Šiaurės vakarų dūnininkų tarmių kirtis

L-I5EE/T OVI K AL BOT. ¥ RIO'S KLAUS EiMA Li EF IPE P UV OVS TT S R MOKSLŲ AKADEMIJA ŠIAURĖS VAKARŲ DUNININKU TARMIU KIRTIS V. GRINAVECKIS I. Rodzaje akcentu W gwarach języka litewskiego osłabienie lub zanik akcentu w końcówkach oraz jego pojawienie się na początku wyrazu albo w sylabach znajdujących się bliżej początku wyrazu (np.: pdgaleis ~ pagaliais (Šakyna), /auk,ū——laukų (Laūkuva), malūnus ~ malūnūs (Lyduokiai)), zwykle nazywa się cofnięciem akcentu. W gwarach północno-zachodnich dūnininków (švdt)! akcent również w pewnych przypadkach zostaje cofnięty z końcówki na początek wyrazu. Należy tu podkreślić, że w švdt, podobnie jak w innych gwarach żmudzkich cofających akcent, akcent nie jest w całości skoncentrowany w jednej sylabie, lecz jest rozdzielony na kilka lub wszystkie sylaby wyrazu. W słowach z akcentem cofniętym akcentowane są wszystkie sylaby, np.: dš,ės ~ ašis, darb,ū“-—darbų, la.uk,0 ~ laukū, led,i ~ ledų, blėzd,i'n.g,d ~ blezdinga, par,en,d.n.t,é ~ pareinanti. Z przykładów widać, że sylaby akcentowane w języku literackim (Ik) mają akcent również w gwarze. Akcent ten, znajdujący się na końcu wyrazu i odpowiadający akcentowi lk, można nazwać dawnym, ponieważ, jak zobaczymy później, jest on starszy od innych akcentów tego samego wyrazu. Tak więc akcentem dawnym nazywa się tutaj taki akcent, jaki istniał przed cofnięciem akcentu. Wszystkie pozostałe akcenty występujące w podanych wyżej przykładach zwykle nazywamy cofniętymi, ponieważ, będąc nowo powstałymi w sylabach początkowych wyrazu, wyglądają tak, jakby zostały cofnięte z końcówki. W ten sposób już same terminy (akcent dawny i cofnięty) wskazują na różne pochodzenie akcentów w słowach z akcentem cofniętym. Nie wszystkie akcenty w tym samym wyrazie są wymawiane z jednakową siłą głosu: niektóre wymawia się słabiej, inne mocniej. W słowach, w których akcent został cofnięty, pierwsza sylaba jest zawsze wymawiana mocniej niż pozostałe sylaby tego samego wyrazu, dlatego w tym przypadku pierwsza sylaba ma akcent główny. Ponieważ ten akcent główny, jak już była o tym mowa, jest 1 Gwara północno-zachodnich dūnininków (švdt) zajmuje południowo-- wschodnią część środkowych Żmudzin, do której należą rejony Szyłelski i Varniai (z wyjątkiem kilku wsi), północno-wschodnie okolice rejonu szyłuckiego, południowy zakątek rejonu Priekulė, południowo-- wschodnia część rejonu Rietavas, okolice rejonu Skaudvilė, Puežeris i Košiai. W rogach obszaru Švdt znajdują się następujące osady: Švėkšna, Pavandenė, VérsédZiai, Ž. Naūmiestis. Najważniejszą cechą fonetyczną odróżniającą §vdt od innych dūnininków jest brak afrykat (¢, dž < tj, dj) na końcu nieakcentowanego wyrazu przed bałtyckim d, np.: jd'ute ~ jaučio, mide mėdžio, pa*tes pūčios, std‘tes stūčios, ~ ale pal,iios ~ pačiūs. ~ ~ | 109 jeśli jest to akcent cofnięty, będzie nazywany akcentem głównym-cofniętym. Pozostałe akcenty w wyrazach z akcentem cofniętym wymawia się słabiej, dlatego zwykle nazywa się je pobocznymi. Jednak także akcenty poboczne nie są między sobą równorzędne, np. w wyrazie blézd,i'n.- g,a ~ blezdinga akcent sylaby końcowej, jak już wyżej wspomniano, jest pradawny, a akcent na drugiej sylabie od końca —cofnięty. Ponadto oba te akcenty poboczne (co wyjaśni się później) mają różną siłę, pod ich wpływem samogłoski wydłużają się w różnym stopniu, mają różne intonacje, dlatego także im należy nadać odrębne nazwy. Ponieważ akcent poboczny dalszy od końca wyrazu jest cofnięty, najlepiej pasuje do niego termin akcent poboczny-cofnięty. Akcent znajdujący się na końcu wyrazu jest starożytny, lecz nie można go nazwać akcentem pobocznym-starożytnym, ponieważ w starożytności nie był on poboczny. Najlepiej pasuje do niego termin akcent poboczny-końcowy, ponieważ ten akcent poboczny zawsze występuje na końcu wyrazu. Śvdt istnieją również takie wyrazy, w których akcent znajduje się w tym samym miejscu co Ik, np.: bite ~ būti, pavarde ~ pavadė. Wcześniej mówiono, że taki akcent, który pod względem miejsca pokrywa się z miejscem akcentu lk, będzie nazywany starożytnym, a ponieważ w tym przypadku akcent starożytny jest również główny, można go nazwać akcentem głównym-starożytnym. W wyrazach akcentowanych akcentem głównym-starożytnym w pewnych przypadkach również występuje akcent poboczny, np.: dérbdu~ dirbau, vira: m vyrai, val,ite ~ vūlyti. (valyti). W tym przypadku, jak widać na przykładach, nowy akcent powstał nie w sylabach przedakcentowych, lecz poakcentowych. Akcent gwarowy powstały w sylabach poakcentowych jest zawsze wymawiany słabiej niż akcent główny; -starożytny, dlatego jest poboczny. Aby można było odróżnić go od innych wyżej wymienionych akcentów pobocznych, można go nazwać akcentem pobocznym-przesuniętym, ponieważ jest jakby przesunięty z początku wyrazu na sylaby końcowe lub znajdujące się bliżej końca wyrazu. W ten sposób w języku švdt występuje pięć rodzajów akcentu: dwa akcenty główne — główny-odsunięty i główny-starożytny oraz trzy akcenty poboczne — poboczny-odsunięty, poboczny-końcowy i poboczny-przesunięty. II. Pochodzenie i dawność odsunięcia akcentu 1. Za przyczynę odsunięcia akcentu z końcówki na początek wyrazu w gwarach północnolitewskich (wśród nich także żmudzkich) najczęściej uważa się wpływ innych języków — łotewskiego albo kurońskiego i zemgalskiego jtaka®, Pierwszy pogląd od razu wydaje się atrakcyjny ze względu na swoją prostotę, lecz przeczy mu fakt, że Litwini z okolic Zarasów, mieszkający w sąsiedztwie Łotyszy, nie odsuwają akcentu. Drugi pogląd ma jeden dość ważki argument: obszar odsunięcia akcentu w gwarach języka litewskiego niemal pokrywa się z obszarem plemion kurońskich i zemgalskich, zamieszkujących terytorium Litwy®, Jednakże zasymilowani przez Żmudzinów Kuronowie sami od dawna nie mieli akcentu na początku wyrazu*, dlatego nawet po uznaniu tu wpływu kurońskiego kwestia pozostaje nierozstrzygnięta: trzeba jeszcze dowieść, jaka przyczyna skłoniła Kuronów do przesunięcia akcentu na początek wyrazu. Przypuszcza się, że taka akcentuacja przyszła do języka kurońskiego z ? Archivum Philologicum (dalej APh), 4, 33, Kaunas, 1933. 8 APh, 4, 33; Die Žemaitische Mundarten (dalej ZM), 204, Kowno, 1930. 4]. Endzelins, Latviešu valodas gramatika, 32, Ryga, 1951. 110 z gromady ugrofińskiej — Liwowie. Możliwe, że Kuronowie odziedziczone po Liwach przesunięcie akcentu na początek wyrazu przekazali Żmudzinom. Jednak sam proces przesunięcia akcentu zachodził stopniowo, zgodnie z określonymi prawami; wpływ Kuronów możemy tu najwyżej uznać za pierwszy impuls do powstania tendencji do przesuwania akcentu. ; K. Jaunius uważa, że akcent w dialektach języka litewskiego został przesunięty niezależnie od wpływu innych języków. Rozumuje on następująco: „zwykle mówimy, że... akcent «przeszedł» albo «został przeniesiony- »” z końcówki na sylabę rdzeniową. Ale w rzeczywistości akcent wcale nie wędruje i nigdy nie jest przenoszony, lecz zachodzi następujący proces: w zależności od osłabienia dawnego akcentu głównego wzmacnia się akcent sylaby poprzedzającej, mającej... rosnącą intonację, która, stopniowo się wzmacniając, nie zmienia swojej struktury akustycznej, wskutek czego akcent wtórny-przesunięty (непередвижное) zawsze ma intonację opadającą. Stopniowe osłabienie dawnego akcentu głównego i wtórne jego wzmocnienie potwierdza fakt, że jeżeli dawny akcent pada na długą samogłoskę, to po pojawieniu się akcentu głównego-wtórnego w poprzedzającej sylabie w gwarze darbėnuskiej nie spada on do poziomu słabo akcentowanych sylab, lecz zachowuje część swego wcześniejszego znaczenia, stając się akcentem wtórnym: por. np. darbėnuskie gė:i.sm,ičė, Fmiion,fios*®. W swojej teorii K. Jaunius dowodzi, że akcent z końcówki na początek wyrazu był przesuwany stopniowo, początkowo pozostawiając część akcentu na dawnym miejscu, na końcu wyrazu. Twierdzenie K. Jauniusa potwierdza wiele gwar języka litewskiego, które przesuwają akcent. Przede wszystkim niemal wszystkie żmudzkie gwary przesuwające akcent (z wyjątkiem niektórych miejsc przy granicy z Łotwą: Akmenė, Vegeriai, Klykoliai) jeszcze dziś zachowały część akcentu na końcu wyrazu. Zachodni Auksztoci, mieszkający w sąsiedztwie Żmudzinów i również przesuwający akcent, także nadal zachowują część akcentu na końcu wyrazu, np.: diend ~ diena (Krikés), šėkd ~ šaka, vaikai ~ vaikai (Szawle). Fakty te wyraźnie wskazują, że przesuwanie akcentu z końcówki na początek wyrazu w omawianych gwarach jeszcze się nie zakończyło. Teoria przesuwania akcentu K. Jauniusa staje się całkowicie przekonująca, gdy przesuwanie akcentu powiążemy ze skracaniem końcówek akutycznych. Prof. J. Endzelin tak wypowiedział się o tym rozumowaniu K. Jauniusa: „Jak taki akcent pierwszej sylaby może powstać także całkowicie niezależnie od wpływów obcych, wykazał Jaunius”. W tym samym miejscu prof. J. Endzelin dodaje od siebie: „To (akcent) w prajęzyku łotewskim mogło powstać całkowicie spontanicznie i w ten sposób akcent został przede wszystkim przesunięty — zupełnie tak jak w niektórych gwarach języka litewskiego — z krótkich sylab końcowych w dwusylabowych i wielosylabowych oksytonach na pierwszą sylabę; następnie akcent pierwszej sylaby pod wpływem języków obcych mógł zostać uogólniony*“- “*. Teorię cofnięcia akcentu Jauniusa i Endzelina można krótko sformułować następująco: a) przede wszystkim akcent został cofnięty z krótkiej końcówki na pierwszą długą sylabę, b) później akcent pierwszej sylaby mógł zostać uogólniony (najprawdopodobniej pod wpływem innych języków). 5 K, Slsuuce, [Namarnas kunxka Koenckoit ryGepuin ua 1898 roan, 183, Koena, 1897. 6 J. Endzelins, min, veik., 32. 111 2. Pierwsze twierdzenie przedstawionej tu teorii potwierdzają dane §vdt: a) Akcent główny-cofnięty w wyrazach dwusylabowych, których pierwsza sylaba jest długa, a druga krótka, wymawia się mocniej niż we wszystkich pozostałych wyrazach dwusylabowych (np.: bd.u.g,0s ~ baugūs, ri'n,é ~ ryni (ryji). b) W wyrazach trzysylabowych, których pierwsza sylaba jest długa, a pozostałe krótkie, w pewnych przypadkach akcent zostaje cofnięty, nie pozostawiając żadnego śladu akcentu w innych sylabach (np.: kligdama ~ Klykdama). W obu tych przypadkach samogłoski i dwugłoski akcentowane akcentem głównym-- cofniętym uległy wydłużeniu (w tym także a, e, gdy występują jako pierwsze składniki dwugłosek) i mają intonację wtórną-ciągłą. Z tego można wnioskować, że akcent został tu cofnięty jeszcze przed wydłużeniem akcentowanych a, e. c) W wyrazach wielosylabowych, których sylaba końcowa jest krótka, a druga od końca wyrazu długa, akcent na drugą od końca wyrazu sylabę zostanie cofnięty jednocześnie, jak w dwóch pierwszych (a, b) przypadkach. Wskazuje na to taka sama długość drugiej od końca wyrazu sylaby, mającej akcent poboczny-- cofnięty (np.: kérmv,dr.- p,a ~ kirmvarpd). 3. Pierwsze twierdzenie teorii cofania akcentu Jauniusa i Endzelīna jest kluczem także do ustalenia dalszego rozwoju cofania akcentu. Historii cofania akcentu w Švdt nie można badać w oderwaniu od cofania akcentu w innych dialektach żmudzkich, a także w dialektach Litwy Wschodniej, dlatego omówimy tutaj również niektóre bardziej ogólne kwestie cofania akcentu w dialektach języka litewskiego. Zwykle w języku litewskim, jeżeli akcent pojawia się w sylabie przed dawnym akcentem, to nowy akcent, znajdujący się w długiej sylabie, zawsze ma intonację wznosząco-opadającą albo środkową (która pod względem ruchu głosu jest wznosząco-opadająca). Tak jest w Švdt i w północnych dialektach aukszockich cofających akcent, np.: balta ~ balta, baltos ~ baltds, laitku ~ lauki (Šakyna), gi'va —gyva, jaiina ~ jauna (Obėliai). Jednakże w nadmorskim dialekcie żmudzkim jest tu inaczej: jeżeli akcent zostaje cofnięty na rdzeń z intonacją wznosząco-opadającą, to otrzymuje intonację ciągłą (~ lk wznosząco-opadającą), np.: iūž,ė ee ūži (es. l. lp. 2 os., ūžti), šd*s,ės ~ žąsis (Kretinga), albo środkową (która jest tylko krótszą ciągłą), np.: lauk,a:~ laukai, naw,ilos naujos ~ (Salantai); jeżeli akcent został cofnięty na mocny początek rdzenia, otrzymuje on intonację wznoszącą (~ litew. tvirtapradė), np.: bd'It,a ~ balta, bd-It,iios ~ baltos (lp. dopełniacz, balta). (Kretinga); pérm,iios ~ pirmds (lp. dopełniacz, pirma), vieš,įs m vėžys (Salantai). ; Taka dwojakość intonacji cofniętego akcentu u nadmorskich Żmudzinów pokazuje, że nadmorscy Żmudzini musieli cofnąć akcent jeszcze w tym czasie, gdy także w sylabach przedakcentowych wymawiali dwojaką intonację: opadającą i wznoszącą. W ten sposób dochodzimy do wniosku, że nadmorscy Żmudzini cofnęli akcent jeszcze przed ujednoliceniem intonacji nieakcentowanych sylab przedakcentowych, pozostali zaś Żmudzini już po ujednoliceniu intonacji nieakcentowanych sylab przedakcentowych. A zatem nadmorscy Żmudzini cofnęli akcent wcześniej, a wszyscy pozostali później. Przedakcentowe długie sylaby nadmorskich Żmudzinów, gdy nadszedł czas przejścia wznoszącej intonacji sylab przedakcentowych w opadającą, były już akcentowane akcentem cofniętym i dlatego nie mogły zmienić intonacji, ponieważ tylko intonacje sylab nieakcentowanych zostały ujednolicone: w sylabach przedakcentowych uogólniona została intonacja opadająca, w poakcentowych wznosząca, np.: kalnai, ale kdlnus, vėgėlė, ale vėgčles", To, że u nadmorskich Żmudzinów akcent został cofnięty wcześniej niż u pozostałych dounininków i dūnininków, wskazuje większe wydłużenie samogłosek i dyftongów akcentowanych akcentem cofniętym. Na przykład u dūnininków w dwusylabowych wyrazach, których obie sylaby są długie, intonacja akcentu cofniętego jest środkowa; długość samogłosek i dyftongów nie różni się od długości nieakcentowanych, na przykład długość 112 dyftongów au w pierwszych sylabach wyrazów /auk,ū“ ~ laukd, dondantį pierwszych sylab dyftongów au nie różni się w żaden o sposób od — długości samych dyftongów w sylabach nieakcentowanych, np.: laukd'ms laukams, donti'ms ~ dantims, natomiast u Żmudzinów nadmorskich pierwszy składnik dyftongu jest w už tym przypadku półdługi: ir la.uk,ūūm laukų, domntiim dantį, ir ale laukams laukams, donti'ms dantims (Salantai). Na podstawie ir wyżej przedstawionych twierdzeń można wyciągnąć wniosek, że cofanie akcentu rozpoczęło się w północno-zachodniej części gwar żmudzkich, a następnie przesuwało się na południe. o ir ti ~ on tų ~ ~ ~ ~ ~ į Wniosek ten potwierdzają jeszcze następujące dane gwar żmudzkich: a) Akcent cofnięty u dounininków wymawia się mocniej niż u dūnininków. b) Na obszarze gwar dūnininków akcent cofnięty, idąc z północy na południe, słabnie, aż na południowym skraju gwar całkowicie się zlewa, c) U dounininków, zwłaszcza północnych, samogłoski końcowe, akcentowane akcentem starożytnym, są wymawiane słabiej jako švdt, a akcent starożytny (poboczny- -końcowy) jest mniej słyszalny, np.: grads ~ gražūs, 207,° ~ turiū (Salantai). Ponieważ siła akcentu cofniętego oraz wydłużenie samogłosek i dyftongów po nim wskazują na dawność cofnięcia akcentu, na podstawie tych danych można przypuszczać, że akcent żmudzki został cofnięty, zgodnie z wyżej przedstawioną teorią K. Jauniusa i Endzelyna, nie od razu, lecz stopniowo. Przede wszystkim akcent zostanie cofnięty z krótkiej końcówki na poprzedzającą długą sylabę, następnie z długiej końcówki na długi rdzeń i z krótkiej końcówki na krótki rdzeń, a wreszcie — iš długiej końcówki į na krótki rdzeń. Takie dwa stadia cofania akcentu znajdujemy również we współczesnych gwarach języka litewskiego:: a) z krótkiej końcówki na poprzedzającą długą sylabę, np.: malii'nus ~ malūnūs, vilkus ~ vilkis (Lyduokiai), laikus ~ laukūs, lecz laukū' ~ laukų Obeliai), diend ~ diena, lecz diend's ~ diends (Krakės), gi-va~ gyva, merga ~ mergd, ainu ~ einu, lecz miski: ~ mišką (Debeikiai), rdnk,a ~ rankd, vdd.k,ūs ~ vaikūs, lecz šaka ~ Saka, vaika" ~ vaikai (Kražiai); b) z długiej końcówki akcentowanej intonacją opadającą oraz z krótkiej końcówki na poprzedzającą długą i krótką sylabę, np. : Ug, uos ~ lygios, dukštįios ~ aukštės, šak,ilos ~ šakės (Darbėnai), ds*fis ~ usnis, §ak ~ šaka (Šeduva). 4. O dawności cofania akcentu świadczy nie tylko intonacja ciągła lub środkowa w długiej sylabie akcentowanej akcentem cofniętym, lecz także inne dane gwarowe. Przede wszystkim skracanie się końcówki. Jak już wspomniano, akcent nie został cofnięty z drugiej i dalszych od końca wyrazu sylab, lecz w tych przypadkach, Por. * K. Būga, Lietuvių kalbos žodynas, XIX, Kaunas, 1924, 8, Zagadnienia językoznawstwa 113 gdy końcowe ir dwie sylaby od końca wyrazu wskutek skrócenia końcówki zlały się w jedną, akcent jest cofnięty na į drugą z pochodzenia od końca wyrazu sylabę, np.: ir iš gri'b,Oks grybūkas, kéri,¢ks kirtikas, vieš,dks vėžūkas. ~ ~ ~ Tu ważniejsze ne jest nie samo cofnięcie akcentu, lecz długość oraz intonacja samogłosek i dyftongów akcentowanych akcentem cofniętym. ir Jeżeli akcent jest cofnięty w gwarze na nieskróconą iš końcówkę wyrazu, w której akcent starożytny pada na krótką samogłoskę, to akcent cofnięty na długiej sylabie zawsze ma intonację ciągłą; samogłoski i dyftongi į akcentowane tym akcentem cofniętym są wydłużone, np.: grib,ės grybūs, ld.u.k,ds laukūs, lecz w wyżej wspomnianym o przypadku, ir „gdzie mamy zupełnie taki sam stosunek długości sylab”, ~ ~ (— 0), akcent cofnięty ma intonację środkową, a akcentowane o nim samogłoski i dyftongi są ir tej samej długości co w sylabie nieakcentowanej ir (np.: gri"bo.ka ~ grybūką, kertė.ka ~ kirtiką, vied ams vėžiams). ~ Ką dowodzi tej różnicy w wydłużeniu samogłosek i dyftongów ir pod wpływem intonacji akcentu cofniętego w wyrazach o jednakowym stosunku długości sylab (— )? Biorąc przykłady z su obiema długimi sylabami, widzimy, że mamy tu zupełnie taką samą długość i intonację sylab akcentowanych akcentem cofniętym jak w analizowanych przykładach ze skróconą końcówką (np.: lauk,ū-—laukų i lauk,dks ~ ir laukiūkas; ki-m,i-~ kiemų i ir kim,0ks ~ kiemūkas). Siła su zarówno akcentu głównego-odciągniętego, jak i pobocznego-końcowego (dawnego) w tych przykładach, mimo nierównego stosunku długości sylab, jest całkowicie jednakowa. Z tego wszystkiego, co tu powiedziano, wynika, że w czasie, gdy akcent przenosił się z krótkiej sylaby końcowej na poprzedzającą ją sylabę długą, sylaba końcowa nie była jeszcze zrośnięta w jedną sylabę z poprzedzającą ją sylabą (innymi słowy, lauk iukas nie przekształciło się jeszcze w laukuks). Gdyby w czasie przenoszenia się akcentu z krótkiej sylaby końcowej na poprzedzającą ją sylabę długą istniało już laukuks, dziś wymawiano by je lū.u. R,dks, zupełnie tak samo jak /d.uk,0s ~ laukūs. Wynika z tego, że końcówka skróciła się już po pierwszym etapie przenoszenia się akcentu z końcówki na początek wyrazu. Kiedy rozpoczął się drugi etap przenoszenia akcentu na początek wyrazu, końcówka była już skrócona, a zatem akcent został odsunięty jednocześnie w wyrazach lauky i laukiuks. W tym samym czasie akcent został również odsunięty z krótkiej sylaby końcowej na krótką sylabę poprzedzającą, zarówno z końcowej sylaby nieskróconej w dialekcie, jak i z nowo powstałej z dwóch sylab na końcu wyrazu wskutek skrócenia końcówki (np.: šak,a ~ šaka, kleb,dts ~ Klebdtas). Wskazuje na to stopień siły akcentu odciągniętego i pobocznego-końcowego (dawnego), a także dane z innych dialektów. 5. K. Būga o starożytności cofnięcia akcentu pisze: „Samogłoski a, e, i, u, które będąc pod akcentem w gwarach żmudzkich i wschodnio-aukštackich (žiemańskich) przechodzą w samogłoski półdługie, pod akcentem cofniętym Litwini wymawiają krótko: a. Saks, šnėko, ego (Pnv.), Pog Dvd., godu || 2. šaka, šnėkd „šnekū“, lėga, godi Skd. gudijn Mžk. Krótkość samogłoski wskazuje, że akcent został tu cofnięty całkiem niedawno””*, Jednakże w gwarach żmudzkich w czasie wydłużania samogłosek krótkich pod akcentem akcent cofnięty (wówczas, oczywiście, słabszy niż obecnie) już mógł istnieć, lecz z powodu swej słabości mógł także nie 8 K. Būga, dz. cyt., LI, 114 wydłużyć samogłosek krótkich. Wskazuje na to fakt, że ir su samogłoski krótkie z akcentem głównym-starożytnym (w większości gwar dūnininków cofających akcent tylko e, o, a w północnych gwarach dounininków a, e nie wydłużają się w tych przypadkach, gdy pojawił się akcent poboczny-przeniesiony, który osłabił e, 0) główny-starożytny. Krótkość samogłoski wskazuje jedynie, że akcent wycofany na nią przeniósł się później niż z krótkiej końcówki na długą sylabę, w której krótkie samogłoski tworzące człony dyftongów uległy wydłużeniu. A zatem w długich sylabach, na które akcent został wycofany z krótkiej sylaby, akcent wycofany na krótkie samogłoski w czasie ich wydłużania był już akcentem głównym. W krótkich sylabach w czasie wydłużania krótkich samogłosek akcent wycofany mógł być (słaby), ale mógł go również nie być. Długość samogłoski tego nie wskazuje. Aby dowieść najpóźniejszego przeniesienia akcentu z długiej sylaby końcowej na krótką drugą sylabę od końca wyrazu, można oprzeć się jedynie na najsłabszej wymowie tego akcentu wycofanego oraz na danych innych gwar. W wyrazach wielosylabowych można sądzić, że akcent wycofany pojawił się w trzeciej i dalszych sylabach od końca wyrazu później niż w czasie pierwszego etapu wycofywania akcentu. Wskazuje na to średnia intonacja w długich sylabach oraz niewydłużone samogłoski i dyftongi. 6. Cofanie się akcentu z wyrazu. Akcent najprawdopodobniej jest w ogóle nierozerwalnie związany ze słabnięciem, zanikiem i skracaniem końcówki. Wskazuje na to przede wszystkim fakt, że gwary, które cofają akcent, skracają również końcówki; ponadto te gwary, w których akcent jest bardziej cofnięty ku początkowi wyrazu, bardziej skracają końcówki (np. dorzecze Muszy), a w tych, w których akcent jest mniej cofnięty, końcówki są również mniej skrócone (np. Szawle, Krakės). To częściowo wyjaśnia, dlaczego akcent przede wszystkim zanika z krótkiej końcówki. W gwarach krótkie końcówki właśnie przede wszystkim słabną, zanikają i już zanikły. O tym, że cofnięcie akcentu z końcówki ku początkowi wyrazu jest związane z zanikiem końcówki, świadczy również to, że akcent przesunął się ku początkowi wyrazu wyłącznie z końcówki. Z sylaby niekońcowej, choćby krótkiej, akcent nie przesunął się na poprzedzającą sylabę długą, np.: druobo.le ~ drobulé, auge.na ~ augino. W przytoczonym wyżej rozumowaniu K. Jauniusa o cofaniu akcentu podano następujące twierdzenie: „w zależności od osłabienia dawnego akcentu głównego wzmacnia się akcent sylaby poprzedzającej”. Słabnięcie akcentu na końcu wyrazu wyraźnie ukazuje skracanie końcówek akutowych. Jak wiadomo, niektóre końcówki z akcentem inicjalnym uległy skróceniu, a inne zmieniły swój akcent inicjalny na cyrkumfleksowy. Nie we wszystkich gwarach języka litewskiego końcówki z akcentem inicjalnym uległy skróceniu w jednakowym stopniu. Aukštaitowie zachodni i środkowi, Dzukowie, znaczna część Aukštaitów wschodnich oraz Żmudzini południowo-- wschodni zamiast długich końcówek z akcentem inicjalnym mają krótkie samogłoski, jak Ik, np.: balta (< *baltd, por. baltėji), sausa (<<*sausi), . visad (< *visd). Większość żmudzkich dounininków, a także północni dūnininkowie wymawiają samogłoski końcowe, powstałe z długich samogłosek z akcentem inicjalnym, słabiej, nieco zredukowanie, np.: bd, ~ balta, rdnké ~ ranka, sd.u.s,d~ sausa: (Kretinga). U żmudzkich donininków samogłoski te są ledwie słyszalne, np.: saus" ~ sausa, rds’ ~ rasa, Vės" ~ visa (Priekulė). Aukštaitowie wschodni pontininkowie w okolicach Šeduva w ogóle nie mają końcowych samogłosek z akcentem inicjalnym, np.: balt baltd, rds rasa, Sak ~ — ~ Saka. 115 W ten sposób skracanie długich końcówek z akcentem inicjalnym (akcentowanych i nieakcentowanych) jest wspólne dla całego języka litewskiego. Długa samogłoska końcowa o intonacji opadającej, która w niektórych gwarach języka litewskiego stała się krótka, nie przestała się dalej skracać i zanikać, dlatego balta > bd:It,d (Kretynga). Tutaj, mówiąc słowami K. Jaunisa, po osłabieniu dawnego akcentu końcowego wzmocnił się akcent sylaby poprzedzającej. Pozostawszy bez akcentu, samogłoska musiała zanikać jeszcze szybciej i tak z balta pozostało tylko balt (Szadów). A zatem skracanie końcówek o intonacji opadającej przyczyniło się do zaniku akcentu na końcu wyrazu, innymi słowy, skracające się akcentowane końcówki o intonacji opadającej powodowały przesuwanie się akcentu ku początkowi wyrazu. Długie sylaby wymawia się mocniejszym głosem, a sylaba wymawiana mocniejszym głosem jest przecież w wyrazie nazywana sylabą akcentowaną. Ponieważ długa sylaba jest wymawiana mocniej, akcent mógł łatwiej przejść z sylaby krótkiej na długą (np.: baltd > bū.l.t,d), niż z krótkiej na krótką (np.: šaka > šak,a). Mając to na uwadze, można łatwo zrozumieć, dlaczego najpierw akcent został cofnięty z krótkiej końcówki na długą sylabę poprzedzającą, następnie z krótkiej końcówki na krótką, z długiej końcówki na długą sylabę poprzedzającą, a najpóźniej z długiej końcówki na krótką sylabę poprzedzajiš ącą. į o iš į ir iš į ir iš į Mówiąc o późniejszym cofaniu akcentu (z krótkiej końcówki na krótką, z į długiej na ir długą sylabę poprzedzającą, a także z długiej końcówki na krótką sylabę poprzedzającą), należy mieć na uwadze wcześniejsze cofnięcie akcentu ir (z krótkiej końcówki į długa poprzedzająca sylabę) analogia, która, be niewątpliwie, również przyczyniła się do uogólnienia akcentu na pierwszej sylabie?. Należy tu jeszcze zaznaczyć wpływ ir skracania się i zanikania nieakcentowanych końcówek na końcówki akcentowane. Przecież, be niewątpliwie, końcówki nieakcentowane skracały się szybciej, a akcentowane o wolniej. Wskazują na to dane ir dialektów, na przykład w gwarze kretyngiškiai dounininkai samogłoski nieakcentowanych końcówek z intonacją wznoszącą są bardziej zredukowane niż akcentowanych (np.: bdlt)s mo balta ir šarka ~ šarka). Szybsze zanikanie nieakcentowanych końcówek mogło przyspieszyć również skracanie końcówek akcentowanych i tym samym przyczynić się do cofnięcia akcentu. A zatem skracanie końcówek z intonacją wznoszącą iš było zapewne jednym z najważniejszych czynników warunkujących cofnięcie akcentu. Kurończycy pozostawili Żmudzinom jedynie samą tendencję do cofania akcentu. O tym, jak wymowa drugiej sylaby od końca wyrazu się wzmacniała (jeżeli sylaba końcowa jest krótka), przekonująco świadczą niektóre dialekty litewskie, które nie przesuwają akcentu. Na przykład w okolicach Ignaliny wymawia się viend, lecz ve.nd's, diena, lecz de.n0's. Ką czy nieskrócenie dyftongu wskazuje w tym przypadku, jeżeli końcówka jest krótka? Oczywiśir cie, działa tu K. prawo Jauniausa. Wskutek skrócenia akcentowanej samogłoski końcówki z powodu osłabienia jej ir akcentu wzmocniła to się wymowa poprzedzającej długiej sylaby, dlatego nie uległa ona monoftongizacji. ie We wszystkich innych przypadkach ie, będąc nieakcentowane, w omawianej gwarze uległo monoftongizacji i skróceniu. III. Dawność przesunięcia akcentu Akcent poboczny-przesunięty švdt, podobnie jak w innych gwarach ir żmudzkich, występuje tylko w sylabach długich (jeżeli pojawił się na krótkiej samogłosce, to ta ostatnia najczęściej uległa wydłużeniu). Do wyjaśnienia powstania tego rodzaju akcentu nadaje się już * Por. J. Endzelins, cyt. dz., wzmiank32. 116 owana K, teoria Jaunisa o powstaniu akcentu wycofanego, tylko w omawianym przypadku proces przesuwania się akcentu z jego miejsca iš przebiegał w kierunku przeciwnym niż wycofanie. Akcent wycofany, jak wiemy, powstał w sylabach przedakcentowych (a więc akcent przesuwał się od końca wyrazu ku początkowi iš wyrazu: przesunięty, į przeciwnie, w poakcentow- <=), o ych — (tu akcent przesuwiš ał się na koniec į początku wyrazu: =>). Można sądzić, że akcent przeniesiony, podobnie jak akcent ir wycofany, pojawił się najpierw w tych wyrazach, w których akcent główny—dawny pada na sylaby krótkie. Wskazuje na to fakt, że w tym przypadku akcent poboczny-przeniesiony jest silniejszy, a samogłoski i dyftongi, na których on spoczywa, są bardziej wydłużone, jak w wyrazach, w których akcent dawny pada na sylaby długie, np.: lép,dm~ lipama (1) (lipame), déd,é'ses ~ didžiasis, rézd,d'ms ~ risdamas, lecz (2) n@3,6n7 ~ nėšant, d'ug,d'm ~ dugama (augame), diiob,é ls ~ dobilas. W pierwsz- (1) ym przypadku długość samogłosek i dyftongów akcentowanych akcentem pobocznym-przeniesionym jest taka sama jak długość samogłosek i dyftongów akcentoo wanych (2) — akcentem wycofanym, gdy akcent wycofair no z sylaby krótkiej na długą; w drugim samogłoski mają taką samą długość jak nieakcentowane, 0 pierwszy składnik dyftongów jest nieco krótszy niż w už dyftongach akcentowanych akcentem głównym—dawnym i mających intonację łamaną, lecz dłuższy niż półdługie. Pomaga ustalić dawność powstania akcentu pobocznego-przeniesionego porównanie z innymi gwarami żmudzkimi. Dounininkai wyrazy mające akcent poboczny-przeniesiony, w których akcent dawny pada na a, e, wymawiają w następujący sposób: ndkt,ė'i ~ naktie (nakčiai), véseé-is ~ vėsties (Kretinga), natomiast szwàt te same wyrazy wymawiają na:“kr,f* ~ nūktie, vėsri's ~ vėsties. Zatem wymawiane tu przez dounininków ag, e z akcentem głównym-starożytnym są krótkie, a švdt — długie. Na tej podstawie można przypuszczać, że akcent poboczny-przesunięty dounininków powstał jeszcze przed wydłużeniem krótkich a, e pod akcentem. Po powstaniu akcentu pobocznego-przesuniętego osłabiony wskutek tego akcent główny-starożytny nie mógł już wydłużyć tych samogłosek. Akcent poboczny-przesunięty švdt powstał już po wydłużeniu a, e. ; Samogłoski e, 0 (~17, u) zarówno u dounininków, jak i w švdt z akcentem głównym-starożytnym są wydłużone (np.: ke.ta mv kitą, T0.0a ~ siūvo), lecz w wyrazach, w których występuje akcent poboczny-przesunięty, samogłoski te zachowały krótkość (np. švdt: seépr,é:~ stipriai, sokr,é* ~ sūkriai, Kretinga: /¢p,d'm ~ lipama (lipame), bdv,siom ~ būvoma (buvome). Zatem zarówno u dounininków, jak i w švdt akcent poboczny-przesunięty powstał przed e, 0 wydłużeniem. Wydłużenie samogłosek a, e z akcentem starożytnym-głównym w wyrazach z akcentem pobocznym-przesuniętym oraz nierówny stosunek siły tych akcentów na obszarze švdt (a także w dialektach dounininków) wskazują, że akcent przesunięty, podobnie jak akcent wycofany, najpierw powstał w północnych dialektach żmudzkich, a później rozpowszechnił się również w południowych.