuje, że terminy i (lub) ich definicje zamieszczone w monografii nie zawsze są zgodne z tymi podanymi w obszerniejszym Słowniku mediów audiowizualnych. Pozwala to przypuszczać, że terminy animacyjne, podobnie jak ich definicje, nie są ustalone. W podręcznikach Tomasa Mitkusa i Vaidos Nedzinskaitės-Mitkės Przemysł animacyjny na Litwie: analiza i możliwości oraz Podstawy animacji przedstawiono niemal trzykrotnie większe zbiory terminów i ich definicji — 94 terminy w pierwszym (AIL 2018: 126–133) i 95 terminów w drugim (AP 2020: 195–202)1. Oba noszą tę samą nazwę — Słownik terminów animacyjnych. Porównanie wykazało, że drugi słowniczek różni się od pierwszego 16 terminami, np., 1 Materiał z podręczników zebrano w ramach projektu finansowanego przez Państwową Komisję Języka Litewskiego Tendencje rozwoju terminologii w podręcznikach akademickich (2025–2027). 4 W słowniczku do podręcznika opracowanym w 2018 r. nie ma terminów schemat klatki animacji, animacja poklatkowa z użyciem dwóch klatek, animacja uproszczona, wycinanka, biblia prezentacji projektu, otwory mocujące i in., natomiast w słowniczku terminów animacji zamieszczonym w publikacji z 2020 r. nie wymieniono terminów biblia prezentacji animacji, animacja szkicowa, koprodukcja i in.; w obu źródłach wspólnych jest 79 terminów i ich definicji. Autorzy podręczników zwracają uwagę na to, że „nie wszystkie międzynarodowe terminy branżowe mają ustalone lub zatwierdzone tłumaczenia na język litewski (często w branży (chodzi o branżę animacji – przyp. aut.) mogą być używane zlituanizowane angielskie warianty tych terminów)” i zauważają, że „różne osoby lub studia animacji mogą stosować różne definicje niektórych terminów” (AP 2020: 195), dając tym samym do zrozumienia, że definicje odnotowane w słownikach nie są jedynymi możliwymi. Do analizy wybrano źródła w postaci alfabetycznych słowniczków objaśniających terminologię animacji2. Łącznie odnotowano w nich 145 różnych terminów i ich definicji. Chociaż terminy związane z animacją pojawiają się w źródłach różnego rodzaju – naukowych i dydaktycznych – i chociaż słowniczki te różnią się pod względem liczebności, wszystkie podejmują próbę naukowego zdefiniowania najważniejszych terminów z dziedziny animacji. Opracowanie takich słowniczków pozwala przypuszczać, że zamieszczone w nich definicje terminów odzwierciedlają nie tylko teoretyczne, lecz także praktyczne użycie terminów oraz treść i zakres definiowanych pojęć. Same definicje terminów animacji i ich modele strukturalne pokazują, jak ich autorzy w ogóle rozumieją, czym jest definicja terminu. 2. MODELE STRUKTURALNE DEFINICJI Badanie wykazało, że w analizowanych źródłach występują różne strukturalne modele definicji terminów związanych z animacją. Zauważono, że wspomniana klasyfikacja definicji terminów złożonych K. Gaivenisa tylko częściowo nadaje się do tego badania, ponieważ w różnych klasyfikacjach przyjmuje się odmienne kryteria podziału. Dlatego definicje terminów animacji znalezione w badaniu klasyfikuje się według ich relacji z systemem pojęć. System pojęć stanowi punkt odniesienia, który pomaga dobrać cechy dystynktywne i sformułować definicję. Uwzględnia się fakt, że treść (intensja) pojęcia jest ustalana na podstawie jego relacji w systemie pojęć. Ponadto postanowiono nie opierać się na klasyfikacjach definicji przedstawianych w normach międzynarodowych, które cechuje ścisły i sformalizowany charakter. Ponieważ w badaniu analizowane są definicje terminów animacji w publikacjach przeznaczonych dla dyskursu naukowego i dydaktycznego, uznano, że tak rygorystyczna standaryzacja byłaby nieodpowiednia i mogłaby nawet utrudnić rozumienie definicji. Niemniej przy analizie definicji uwzględnia się wymagania dotyczące ich opracowywania. Ze względu na relację definicji z systemem pojęć wyróżnia się trzy typy: definicje systemowe, częściowo systemowe i niesystemowe. Ta trójdzielna klasyfikacja nie jest jedyną możliwą i może być doprecyzowywana z uwzględnieniem definicji terminów z konkretnej dziedziny. 2.1. Za systemowe definicje terminów animacji uznaje się takie definicje, które wskazują miejsce pojęcia w systemie pojęć i mają formę intensjonalną albo ekstensjonalną. Analiza 145 definicji terminów animacji znalezionych w źródłach pokazuje, że można wyróżnić dwa podtypy definicji systemowych. 2.1.1. Ustalono, że dominują tak zwane klasyczne definicje terminów: w pierwszej części wskazuje się najbliższe pojęcie nadrzędne, a w drugiej – różnicę gatunkową, która odróżnia definiowane pojęcie od innych. Definicje te stanowią ponad połowę wszystkich analizowanych definicji – 55 proc. K. Gaivenis nazywa je definicjami pełnymi (Gaivenis 2004: 114), natomiast norma ISO 704 stosuje termin definicje intensjonalne (ISO 704 2022: 33). Terminolog twierdzi, że są one zbliżone do definicji logicznych, zwanych definitio per genus proximum et differentiam specificam, i zwraca uwagę, że w nich „różnicą gatunkową może 2 Występują nieścisłości, np. w słowniczku wydanym w 2018 r. termin motion capture podano po terminie montaż, a termin film długometrażowy (lub pełnometrażowy) – po terminie piksel (AIL 2018: 131). 5 eiti ne vienas, bet keli požymiai“ (Gaivenis 2002: 30). Alvydas Umbrasas nurodo, kad „[N]ustatyti sąvokos skiriamuosius požymius yra vienas iš svarbiausių tikslų, kuriuos sau turėtų kelti apibrėžties sudarytojas“ (Umbrasas 2022: 133). Remdamasis atliktu teisės aktų terminų apibrėžčių tyrimu, jis tokias apibrėžtis vadina aiškinamosiomis (požymių): „Kaip atraminė, tokioje apibrėžtyje paprastai nurodoma tam tikra bendresnė sąvoka (kartais ne viena) ir skiriamieji požymiai“ (Umbrasas 2022: 132). Strukturalny model definicji intensjonalnej można przedstawić za pomocą następującego schematu: termin definiowany jest równy kombinacji najbliższego terminu nadrzędnego i istotnej(-ych) cechy(-ch), za pomocą której(-ych) określa się różnicę gatunkową definiowanego pojęcia (rys. 1). Definicja ta składa się z jednego zdania. Definicje omawianego typu zaleca się jako podstawowy typ definicji terminów (ISO 704 2022: 33). Jeżeli w źródle terminograficznym definicje są konsekwentnie formułowane według tego modelu strukturalnego, widoczne stają się systemowe relacje między pojęciami, a terminy i ich definicje w takim źródle charakteryzują się spójnością i precyzją logiczną. Rys. 1. Strukturalny model definicji intensjonalnej3 Przyjrzyjmy się przykładom: Kolorysta – osoba kolorująca kadry animacji zgodnie z techniką animacji tradycyjnej.4 AIL 2018: 132 Garso aktorius – asmuo, kuris įgarsina animacinius personažus. AIL 2018: 129 Struktura definicji terminu prostego kolorysta i terminu złożonego aktor głosowy jest jednakowa i odpowiada strukturalnemu modelowi definicji intensjonalnej: termin = termin nadrzędny (w obu definicjach słowo osoba) + cecha różnicująca rodzaj działalności, która odróżnia definiowaną osobę od innych osób należących do tego samego systemu pojęć (kolorujący kadry animacji i podkładający głos postaciom animowanym). Zdaniem K. Gaivenisa terminów złożonych oznaczających gatunki nie należy objaśniać za pomocą definicji intensjonalnych „w przypadku, gdy nazywają to samo zjawisko (realium), co ich główny, zdefiniowany osobno człon, lecz właściwe różnym obiektom” (Gaivenis 2004: 106). Zatem definicję terminu aktor głosowy można by doprecyzować – stosując jako termin nadrzędny aktor i wskazując cechy różnicujące. Podsumowując, można stwierdzić, że definicje intensjonalne stanowią pełny lingwistyczny wyraz relacji między pojęciami, opartej na cechach różnicujących. Cecha różnicująca lub kilka cech różnicujących – ich liczba zależy od zakresu definicji – jest zatem istotną częścią takiej definicji, na której podstawie klasyfikuje się pojęcia. Struktura systemu pojęć danej dziedziny zależy od tego, które cechy różnicujące zostaną wybrane. Właśnie dlatego analizowane definicje terminów animacyjnych nie są jedynymi możliwymi – ich struktura, a wraz z nią 3 Ilustracje przygotowano za pomocą programu Napkin AI (https://www.napkin.ai/). 4 Przykłady przytoczono w postaci, w jakiej zapisano je w źródłach; nie poprawiano ich języka. 6 modele strukturalne są rezultatem koncepcji autorów formułujących definicje terminów (przypomnijmy omówioną już definicję terminu aktor dźwiękowy). Reinerio Arntzo, Heriberto Pichto ir Felixo Mayerio (Arntz et al. 2002: 63), Georgo Löckingerio, Hendriko J. Kockaerto ir Gerhardo Budino (Löckinger et al. 2015: 66–67) bei kitų terminologų teigimu, intensinės apibrėžtys laikomos naudingomis, nes jose nurodoma aukštesnė sąvoka, leidžianti apibrėžiamąją sąvoką priskirti atitinkamos srities sąvokų sistemai, ir pabrėžiami tokie požymiai, kurie padeda atskirti vieną sąvoką nuo kitų. Vertinant norminamuoju atžvilgiu, intensinės apibrėžtis galima skirstyti į taisyklingas ir netaisyklingas: pirmosios apibrėžtos tinkamai nusakant artimiausią gimininę sąvoką ir išskiriant būtinus skiriamuosius požymius, antrosios apibrėžtos netinkamai įvardijant gimininį terminą arba išskiriant nebūtinus ar neesminius skiriamuosius požymius. Pavyzdžiui, terminas aktoriaus triukas apibrėžiamas taip: GAG AKTORSKI (amer. żarg. gag) – miejsce w filmie, w którym rozgrywa się krótka scena humorystyczna, gag. AIE 2017: 254 Jak widać z podanej definicji, formalnie odpowiada ona strukturalnemu modelowi definicji intensjonalnej, jednak termin gag aktorski jest objaśniany za pomocą niewłaściwego terminu nadrzędnego miejsce w filmie. Omawiany termin można zdefiniować dwojako: objaśniając pierwszy człon terminu złożonego – gag albo drugi – aktor. W analizowanych źródłach nie odnotowano innych nieścisłości w formułowaniu definicji intensjonalnych. Należy dodać, że definicje intensjonalne, jeśli chodzi o typy strukturalnych modeli definicji, wyróżnia się ze względu na obecność wyraźnych jednostek strukturalnych i uznaje za podtyp definicji systemowych, ponieważ najczytelniej ukazują miejsce pojęcia w systemie. 2.1.2. Drugim podtypem definicji systemowych są definicje ekstensjonalne, czyli wyliczające, to znaczy takie, w których, jak podano w najnowszej normie ISO 704, pojęcie terminologiczne określa się przez wyliczenie wszystkich pojęć podrzędnych należących do tego samego poziomu abstrakcji lub wszystkich elementów składowych całości (ISO 704 2022: 34), innymi słowy – przez wyliczenie wszystkich części składających się na pojęcie. W źródłach znaleziono zaledwie jedną definicję ekstensjonalną (około 1 proc. wszystkich badanych definicji). Na przykład: PRACE KOŃCOWE PRZY FILMIE (post-production) obejmują przeniesienie dzieła na odpowiednie nośniki, dostosowanie do odbiorców i systemów, korektę dźwięku i obrazu, marketing oraz inne prace końcowe. AIE 2017: 254 Jak wynika z definicji terminu prace końcowe przy filmie, nie podano w niej najbliższego terminu nadrzędnego prace przy filmie ani cech definiowanego terminu, a zamiast pauzy, którą zwykle stosuje się w słownikach terminologicznych po haśle, użyto czasownika obejmują, po którym wyliczono wszystkie czynności uznawane za prace końcowe przy filmie. Z definicji tej wynika, że nie wyliczono wszystkich elementów składowych (i inne prace końcowe), choć próbowano zastosować podobne kryterium do określenia elementów składających się na pojęcie. Ponadto wymieniony w definicji marketing jest semantycznie bardziej związany z marketingiem filmów niż z pracami końcowymi przy filmie, dlatego warto rozważyć, czy należy go uwzględniać w definicji. W literaturze terminologicznej (ISO 704 2022: 34; Nilsson 2015: 82–100) wskazuje się, że wadą definicji ekstensjonalnych jest to, iż w większości przypadków niemożliwe jest podanie wszystkich pojęć węższych wyodrębnionych według tego samego kryterium podziału lub wszystkich elementów składowych, dlatego takie definicje nie zawsze są precyzyjne. Ponadto należy pamiętać, że ich zakres może zmieniać się z upływem czasu. Na podstawie przykładu znalezionego w źródle można stwierdzić, że definicję ekstensjonalną tworzą następujące części strukturalne: definiowany termin, czasownik łączący obejmować oraz części składające się na definiowany termin (rys. 2). W źródłach terminograficznych zamiast czasownika łączącego obejmować zazwyczaj stosuje się pauzę. Są to definicje jednego zdania. 7 Z praktycznego punktu widzenia należy stwierdzić, że definicje ekstensjonalne, w których wymienia się wszystkie elementy składające się na definiowane pojęcie, byłyby użyteczne tylko wtedy, gdyby przedstawiały konkretny i skończony zbiór elementów składowych (przedmiotów, procesów, zjawisk itp.). Definicje te nie wskazują jednak miejsca definiowanego pojęcia w systemie pojęć. Zdaniem A. Umbrasa takie definicje „jawnie ograniczają treść pojęcia – obejmuje ono tylko to, co zostało konkretnie wskazane” (Umbrasas 2022: 131). W przywołanej wcześniej normie ISO 704 nie zaleca się definicji tego typu. Henrik Nilsson twierdzi, że problematyczne jest wymaganie, by definicje ekstensjonalne były całkowicie wyczerpujące, tzn. by wymieniały wszystkie pojęcia składające się na definiendum, ponieważ w wielu przypadkach jest to po prostu niemożliwe, a jeśli nie zostaną wymienione, definicję uznaje się za niepełną. Jego zdaniem definicje tego typu mogą być w niektórych przypadkach przydatne do celów edukacyjnych (Nilsson 2015: 95). Można dodać, że są one szczególnie użyteczne, gdy pomagają ukazać całość, a także ułatwiają zapamiętanie i zrozumienie pojęcia. Rys. 2 Model strukturalny definicji ekstensjonalnej Definicje ekstensjonalne są zatem stosowane rzadko, jednak w przypadkach, gdy możliwe jest wymienienie wszystkich elementów wchodzących w skład pojęcia, można je uznać za dopuszczalne. Wyliczenie powinno być skończone i uzasadnione logicznie. Jeśli nie udaje się sporządzić skończonej listy elementów, taka definicja staje się niepełna i wprowadzająca w błąd, dlatego należy jej unikać jako niespełniającej wymagań stawianych definicjom. 2.1.3. Uwagi podsumowujące. Po omówieniu obu podtypów definicji systemowych, stanowiących 56 proc. wszystkich odnalezionych definicji terminów animacyjnych (rys. 5), widać, że dominuje pierwszy z nich – model definicji intensjonalnej, którego struktura najwyraźniej wskazuje miejsce pojęcia w systemie pojęć. Można stwierdzić, że jest to typowy, wzorcowy model definicji, spełniający wymagania stawiane w teorii terminologii. Definicje ekstensjonalne również mogą być systemowe, jeśli wymieniają wszystkie elementy tego samego poziomu składające się na definiowane pojęcie, zachowując w ten sposób systemowość. 2.2. Za definicje półsystemowe terminów animacyjnych uznaje się definicje, które tylko częściowo ujawniają miejsce definiowanego pojęcia w systemie pojęć. 2.2.1. Nieco mniej niż jedną czwartą (około 24 proc.) wszystkich definicji znalezionych w glosariuszach terminów animacyjnych stanowią definicje encyklopedyczne. Ich najbardziej charakterystyczną cechą jest długość – zazwyczaj składają się z dwóch lub więcej zdań. Na przykład: 8 Projektant produkcji animacji (ang. production designer) – osoba odpowiedzialna za ogólną oprawę wizualną dzieła. Projektant produkcji, współpracując z reżyserem i producentem, wybiera rozwiązania, które najlepiej pozwolą opowiedzieć historię językiem kina. AIL 2018: 127 Animacja piaskowa – jedna z metod techniki animacji poklatkowej, w której do tworzenia obrazów wykorzystuje się piasek. Animator zazwyczaj mocuje pionowo taflę szkła, pod nią umieszcza oświetlenie, a nad nią kamerę. Klatki animacji tworzy, manipulując piaskiem rozsypanym na szkle. AP 2020: 201 Przykłady pokazują, że pierwsze zdanie odpowiada strukturze definicji intensjonalnej – podaje termin nadrzędny (osoba; metoda techniki animacji poklatkowej) oraz cechę różnicującą (odpowiedzialna za ogólną oprawę wizualną dzieła; w której do tworzenia obrazów wykorzystuje się piasek). Kolejne zdania uzupełniają, objaśniają lub doprecyzowują definiowany termin, wskazując istotne, lecz niekonieczne cechy znaczenia terminologicznego; mogą też zawierać informacje historyczne, kontekstowe lub inne informacje dodatkowe (encyklopedyczne) (współpracując z reżyserem i producentem, wybiera rozwiązania...; Animator zazwyczaj mocuje pionowo taflę szkła,...). W definicji terminu takie informacje dodatkowe nie są konieczne do precyzyjnego scharakteryzowania pojęcia ani wskazania jego miejsca w systemie pojęć, dlatego definicji tych nie można uznać za w pełni systemowe. Kolejny przykład: Styl animacji – wyróżniający się wygląd dzieła animowanego, określony przez ustalone zasady projektowania. Każda technika animacji może obejmować wiele różnych stylów animacji. AIL 2018: 127 Definicję terminu styl animacji, mimo że składa się zaledwie z dwóch zdań, również należy uznać za encyklopedyczną. Pierwsze zdanie zbudowano według modelu strukturalnego definicji intensjonalnej (pojęcie nadrzędne – wygląd, cecha różnicująca – wyróżniający się, określony przez zasady projektowania), a drugie zawiera dodatkowe informacje (encyklopedyczne), poszerzające wiedzę o definiowanym pojęciu (technika animacji może obejmować...), które jednak nie są niezbędne z terminologicznego punktu widzenia. Po przeanalizowaniu definicji encyklopedycznych znalezionych w źródłach można przedstawić następujący ich model strukturalny: definicja intensjonalna (termin nadrzędny + cecha(-y) różnicująca(-e) – zazwyczaj jedno zdanie definicyjne) + dodatkowe objaśnienia encyklopedyczne (rys. 3). Struktura encyklopedycznych definicji terminów z innych źródeł może być odmienna. Rys. 3 Model strukturalny definicji encyklopedycznej Obecność definicji encyklopedycznych w analizowanych źródłach prawdopodobnie wiąże się z dążeniem autorów do przekazania jak największej ilości informacji o definiowanym pojęciu w celach edukacyjnych. Można przypuszczać, że jest to charakterystyczne dla publikacji dydaktycznych. Przypuszczenie to można byłoby zweryfikować, przeprowadzając szersze badanie źródeł tego typu. 2.2.2. Na podstawie materiału źródłowego można wyróżnić jeszcze jeden podtyp definicji odnotowywanych w glosariuszach terminów animacyjnych – definicje mieszane. Są to definicje, które wykazują cechy więcej niż jednego typu definicji. Na przykład: 9 AMORTYZACJA, PRZYGOTOWANIE – pozycja ruchu podkreślająca siłę działania oraz skrajne punkty kończące lub rozpoczynające ruch. Amortyzacja musi nastąpić bezpośrednio przed działaniem – nazywa się to przygotowaniem: zanim postać podskoczy, musi się skulić lub odbić. Również obiekt, oczekując na silne uderzenie, może amortyzować w jego kierunku, nawet jeśli pozostaje nieruchomy. Zob. także Rozciągnięcie. AIE 2017: 254 Definicję terminu amortyzacja można uznać za mieszaną, ponieważ łączy cechy definicji intensjonalnej i encyklopedycznej, a na końcu zawiera odsyłacz zob. także, charakterystyczny dla definicji odsyłaczowych. Należy zwrócić uwagę, że ostatnie zdanie definicji nie jest jedynie dodatkowym objaśnieniem – odsyłacz zob. także pełni funkcję terminologiczną, wskazując związek definiowanego pojęcia z innym pojęciem z tej samej dziedziny, dlatego należy do samej definicji. Definicję terminu planowanie kadru animacji również należy uznać za mieszaną. Łączy ona cechy definicji synonimicznej (podano synonimiczny termin schemat kadru), encyklopedycznej (szerzej opisano przeznaczenie i zastosowanie) oraz niepełnej (nie wyodrębniono cech istotnych). Na przykład: Planowanie kadru animacji (ang. layout) – czasami nazywane także schematem kadru. Proces ten przebiega nieco inaczej w zależności od techniki animacji, ale jego głównym celem jest przygotowanie planu wszystkich animowanych obiektów i otoczenia w kadrze, tak aby po przejęciu pracy przez animatorów mogli oni jasno określić, jak ma wyglądać ostateczna wersja po połączeniu wszystkich warstw animacji. AIL 2018: 127 Model strukturalny definicji mieszanych można przedstawić następująco: termin definiowany = kombinacja elementów strukturalnych definicji różnych typów. Oczywiście zdania wybrane jako charakterystyczne dla różnych typów nie zawsze są poprawne i precyzyjne. Bruno de Bessé nazywa takie definicje hybrydowymi (ang. hybrid definitions) (zob. szerzej de Bessé 1997: 72). Definicje tego typu stanowią w badanych źródłach nieco ponad 4 proc. wszystkich definicji terminów animacyjnych. Najczęściej wykazują cechy definicji systemowych, jednak zalicza się je do definicji półsystemowych, ponieważ tylko częściowo ukazują miejsce pojęcia w systemie i tylko częściowo spełniają wymagania dotyczące opracowywania definicji. 2.2.3. K. Gaivenis, omawiając definicje terminów złożonych, wyróżnia typ przeciwstawny definicjom intensjonalnym – definicje niepełne. Jest to typ definicji, w którym brakuje jednego z dwóch wspomnianych już składników omawianych przy analizie definicji intensjonalnych: albo nie podano najbliższego terminu nadrzędnego, albo nie wyodrębniono cech odróżniających. W słownikach terminów animacyjnych odnotowuje się definicje niepełne, w których nie wskazano różnicy gatunkowej pojęcia terminologicznego. Na przykład w definicji terminu animacja malowania na szkle podjęto próbę wskazania terminu nadrzędnego – jedna z metod animacji poklatkowej – jednak nie wyodrębniono jasno cech odróżniających tę metodę, tj. tego, czym malowanie na szkle różni się od innych metod poklatkowych. Na przykład: Animacja malowania na szkle (ang. Paint-on-glass) – jedna z metod animacji poklatkowej. AP 2020: 197 Innym przykładem definicji niepełnej jest przypadek, gdy nie podano terminu nadrzędnego. Na przykład: EPIZODAS (sequence) – ištisinė kadrų seka. AIE 2017: 255 Definicję terminu epizod należy uznać za półsystemową. Podjęto próbę wskazania terminu nadrzędnego (sekwencja kadrów), jednak uczyniono to nieprecyzyjnie – termin nadrzędny jest zbyt ogólny i niewystarczająco konkretyzuje pojęcie. Cecha odróżniająca (ciągła) również jest niewystarczająca – nie pomaga precyzyjnie ukazać związku pojęcia z innymi pojęciami w systemie. 10 Jak widać na przedstawionych przykładach, definicje niepełne są zazwyczaj krótkie. Według Irene Magdaleny Cramer wspólną cechą tego typu krótkich definicji jest to, że przekazują jedynie minimalną (czasem wręcz metalingwistyczną) informację, pozwalającą czytelnikowi zrozumieć definiowany termin, istotny dla ogólnego zrozumienia tekstu (Cramer 2011: 8). Aby zapewnić precyzję logiczną i systemowość pojęć, takie definicje należy, zgodnie z ogólnymi zasadami i wymogami terminologii, doprecyzowywać i uzgadniać z innymi pojęciami z tej samej dziedziny. Co ciekawe, wyniki badań K. Gaivenisa sprzed ponad pięciu dekad pokazują, że jest to „być może najbardziej produktywny typ objaśniania terminów” (Gaivenis 2004: 108). Tej tezy nie potwierdzają analizowane źródła z zakresu animacji – definicje niepełne stanowią w nich zaledwie około 2 proc. wszystkich zbadanych definicji. Można przypuszczać, że na taki wynik wpłynął charakter wybranych źródeł. Warto wspomnieć, że K. Gaivenis wyróżnia dwa rodzaje definicji niepełnych: mające formę definicji logicznej i niemające takiej formy (Gaivenis 2004). W normie międzynarodowej ISO 704 definicje tego typu omówiono w rozdziale poświęconym definicjom nieprecyzyjnym (ISO 704 2022: 41–45). 2.2.4. Uwagi podsumowujące. Definicje półsystemowe, jak można sądzić, są przydatne w przekazywaniu informacji i uczeniu się, czyli w realizacji celów edukacyjnych i komunikacyjnych, jednak nie zawsze spełniają wymogi precyzji i poprawności. Można je uznać za wariant pośredni między definicjami systemowymi i niesystemowymi. Biorąc pod uwagę dość rygorystyczne językowe i logiczne wymagania stawiane definicjom (poprawność, jasność, precyzja, zwięzłość itp.), definicje tego typu można redagować tak, aby bardziej zbliżyć je do logicznego, systemowego modelu definicji. Definicje półsystemowe stanowią około 30 proc. wszystkich analizowanych definicji (rys. 5). 2.3. Za definicje niesystemowe terminów z zakresu animacji uznaje się takie definicje, które nie ukazują miejsca definiowanego pojęcia w systemie pojęć ani nie uwydatniają jego relacji z pojęciami sąsiednimi. 2.3.1. W analizowanych źródłach około 6 proc. definicji terminów z zakresu animacji można uznać za definicje opisowe. Ich główną funkcją jest zrozumiałe objaśnienie definiowanego pojęcia czytelnikowi glosariusza oraz omówienie jego użycia. Definicje te należy uznać za niesystemowe, ponieważ nie mają na celu ukazania miejsca definiowanego pojęcia w systemie pojęć. Różnią się one od omówionych definicji encyklopedycznych tym, że nie nazywają pojęcia nadrzędnego ani nie wyodrębniają cech różnicujących pojęcia, a wszystkie informacje przedstawiają nie w formie definicji logicznej, lecz w sposób opisowy. W normie ISO 704 (2022: 33–34) stwierdzono, że definicje, które nie wskazują miejsca pojęcia w systemie pojęć, lecz jedynie podają jego ogólną charakterystykę, nie są uznawane za odpowiednie do celów terminologicznych. Na przykład: Anime5 – termin używany na Zachodzie na określenie stylu animacji, który ukształtował się w Japonii. AP 2020: 197 Definicja terminu anime nie zawiera terminu nadrzędnego ani nie wskazuje cech różnicujących; na podstawie podanej definicji nie można ustalić miejsca definiowanego terminu w systemie pojęć ani jego relacji z innymi terminami tego samego poziomu. Z terminologicznego punktu widzenia taką definicję opisową należy uznać za nienormatywną, ponieważ sformułowano ją niezgodnie z wymogami dotyczącymi opracowywania definicji. Definicje o takim modelu strukturalnym najczęściej zastępuje się definicjami intensjonalnymi, które, jak już wspomniano, pozwalają wyraźniej ukazać relacje pojęcia 5 W opublikowanym 11 grudnia 2014 r. Zalecanym wykazie odpowiedników obcych wyrazów Państwowej Komisji Języka Litewskiego zaleca się stosowanie formy animė; podano ją również w najnowszym Słowniku współczesnego języka litewskiego. 11 w systemie i wskazać jej cechy dystynktywne. Nie można wykluczyć, że definicje opisowe pojawiają się wskutek niewłaściwego formułowania definicji lub braku doświadczenia terminograficznego. Do omawianego podtypu definicji niesystemowych można zaliczyć także przypadki, w których definiowane są przymiotniki lub bezokoliczniki czasowników. Zgodnie z literaturą terminologiczną ani przymiotniki, ani bezokoliczniki czasowników zazwyczaj nie pełnią samodzielnie funkcji terminu, a ich znaczenie ujawnia się najczęściej dopiero w połączeniach terminologicznych. W takich przypadkach definicje mają charakter opisowy i nie wskazują miejsca pojęcia w systemie pojęć. Na przykład: Drewniany (żargon; ang. wooden) – przymiotnik opisujący animację obiektu, której ruchom brakuje życia. AIL 2018: 130 W źródle przymiotnik drewniany podano jako wyraz języka zawodowego, doprecyzowując, że jest to wyraz żargonowy. Niesystemowe definicje opisowe, pozbawione klasycznej struktury definicji, mogą służyć do definiowania terminów, które nie zadomowiły się jeszcze w systemie terminologicznym animacji i są często używane jako jednostki języka żargonowego. Zasadniczo pokazuje to, że autorzy glosariuszy odnotowują rzeczywiste użycie terminów, nie próbując go formalizować terminologicznie. 2.3.2. Kolejny podtyp definicji niesystemowych stanowią definicje synonimiczne. Znaleziono ich niewiele – trzy (około 2 proc. wszystkich analizowanych definicji). Struktura tych definicji nie opiera się na modelu logicznym charakterystycznym dla definicji klasycznej – nie podają one pojęcia nadrzędnego ani cech dystynktywnych, lecz jedynie odpowiednik terminologiczny. Na przykład: Animacja celowa – przed rewolucją cyfrową tak nazywano tradycyjną technikę animacji (Cel to skrót od celuloidu). AP 2020: 197 Z definicji terminu animacja celowa wynika, że jej struktura polega na objaśnieniu definiowanego terminu za pomocą innego terminu (tradycyjna technika animacji), który należy uznać za synonim. Definicje tego typu nie wskazują miejsca definiowanego pojęcia w systemie pojęć i nie są uznawane za definicje logiczne, dlatego w terminografii występują rzadko. Ponadto, jak widać na przykładzie, podano także dodatkowe informacje historyczne oraz scharakteryzowano kontekst użycia (przed rewolucją cyfrową), co zazwyczaj jest charakterystyczne dla definicji encyklopedycznych. K. Gaivenis zauważa, że „[W] litewskich słownikach terminologicznych ten sposób objaśniania wydaje się wciąż niewystarczająco rozpowszechniony. Jest szczególnie praktyczny w przypadkach, gdy podstawowe (normatywne) terminy mają co najmniej kilka ludowych (terminologicznych) synonimów. Do objaśniania litewskich terminów dobrze nadają się w takich przypadkach także synonimy międzynarodowe” (Gaivenis 2004: 107). 2.3.3. Kolejnym podtypem niesystemowych definicji terminów animacji są definicje odsyłaczowe. Analizując definicje terminów złożonych, K. Gaivenis również je wyodrębnia i zwraca uwagę, że odsyłacze w słownikach terminologicznych są zwykle dwojakiego rodzaju: jedne wskazują normatywne terminy zalecane w komunikacji naukowej, które należy stosować zamiast terminów nacechowanych stylistycznie, ekspresywnych lub wąsko używanych profesjonalizmów, inne zaś ograniczają użycie synonimów błędnych słowotwórczo, przestarzałych lub innego rodzaju (Gaivenis 2004: 110). W analizowanych źródłach definicje odsyłaczowe, czyli takie, w których sam termin nie jest definiowany, lecz kieruje się do odpowiedniej definicji za pomocą słowa patrz6 (lub jego wariantów), występują nielicznie – stanowią około 2 proc. wszystkich analizowanych definicji. Na przykład: 6W źródłach terminograficznych odsyłaczem może być nie tylko wyraz lub jego skrót, lecz także specjalne znaki lub strzałki. 12 Animacijos sluoksnių kompozicija – žiūrėti montavimas. AIL 2018: 127 Artykuł dotyczący terminu kompozycja warstw animacji odsyła do definicji terminu montaż w artykule: Montaż – proces techniczny i twórczy, w którym poszczególne stworzone kadry oraz ścieżka dźwiękowa są łączone w całość – utwór audiowizualny. W animacji wszystkie decyzje montażowe podejmowane są już na etapie przedprodukcyjnym, dlatego montaż jest w istocie pracą wyłącznie techniczną, a nie twórczą. Dla porównania, w filmie aktorskim decyzje montażowe podejmowane są na etapie postprodukcyjnym, dlatego montaż wymaga nie tylko pracy technicznej, lecz także twórczej. AP 2020: 200 Po przeczytaniu dość długiej, trzyzdaniowej definicji, bez zagłębiania się na razie w jej strukturę, nasuwa się pytanie, czy terminy kompozycja warstw animacji i montaż rzeczywiście można uznać za synonimy. W źródłach terminograficznych odsyłacz wyrażony bezokolicznikiem czasownika zobaczyć zwykle kieruje do terminu poprawniejszego, szerzej stosowanego lub znormalizowanego. Ponieważ w analizowanych źródłach nie objaśniono tego odsyłacza, można jedynie domyślać się jego funkcji. Być może termin kompozycja warstw animacji opisuje tylko pewien etap procesu montażu; w takim przypadku odsyłacz zob. prowadziłby do szerszej, uogólniającej definicji. Definicja terminu animacja 2D odsyła do takiego hasła słownikowego, którego nie ma w źródle wydanym w 2020 r., a zatem nie ma tam również samej definicji. Można więc wnioskować, że odsyłające definicje znalezione w źródłach są stosowane niewłaściwie. Na przykład: Animacja 2D – zob. animacja tradycyjna. AP 2020: 195 Oceniając strukturę takiego odsyłacza i próbując określić jego model strukturalny, można stwierdzić, że nie ma on właściwej definicjom terminów dwuczłonowej struktury logicznej, dlatego z punktu widzenia teorii terminologii takich przypadków zwykle nie uznaje się za właściwe definicje. Zaleca się unikać tego rodzaju definicji. W normie międzynarodowej ISO 704 stwierdza się, że odsyłacze takie jak zob., zob. także itp. są uznawane za środki redakcyjne pomagające powiązać termin z jego właściwą definicją. Zatem w analizowanych słownikach terminów animacji odsyłacze pełnią funkcję substytutów definicji – kierują czytelnika do miejsca w innym haśle, w którym podano treść definiowanego pojęcia. Ze względu na tę substytucję funkcjonalną takie definicje odsyłające zalicza się do typu definicji niesystemowych, przy założeniu, że nie mają one typowej struktury terminologicznej, a ich powstanie można wiązać z dążeniem do ekonomii, spójności lub normalizacji. Definicja odsyłająca składa się z innych elementów strukturalnych: terminu definiowanego, wyrazu odsyłającego i terminu, do którego odsyła (rys. 4). Główną funkcją takiej definicji w analizowanych słownikach jest skierowanie użytkownika do innego miejsca w tym samym źródle. Zasadniczą wadą definicji odsyłającej jest to, że nie wskazuje ona miejsca terminu w systemie pojęć, dlatego właśnie uznaje się ją za niesystemową. Rys. 4 Model strukturalny definicji odsyłającej 2.3.4. Jeszcze jeden podtyp definicji niesystemowych – definicje niespełniające wymagań (por. ang. deficient definitions, ISO 704 2022: 41). W badanych źródłach stanowią one 13 około 4 proc. wszystkich definicji. Definicje te są dość różnorodne. Niektóre z nich należy uznać za definicje tautologiczne, tj. takie, w których definiowany termin jest objaśniany za pomocą tego samego lub bardzo bliskiego mu terminu, przez co nie określa się miejsca definiowanego pojęcia w systemie pojęć. Na przykład: Każda animowana klatka (ang. singles lub ones) – oznacza to, że każda klatka w utworze animowanym jest animowana. AP 2020: 199 Jak widać, w tej definicji powtarza się definiowany termin (animowana klatka i każda klatka... jest animowana), dlatego nie podaje się nowych informacji o treści pojęcia, a definicja nie pełni funkcji odróżniającej. Definicji takich nie można uznać za poprawne terminologicznie i należy je doprecyzować, aby jaśniej określić cechy pojęcia oraz jego miejsce w systemie. Znaleziono również definicje zbyt szerokie, np. termin dialog objaśnia się bez wskazania terminu nadrzędnego i cech odróżniających termin opisywany, a ponadto zbyt szeroko, gdyż obejmuje także pojęcie monologu (wszystkie kwestie wypowiadane przez postacie). Na przykład: Dialogas – visas personažų kalbamas tekstas (garsas) kūrinyje. AIL 2018: 129 Tautologie pojawiają się również w bardziej złożonych definicjach składających się z kilku zdań. Oto termin tło w glosariuszu opracowanym przez I. Bereznika jest najpierw objaśniany tautologicznie – samym sobą, tj. używa się tego samego słowa tło, a następnie objaśnia się go słowem otoczenie. Pierwsze zdanie definicji nie określa miejsca pojęcia w systemie pojęć ani nie wskazuje cech odróżniających. Definicja ta zostaje dodatkowo rozszerzona o drugie zdanie, które bardziej przypomina komentarz niż wyczerpującą informację uzupełniającą termin tło. Na przykład: TŁO (BG, background) – tło, otoczenie, w którym rozgrywa się akcja. W animacji klasycznej tło jest tworzone z większą dbałością o szczegóły i jakość. AIE 2017: 255 Bardzo podobny jest artykuł hasłowy dotyczący innego terminu. Na przykład: ARKUSZ POSTACI (model sheet) – arkusz postaci, na którym dokładnie i szczegółowo przedstawiono postać w różnych ujęciach i pozach. Korzysta z niego cały zespół twórczy zaangażowany w proces rysowania animacji. Dla animatorów najczęściej dodatkowo rysuje się arkusz bohatera, przedstawiający podstawową strukturę postaci. AIE 2017: 256 Definicja terminu arkusz postaci zaczyna się od tych samych słów arkusz postaci, na którym <...>, dlatego należy ją uznać za tautologiczną. W normie międzynarodowej ISO 704 (2022: 42) zaleca się unikać powtarzania terminu lub jego części przy formułowaniu definicji, ponieważ takie powtórzenie nie dostarcza nowych informacji i nie ujawnia treści pojęcia. W tej definicji nie wskazano cech odróżniających, niezbędnych dla definicji logicznej, a informacja zawarta w drugim zdaniu dotyczy użycia lub przeznaczenia, ma więc charakter objaśniający. W trzecim zdaniu wspomniano termin arkusz bohatera, a nawet widać próbę jego zdefiniowania. Dlatego oba te zdania przypominają raczej uwagi lub komentarze niż części definicji. Definicję tę należy uznać za nieprecyzyjną i tautologiczną, a zatem niespełniającą wymagań. Definicje tautologiczne, podobnie jak inne definicje niespełniające wymagań, wprowadzają w błąd, ponieważ nie dostarczają dokładnych i jasnych informacji o definiowanym pojęciu. Zaleca się ich poprawienie (szerzej zob. ISO 704 2022: 42; Gaivenis 2002: 74; Rickevičiūtė 1960: 156). 2.3.5. Uwagi podsumowujące. Z przedstawionych przykładów wynika, że zarejestrowane w glosariuszach terminów animacji definicje terminów animacji uznawane za niesystemowe w rzeczywistości nie określają miejsca definiowanego pojęcia w systemie pojęć. Są nieprecyzyjne i sporządzono je bez przestrzegania najważniejszych wymogów dotyczących definicji. Niektóre definicje niesystemowe, 14 np. synonimiczne i odsyłające, skłaniają do ponownego przemyślenia samego pojęcia definicji i zastanowienia się, co należy uznać za definicję oraz czy definicje pozbawione samodzielnej logicznej struktury definicyjnej i wyrażane jedynie za pomocą odsyłacza lub synonimu można w ogóle uznać za definicje terminów. Z drugiej strony można zadać pytanie, czy wszystkie definicje muszą być wyczerpującymi opisami słownymi lub zdaniami, skoro w terminologii zdarzają się przypadki, gdy pojęcia wyrażane są za pomocą schematów, wzorów lub w inny sposób. Najczęściej stanowią one po prostu dodatkową informację po definicji, ale pokazują, że treść pojęcia może być przekazywana nie tylko w formie słownej. Dlatego obecności definicji odsyłających lub synonimicznych w źródłach terminograficznych nie należy oceniać jako błędu; nie ma ku temu podstaw. Oczywiste jest, że pełnią one inną funkcję – nie opisują pojęcia wyczerpująco, lecz zastępują definicję, innymi słowy, wskazują związek z innym pojęciem albo kierują do miejsca, w którym podano definicję. Prawdopodobnie te podtypy definicji powstają ze względów praktycznych, aby zapewnić wzajemne powiązanie terminów, spójność i ekonomię terminograficzną, czyli zwięzłość opisów terminów. UWAGI PODSUMOWUJĄCE Analizowane definicje terminów z dziedziny animacji klasyfikuje się jako systemowe, półsystemowe i niesystemowe (rys. 5). Wyróżnia się dziewięć podtypów tych typów. Ustalono, że przeważają definicje systemowe – stanowią 56% wszystkich definicji, z czego aż 55% to definicje intensjonalne. Jak zwykle w terminologii, definicje intensjonalne najlepiej nadają się do ujawniania istotnych cech pojęć i relacji systemowych między pojęciami. Są krótkie, precyzyjne i logiczne. Według wyników badań K. Gaivenisa sprzed ponad pięćdziesięciu lat najbardziej produktywne były definicje niepełne, pełne i odsyłające. Wyniki niniejszego badania wskazują na odmienną tendencję – wśród definicji terminów animacji rzadko występują definicje niepełne, odsyłające i synonimiczne. Prawdopodobnie wynika to z charakteru wybranych do badania źródeł i ich niewielkiej objętości. Niemniej dane z obu badań potwierdzają tę samą tendencję – definicje intensjonalne, czyli pełne, są najczęstsze i należy je uznać za typowy, najbardziej systemowy model definicji. Rys. 5. Rozkład definicji terminów animacji według częstości (%) i klasyfikacji Drugie miejsce pod względem częstości zajmują definicje półsystemowe. Stanowią one 30% wszystkich znalezionych definicji. Definicje te są zazwyczaj dłuższe i zawierają więcej informacji, które nie zawsze są niezbędne do precyzyjnego zdefiniowania terminu. Przeważa podtyp definicji encyklopedycznych – 24% wszystkich definicji. K. Gaivenis nie wyróżnia w swojej klasyfikacji typu definicji mieszanych, jednak na podstawie materiału z glosariuszy terminów animacji można taki typ wyodrębnić ze względu na cechy strukturalne zdań składających się na definicję oraz ich charakter informacyjny. 15 Definicji niesystemowych znaleziono najmniej – stanowią one 14% wszystkich badanych definicji. Na podstawie danych z badania wyróżnia się 4 podtypy: definicje opisowe, synonimiczne, odsyłające oraz niespełniające wymagań. Wśród nich przeważają pierwsze, czyli definicje opisowe (6%). Można przypuszczać, że mnogość definicji mieszanych, objaśniających i encyklopedycznych wynikała z charakteru analizowanych źródeł, a także z dążenia nie tylko do definiowania terminów, lecz również do bardziej szczegółowego objaśnienia ich czytelnikowi w celach edukacyjnych i informacyjnych. Uwagę zwraca wyczerpujący i obszerny charakter tych definicji. Zawierają one różne dodatkowe informacje: w jednych, oprócz podstawowych danych, szeroko omawia się użycie terminu w zawodowej dziedzinie animacji, w innych wspomina się o aspektach historycznych, a jeszcze w innych podaje się terminy synonimiczne itp. W normatywnych pracach nad porządkowaniem terminologii takie zbyt obszerne definicje zwykle podlegają redakcji i ujednoliceniu – najczęściej skraca się je do jednego wyczerpującego zdania, typowego dla definicji intensjonalnej, i dostosowuje do dominującego w źródle modelu definicji. Wyróżniane modele strukturalne definicji terminów różnych typów pozwalają przypuszczać, że na strukturę definicji wpływają rozmaite czynniki. Jednym z nich jest miejsce definiowanego pojęcia w systemie pojęć. Drugim – typ definicji wybrany przez jej autora. Trzecim – źródło, w którym podano definicję (słownik, tekst naukowy lub dydaktyczny itp.). Przyczyn może być oczywiście więcej. Można by je dokładniej ustalić, przeprowadzając badania definicji z większej liczby i bardziej zróżnicowanych źródeł. Nie można wykluczyć, że na wybór struktury definicji pośrednio wpływa również sama świadomość, że pisze się definicję terminu – wiedza ta może skłaniać do korzystania z przykładów definicji lub analogicznych schematów spotkanych wcześniej w słownikach albo innych źródłach. Na podstawie praktyki słowników terminologicznych oraz analizy definicji objaśniających terminów animacji widać, że niektóre typy definicji są bardziej odpowiednie, inne zaś wymagają poprawy lub wręcz są nieodpowiednie. Wyróżniane typy definicji i ich modele strukturalne, nawet te najrzadsze, są dopuszczalne, o ile nie zapomina się o podstawowej funkcji definicji – ujawnianiu treści pojęcia i wskazywaniu miejsca definiowanego pojęcia w systemie pojęć. Częstszy wybór określonych modeli definicji wskazuje na dążenie do ich systematyzacji i unifikacji, zgodnie z podstawowymi wymaganiami dotyczącymi opracowywania definicji terminów. WNIOSKI Definicja terminu to logiczne, wyczerpujące stwierdzenie, które odróżnia definiowany termin od innych i ujawnia jego powiązania konceptualne oraz systemowe z innymi terminami z tej samej dziedziny. Terminy mogą być definiowane za pomocą definicji różnych typów, różniących się strukturą i zakresem przedstawianych informacji. Dane badawcze wskazują, że definicje terminów animacji można podzielić ze względu na ich relację z systemem pojęć na trzy typy: systemowe, półsystemowe i niesystemowe. Najczęstsze są definicje systemowe (56 proc. wszystkich badanych definicji), wśród których dominują definicje intensjonalne (55 proc.), natomiast definicje ekstensjonalne stanowią mniejszą część. Najrzadsze są definicje niesystemowe — opisowe, odsyłające, synonimiczne oraz niespełniające wymagań terminologicznych (14 proc. wszystkich definicji). Definicje terminów formułuje się zgodnie z ustalonymi zasadami i wymaganiami: powinny odzwierciedlać istotne cechy pojęcia, być logiczne, jasne i zwięzłe, ani zbyt wąskie, ani zbyt szerokie, a także ujawniać miejsce definiowanego terminu w systemie pojęć. Innymi słowy, definicja powinna oddawać istotę terminu. Niektóre modele strukturalne definicji odpowiadają modelom zalecanym do stosowania w terminologii — definicjom intensjonalnym i ekstensjonalnym. Inne modele zasadniczo uznaje się za nieterminologiczne, czyli nieodpowiednie lub tylko częściowo odpowiednie do potrzeb terminologii. Należą do nich definicje niepełne, mieszane, opisowe, synonimiczne, wyliczające i encyklopedyczne. Modele strukturalne definicji terminów animacji zależą od wybranego typu definicji. Definicje intensjonalne i ekstensjonalne najlepiej spełniają stawiane im 16 wymagania — cechują się jasną strukturą logiczną i pozwalają precyzyjnie ustalić miejsce pojęcia w systemie pojęć. Definicje opisowe, mieszane, niepełne i encyklopedyczne spełniają kryteria terminologiczne tylko częściowo — niektórym brakuje cech odróżniających, inne mają pozostałe wady strukturalne lub logiczne, jednak w razie potrzeby można je skorygować i przekształcić w definicje intensjonalne. Definicje odsyłające i synonimiczne wyróżniają się strukturą na tle pozostałych — ich funkcją nie jest definiowanie, lecz kierowanie czytelnika do miejsca, w którym podano właściwy opis pojęcia. Pomagają one zachować spójny i ekonomiczny sposób przedstawiania pojęć w źródłach terminograficznych. Różnorodność modeli strukturalnych definicji terminów animacji ukazuje zróżnicowany stopień zgodności definicji z zasadami i wymaganiami terminologii. Klasyfikacja definicji terminów, podobnie jak ich struktura, jest częściowo umowna. Zależy od tego, z jakich aspektów interpretuje się definicję i jakie stawia się jej wymagania. Różni badacze stosują odmienne kryteria klasyfikacji: jedni dzielą definicje według struktury logicznej (intensjonalne, ekstensjonalne), inni — według stopnia poprawności (spełniające wymagania, wymagające korekty, nieodpowiednie itp.), a jeszcze inni opierają się na odmiennych cechach. W niniejszym badaniu za podstawę klasyfikacji przyjęto relację definicji z systemem pojęć. Ta różnorodność pokazuje, że klasyfikacja definicji nie jest absolutna i nie może być jedyna. ŠALTINIAI AIE 2017: Animacijos terminų žodynėlis [Glossary of Animation Terms]. – Ilja Bereznickas. Animacija: nuo idėjos iki ekrano [Animation: From Idea to Screen], Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla. AIL 2018: Animacijos terminų žodynas [Glossary of Animation Terms]. – Tomas Mitkus, Vaida Nedzinskaitė-Mitkė. Animacijos industrija Lietuvoje: analizė ir galimybės [Animation Industry in Lithuania: Analysis and Opportunities], Vilnius: VGTU leidykla „Technika“, 126–133. AP 2020: Animacijos terminų žodynas [Glossary of Animation Terms]. – Tomas Mitkus, Vaida Nedzinskaitė-Mitkė. Animacijos pagrindai [Fundamentals of Animation], Vilnius: Vilniaus Gedimino technikos universitetas, 195–202. BLKŽ: Bendrinės lietuvių kalbos žodynas (rengiamas) [Dictionary of the Standard Lithuanian Language], vyr. red. D. Liutkevičienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: https://ekalba.lt/bendines-lietuviu-kalbos-zodynas/. LITERATŪRA Arntz Reiner, Picht Heribert, Mayer Felix 2002: Einführung in die Terminologiearbeit, Hildesheim: Georg Olms Verlag AG. Cabré Teresa 2023: Terminology: Cognition, Language and Communication, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. DOI: https://doi.org/10.1075/ivitra.36. Cramer Irene Magdalena 2011: Definitionen in Wörterbuch und Text: Zur manuellen Annotation, korpusgestützten Analyse und automatischen Extraktion definitorischer Textsegmente im Kontext der computergestützten Lexikographie: Inauguraldissertation, TU Dortmund. De Bessé Bruno 1997: Terminological Definitions. – Handbook of Terminology Management 1: Basic Aspects of Terminology Management, ed. S. E. Wright, G. Budin, Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins Publishing Co., 63–74. Gaivenis Kazimieras 2014 [1998]: Keletas minčių apie terminologiją [A Few Thoughts about Terminology]. – Rinktiniai raštai, K. Gaivenis, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 248–251. 17 Gaivenis Kazimieras 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys [Lithuanian Terminology: Foundations of Theory and Standardization], Vilnius: LKI leidykla. Gaivenis Kazimieras 2004: Sudėtinių terminų pateikimas ir aiškinimas terminų žodynuose [Presentation and Explanation of Complex Terms in Terminological Dictionaries]. – Terminologijos istorijos ir dabarties problemos: straipsnių rinkinys Kazimierui Gaiveniui atminti [Problems of the History and Present-Day Terminology: A Collection of Articles in Memory of Kazimieras Gaivenis], sud. A. Auksoriūtė, ats. red. S. Keinys, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 85–117. Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys 1990: Kalbotyros terminų žodynas [Dictionary of Linguistic Terms], Kaunas: Šviesa. ISO 704 2022: ISO 704: 2022 (E) Terminology work – Principles and methods, Geneva / Switzerland: International Organization for Standardization. Kvašytė Regina 2005: Mokomasis terminologijos žodynėlis [Educational Glossary of Terminology], Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Löckinger Georg, Kockaert Hendrik J., Budin Gerhard 2015: Intensional definitions. – H. J. Kockaert, F. Steurs, Handbook of Terminology 1, Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 60–81. DOI: https://doi.org/10.1075/hot.1. Nilsson Henrik 2015: Enumerations count: Extensional and partitive definitions. – H. J. Kockaert, F. Steurs. Handbook of Terminology 1, Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 82–100. DOI: https://doi.org/10.1075/hot.1. Rickevičiūtė Kristina 1960: Apibrėžimas per artimiausiąjį giminę ir rūšinį skirtumą [Definition by Proximate Genus and Specific Difference]. – Problemos 1, 149–164. DOI: https://doi.org/10.15388/Problemos.1960.0.7259. Rimkutė-Ganusauskienė Aušra 2021: Sudėtinio termino dėmenų ir apibrėžties subordinacija: vieno atvejo analizė [Subordination between Components and Definition of a Combinative Term: Case Study]. – Terminologija 28, 175–191. DOI: https://doi.org/10.35321/term28-08. Sager Juan C. 1990: A Practical Course in Terminology Processing, Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins. San Martín Antonio 2022: A Flexible Approach to Terminological Definitions: Representing Thematic Variation. – International Journal of Lexicography 35(1), 53–74. DOI: https://doi.org/10.1093/ijl/ecab013. San Martín Antonio 2025: Optimizing Contextonym Analysis for Terminological Definition Writing. – Information 16(4). DOI: https://doi.org/10.3390/info16040257. Šalkauskis Stasys 1991: Raštai 2: Filosofijos ir pedagogikos terminija [Writings, Vol. 2: Philosophy and Pedagogy Terminology], Vilnius: Mintis. Temmerman Rita 2000: Towards New Ways of Terminology Description: The Sociocognitive Approach, Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. Umbrasas Alvydas 2022: Teisės aktų terminų ir jų apibrėžčių reikalavimų klausimu [On the requirements for the terms of legal acts and their definitions]. – Terminologija 29, 120–138. DOI: https://doi.org/10.35321/term29-07. VLKK: 2014 m. gruodžio 11 d. protokolinis nutarimas Nr. PN-6 „Dėl Valstybinės lietuvių kalbos komisijos 2010 m. spalio 28 d. protokolinio nutarimo Nr. PN-6 „Dėl 18 svetimžodžių atitikmenų sąrašo“ papildymo“ [Protocol Decision No. PN–6 of 11 December 2014 “On the Supplementation of the Protocol Decision No. PN-6 of 28 October 2010 of the State Commission of the Lithuanian Language ‘On the List of Equivalents of Loanwords”]. Prieiga internete: https://www.vlkk.lt/vlkk-nutarimai/protokoliniai-nutarimai/del-svetimzodziu-atitikmenu-saraso-papildymo-3. AUŠRA RIMKUTĖ-GANUSAUSKIENĖ STRUCTURAL MODELS OF DEFINITIONS OF ANIMATION TERMS Summary This article examines the definitions of animation terms that have not previously been analysed from a terminological perspective. The empirical analysis draws on three glossaries of animation terms included in Ilja Bereznickas’s monograph Animacija: nuo idėjos iki ekrano (2017) and in the textbooks by Tomas Mitkus and Vaida Nedzinskaitė-Mitkė, Animacijos industrija Lietuvoje: analizė ir galimybės (2018) and Animacijos pagrindai (2020). In total, 145 definitions were analysed. The study employed descriptive, comparative, and other methods. It has been established that, with respect to their relation to the concept system, the definitions of animation terms can be classified into three types: systemic, semi-systemic, and non-systemic. Systemic definitions were the most frequent (56% of all cases); within this group, intensional definitions predominated. Overall, intensional definitions accounted for 55% of all definitions, whereas extensional definitions were extremely rare (1%). Semi-systemic definitions (24%) can be further subdivided into encyclopaedic, mixed, and incomplete types; these definitions only partially conform to the structure and requirements of a logical (intensional) definition. Non-systemic definitions were the least common (14%) and comprise descriptive, synonymous, referential, and definitions that do not conform to terminological requirements. By their nature, non-systemic definitions do not locate the defined concept within the system of concepts. Based on the analysis of the definitions of animation terms, intensional definitions can be regarded as the typical model that best accords with the notion of definition and with the requirements for terminological definition. Their structural model can be expressed as: defined concept = nearest superordinate (genus) + differentiating characteristic(s) (differentiae) that distinguish the defined concept from co-ordinate concepts. This yields a single-sentence definition. The structural model of extensional definitions is useful far less often and only in cases where it is possible to provide an exhaustive enumeration of all parts that constitute the terminological concept. Encyclopaedic and mixed definitions are applicable primarily in educational discourse. The types identified as descriptive, synonymous, and referential do not exhibit the binary logical structure characteristic of classical definitions; the same holds for definitions that do not conform to terminological requirements. Definitions of animation terms display variation, and their suitability for terminological purposes depends on compliance with the general requirements for drafting definitions. 19