Kirtis ir priegaidė Kretingos tarmėje

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, I LIETUVOS TSR MOKSLŲ AKADEMIJA AKCENT I INTONACJA W GWARZE KRETINGA J. ALEKSANDRAVIČIUS Opisano tu akcent i intonację gwary kretingskiej. Obszar objęty opisem obejmuje nie tylko Kretingę, lecz także niektóre miejscowości położone w jej pobliżu, a mianowicie: Połągę, Darbėnai, Kartenę i in. Opisywana gwara, zgodnie z podziałem przyjętym w badaniach litewskiej dialektologii, należy do nadmorskiej gwary żmudzkiej donininków. Ponieważ cechy gwary jako systemu językowego najwyraźniej ujawniają się w porównaniu z językiem literackim, akcent i intonację omawia się tu głównie metodą porównywania z językiem literackim. Akcent Akcentowanie nadmorskiej gwary żmudzkiej donininków bardzo różni się od akcentowania języka literackiego. Szczególnie godna uwagi jest niezgodność miejsca akcentu z językiem literackim. Najbardziej charakterystycznymi cechami akcentowania nadmorskich gwar żmudzkich są cofanie akcentu oraz skłonność do posiadania w wyrazach nie jednej, lecz dwóch akcentowanych sylab. Właśnie ze względu na te cechy akcentowania miejsce akcentu w wyrazach gwary różni się głównie od języka literackiego. Przypuszcza się, że na powstanie cofania akcentu miały wpływ języki kuroński i selijski. Cofanie akcentu to występująca w gwarze tendencja do przesuwania akcentu od końca wyrazu ku jego początkowi. Cofanie akcentu ma dwa rodzaje: w jednych gwarach akcent cofa się tylko w określonych przypadkach, a w innych — we wszystkich (z wyjątkiem końcówki o iloczasie akutowym). Gdy akcent nie cofa się we wszystkich przypadkach, lecz z krótkiej końcówki (dawniej akutowej) tylko na długi rdzeń, np. gȉvė ~ gyva (dorzecze rzeki Mūša), takie cofanie akcentu nazywa się uwarunkowanym cofaniem akcentu1. Drugie cofanie akcentu polega na tym, że akcent z końcówki cyrkumfleksowej i krótkiej (z wyjątkiem końcówki o iloczasie akutowym, z której akcentu w ogóle się nie cofa) przesuwa się na każdy rdzeń — długi lub krótki: 1 Zob. Archivum Philologicum, 4, 32, Kaunas (1933). 7. Kalbotyros klausimai 97 ža.u,kā ~ laukāi, rọ.n,kā ~ rankā, gė,rā ~ gerā, ša,kā ~ šakā (północni i północno-zachodni Żmudzini), laūkai ~ laūkai, gžīva ~ gyvā, šaka ~ šakā (Joniškis)². Takie cofnięcie akcentu nazywa się powszechnym cofnięciem akcentu. Dialekt kretingański ma powszechne cofnięcie akcentu. Akcent cofa się tu z długiej sylaby z intonacją opadającą i krótkiej końcówki (z wyjątkiem końcówki długiej z intonacją opadającą, np.: sakâu ~ sakáu (mówię), darā ~ darái (robisz), laukāms ~ laukáms) na każdy temat — długi i krótki: lā.u,kā ~ laukāi, dā.r,žā ~ daržai, vie,žīs³ ~ vėžys, rọ,gīs ~ rugys, kộp,rà ~ kuprà, mėg,là ~ migla. W dialekcie kretingańskim należy zwrócić uwagę na osobliwy sposób cofania akcentu. Akcent nie jest tu cofany całkowicie, lecz dzieli się między początek i koniec wyrazu: część akcentu przenosi się na początek wyrazu, a pozostała część pozostaje na dotychczasowym miejscu akcentowanym. Dlatego po cofnięciu akcentu w wyrazie pojawiają się dwa akcenty — obok dawnego akcentu pojawia się nowy, zwany akcentem cofniętym: ša,kā ~ šakà, lė.ntā ~ lentà, rọ.n,kā ~ rankà, gāi,dīs ~ gaidýs, á.rk,līs ~ arklys, lọ.n,gā ~ langāi, vie,žīs ~ vėžys, dọ.u,bže ~ duobė. Pod względem siły nacisku oba akcenty w dialekcie są nierówne: akcent cofnięty jest silniejszy od dawnego akcentu, zwanego akcentem pobocznym. K. Būga we wstępie do swojego słownika podkreśla, że „Żmudzini, oprócz nowego akcentu przeniesionego, nadal wymawiają także dawny akcent końcówki, który jest jednak słabszy od nowego”⁴. Akcent poboczny w dialekcie odpowiada akcentowi języka literackiego, np.: akìs ~ à,kės, ausìs ~ à.u,sės. Należy zaznaczyć, że nie w całym dialekcie dounininków żmudzkich występuje taka osobliwość cofania akcentu, gdy podczas cofania akcent dzieli się na dwie części. W północno-wschodnim zakątku dialektu dounininków żmudzkich (Veg eriai, Klykoliai, Akmenė), który leży na obszarze powszechnego cofnięcia akcentu, akcent cofa się z końca wyrazu całkowicie na początek, nie pozostawiając żadnych śladów w dawnym miejscu: rọ.nka ~ rankà, āusės ~ ausis. W tym przypadku akcent jest całkowicie cofany z końca wyrazu na początek, toteż w wyrazie powstaje tylko jeden akcent. W dialekcie występują wyrazy mające po trzy i cztery akcenty, które pojawiają się w wyrazach trzy- lub czterosylabowych po cofnięciu akcentu z końca wyrazu na początek: šė,lộmà ~ šilumà, blėz,dingà ~ blez dingà (jaskółka), dá.r,bėninkùs ~ darbininkùs, drė,gọntùs ~ drigantùs (ogierów), vė,lienėjė ~ velėnijà. Trzeci akcent (drugi od końca) nazywa się tu pobocznym akcentem cofniętym. Powstaje on wskutek cofnięcia akcentu z końca wyrazu na początek, gdy na końcu wyrazu pozostaje nie tylko dawny akcent, lecz akcentowany jest także sąsiadujący z nim sylab. Ta sylaba ma właśnie poboczny akcent cofnięty. Nazywa się go pobocznym akcentem cofniętym, ponieważ jest słabszy od akcentu cofniętego — można by rzec, od głównego akcentu cofniętego — lecz silniejszy od akcentu pobocznego. ² Zob. Archivum Philologicum, 4, 32, Kaunas (1933). ³ Żadne spółgłoski przed samogłoskami ę, į (i) i dyftongiem ie, a spółgłoski č, g, k, l, š, ž także przed samogłoskami e, ė (ę, ē) i dyftongami ei, ėi nie są oznaczane żadnym znakiem miękkości, ponieważ w tych przypadkach są zawsze miękkie. Zastosowano tu transkrypcję zalecaną przez program zbierania materiałów do Atlasu języka litewskiego (1956). ⁴ K. Būga, Słownik języka litewskiego, z. 1, LI, Kowno, 1924. 98 W gwarze występują wyrazy mające dwa akcenty, które powstały nie wskutek przesunięcia akcentu, lecz na skutek skłonności do akcentowanego wymawiania sylab długich. Mówiąc o powstawaniu akcentu wskutek skłonności do akcentowanego wymawiania sylab długich, spotykamy się z dwoma akcentami — głównym i przeniesionym. Głównym akcentem nazywa się tu taki akcent, jaki mają wyrazy, w których akcent nie jest przesuwany z końca wyrazu na początek. Takie wyrazy, w których akcent nie jest przesuwany, mogą oprócz akcentu głównego mieć jeszcze jeden akcent — tak zwany przeniesiony. Występuje on w wyrazach, które po akcencie głównym mają w gwarze długą sylabę. Długa sylaba występująca po akcencie głównym jest w gwarze wymawiana z akcentem. Z powodu takiej akcentowanej wymowy sylaby powstaje oprócz akcentu głównego jeszcze nowy akcent — przeniesiony. Nazywa się go przeniesionym dlatego, że akcent główny dzieli się na dwie części i jedna z nich jak gdyby przenosi się z początku wyrazu na jego koniec, tzn. akcent dzieli się między początek a koniec wyrazu: árk,lõu ~ arkliuo (arkliui), vã,kõu ~ vaikuo (vaikui), sẽi,nã ~ sienai, šǫ,nẽi ~ šunie (šuniui), prãus,tẽis ~ prausties (praustis). Akcent główny wymawia się mocniejszym głosem, a przeniesiony — słabszym. Powstanie akcentu przeniesionego jest jak gdyby odwrotnością przesunięcia akcentu z końca wyrazu na początek. Akcent przeniesiony występuje wówczas, gdy po akcencie głównym znajduje się długa sylaba lub sylaba długa, która powstała wskutek zaniku krótkiej samogłoski w zamkniętej końcówce: lõn,gõu ~ lánguo (langui), trũo,bã ~ tróbai, kãrk,lã ~ kãrklai, bīm,bãls ~ biṁbalas, vẽr,pãls ~ vẽrpalas, giẽ,rãls ~ gėralas, dū,bẽls ~ dóbilas, kẽr,mẽns ~ kìrminas, žǭ,sẽns ~ žąsinas, kón,dõuls ~ kánduolas (branduolys). W niektórych przypadkach w wyrazach z akcentem przeniesionym intonacja akcentu głównego jest krótka. Dzieje się tak wtedy, gdy sylabę, na którą pada akcent główny, tworzy krótko wymawiana samogłoska: kã,tẽns ~ kãtinas, ã,vẽns ~ ãvinas, stã,lõu ~ stãluo (stalui), gà,lõu ~ gãluo (galui), ã,vẽi ~ ãvie (aviai), šã,kã ~ šãkai, sǫk,tẽis ~ sùkties (suktis). Należy zaznaczyć, że w tych przypadkach, gdy w wyrazie nie ma akcentu przeniesionego, intonacja jest długa: kãtẽna ~ kãtiną, ãvẽno ~ ãvinų, stãla ~ stãlo, gãla ~ gãlą, ãvis ~ ãvys, šãkas ~ šãkos. Wyrazy złożone, będące zazwyczaj wielosylabowe, przeważnie mają po dwa akcenty — główny i przeniesiony. W tych przypadkach, podobnie jak w wyrazach niezłożonych, akcent przeniesiony przypada po akcencie głównym. Akcent przeniesiony mają przede wszystkim te wyrazy złożone, w których akcent główny pada na samogłoskę łączącą lub na pierwszą część wyrazu złożonego: avẽ,kãilis ~ avikailis, galvūo,vẽršis ~ galvovi̇ršis, saulẽ,kãita ~ saulėkaita, griẽblà,kūotis ~ grėblãkotis, ognà,vẽitė ~ ugnãvietė, akì,brǫ́ukšmis ~ akibruokšmis, sãldà,rū́kštis ~ sáldrūkštis, põs,brúolis ~ pùsbro­lis, rẽt,sĩkis ~ rẽtsykis, kél,vẽitė ~ kélvietė, luopẽt,kūotis ~ lopėtkotis, meškẽr,kūotis ~ meškėrkotis. Jeśli w wyrazie po akcencie głównym w gwarze nie ma długo wymawianej sylaby, wyraz taki nie ma również akcentu przeniesionego, choć akcent główny pada na samogłoskę łączącą lub na pierwszą część wyrazu złożonego: miešlãvežis ~ mėšlãvežis, arklãganis ~ arklãganis, kaulãšeris ~ kiaulãšeris, tãrpšakis ~ taĩpšakis, pō.spadė ~ pùspadė. 99 Akcent przeniesiony nie występuje również w tych przypadkach, gdy w gwarze akcent główny znajduje się w drugiej części wyrazu złożonego: vėinrọnkis ~ vienrañkis, stuorlūpis ~ storlūpis, dẹtpẹlvis ~ didpilvis, mažakālbis ~ mažakalbis, veĩnakis ~ vienāki̇s. Z tego, co powiedziano o akcencie gwary, wynika, że w gwarze występuje łącznie pięć akcentów: przesunięty (główny przesunięty), poboczny, poboczny przesunięty, główny i przeniesiony. W gwarze wyrazy mogą mieć nie tylko po jednym akcencie, jak w języku literackim, lecz także po dwa, a czasami nawet więcej akcentów. Intonacja W gwarze kretyńskiej intonacje wyrazów, podobnie jak miejsce akcentu, znacznie różnią się od języka literackiego. W tej gwarze występuje pięć intonacji, a nie trzy jak w języku literackim: krótka, opadająco-wznosząca, złamana, środkowa i wznosząca. Niektóre intonacje są podobne do intonacji języka literackiego, a niektóre są charakterystyczne wyłącznie dla gwary. Pod względem ruchu głosu najbardziej przypominają odpowiadające im intonacje języka literackiego krótka, opadająco-wznosząca i wznosząca, natomiast intonacje złamana i środkowa są charakterystyczne wyłącznie dla gwary. Od intonacji języka literackiego najbardziej różni się intonacja złamana, wymawiana w gwarze zamiast literackiej intonacji wznoszącej; cechuje ją gwałtowny spadek i załamanie głosu, znacznie silniejsze niż w literackiej intonacji wznoszącej. Intonacja opadająco-wznosząca jest podobna do literackiej intonacji opadająco-wznoszącej jedynie pod względem wznoszenia głosu, różni się natomiast jego opadaniem. Gwarowa intonacja opadająco-wznosząca jest dłuższa i bardziej przeciągana niż w języku literackim. Język literacki w ogóle nie ma intonacji środkowej. Jest ona podobna do opadająco-wznoszącej, lecz znacznie krótsza. W gwarze intonację środkową wymawia się na wydłużonych krótkich samogłoskach, gdy krótka intonacja ulega wydłużeniu albo gdy akcent zostaje cofnięty z końcówki o długości intonacji opadająco-wznoszącej na rdzeń o takiej samej długości. Jak wspomniano, niektóre wyrazy w gwarze mają po dwa, a czasem nawet więcej akcentów; akcenty mogą być główne, cofnięte lub przesunięte. Intonację mają w gwarze nie tylko akcenty główne, lecz także cofnięte i przesunięte. Skoro wszystkie akcentowane sylaby mają również intonację, wyrazy mające po dwa akcenty mają zatem po dwie intonacje, a wyrazy z większą liczbą akcentów mają tyle samo intonacji. Intonacja akcentu cofniętego może być trojaka: krótka, środkowa lub wznosząca. Krótka intonacja akcentu cofniętego występuje wtedy, gdy akcent zostaje cofnięty z krótkiej końcówki lub końcówki o długości intonacji opadająco-wznoszącej na krótki rdzeń: lãz,dà ~ lazdà, mė,dõs ~ medùs, rà,sà ~ rasà, sà,là ~ salà, šẹ,lòmà ~ šilùmą, tẹ,kėnà ~ tekinà, nãš,lĩs ~ našlỹs, šẹ,rĩs ~ šerỹs, d,veñã ~ avinãi, kã,teñã ~ katinãi, pẹ,lẹnã ~ pelenãi. Środkowa intonacja akcentu cofniętego występuje wtedy, gdy akcent zostaje cofnięty z krótkiej końcówki lub końcówki o długości intonacji opadająco-wznoszącej na rdzeń o długości intonacji opadająco-wznoszącej: ã.u,sẹs ~ ausis, lộ,n,kà ~ lankà, bã.rz,dà ~ barzdà, skũo,là ~ skolà, žẹ.i,mà ~ žiemà, lã.u,kã ~ laukai, dọ.u,biẹ ~ duobė, vie,žie ~ vežė, žũo,lie ~ žolė, pũs,lie ~ pušlė. 100 Wznosząca intonacja akcentu cofniętego występuje wtedy, gdy akcent zostaje cofnięty z krótkiej końcówki lub końcówki o długości intonacji opadająco-wznoszącej na rdzeń o długości intonacji wznoszącej: á.rk,lìs ∼ arklỹs, grieblìs ∼ grėblỹs, ló.nigà ∼ langai, še.r,dės ∼ širdìs, tie,vã ∼ tėvai, čã.u,dõlìs ∼ čiaudulỹs. W gwarze akcent nigdy nie jest cofany z końcówki o długości intonacji wznoszącej: gerà ∼ gerái (dobrze), nušãls ∼ nušãls (zmarznie), laukáms ∼ laukáms, arkliẽms ∼ arkliáms, gerám ∼ gerám, ausìms ∼ ausìms, galvióms ∼ galvóms; dotyczy to również czasowników w 1. i 2. osobie liczby pojedynczej, ponieważ w tych przypadkach gwara ma końcówkę o długości intonacji wznoszącej: darãu ∼ darãu (robię), rašãu ∼ rašãu (piszę), palekáu ∼ palikáu (zostawiłem), matã ∼ mataĩ (widzisz), darã ∼ darái (robisz), skaitė ∼ skaitėi (czytasz), nešė ∼ nešėi (niesiesz), padarė ∼ padarėi (robisz). Akcent poboczny, który powstał w gwarze wskutek cofnięcia akcentu, również ma intonację. Jego intonacja jest dwojaka: krótka lub opadająco-wznosząca. Jeśli akcent zostaje cofnięty z końcowej krótkiej sylaby, intonacja akcentu pobocznego tej sylaby (na końcu wyrazu) jest krótka: à.kẽs ∼ akìs, gè.rà ∼ gerà, lã.u,kùs ∼ laukùs, põ.i,kòs ∼ puikùs, šà,kà ∼ šakà, vã,r,kùs ∼ vaikus; jeśli natomiast akcent zostaje cofnięty z końcowej sylaby o długości intonacji opadająco-wznoszącej, intonacja akcentu pobocznego tej sylaby (na końcu wyrazu) jest opadająco-wznosząca: dã.r,bã ∼ darbai, è,žỹs ∼ ežỹs, lã.u,kã ∼ laukai, lã,šẽnẽ ∼ lašiniai, vã,kã ∼ vaikai. Poboczne akcenty cofnięte mają dwojaką intonację: krótką lub opadająco-wznoszącą: Vúo,kitėjè ∼ Vokytiją (Vokietiją), Krẽ,tingà ∼ Kretingą. Z tego, co powiedziano, wynika, że w gwarze wskutek cofania akcentu oraz skłonności do akcentowanego wymawiania długich sylab pojawiają się akcent cofnięty, poboczny i przesunięty, mające pięć intonacji: krótką, opadająco-wznoszącą, złamaną, środkową i wznoszącą. Krótka intonacja. Krótką intonację (oznaczaną znakiem akcentu grawisowego „`”) mają krótkie sylaby, które w gwarze tworzą krótko wymawiane samogłoski a, e, ė, i, o, u. Nacisk głosowy podczas ich wymowy jest krótki i średniej siły. W gwarze krótka intonacja występuje w następujących przypadkach: a) W wyrazach jednosylabowych z krótkimi samogłoskami a, e, ė, i, o, u, odpowiadającymi krótkim samogłoskom języka literackiego a, e, i, u, u: kàs, tàs, ràs, nèš, vèš, lès, šès ∼ šis, krès ∼ kris, vès ∼ vis, lìg, dò ∼ dù, sò ∼ sù, pùkš, bùpt. b) Przy krótkich samogłoskach e, o, odpowiadających krótkim samogłoskom języka literackiego i, u, w gwarowych wyrazach jednosylabowych powstałych z wyrazów dwusylabowych wskutek zaniku krótkiej samogłoski końcówki zamkniętej: kèts ∼ kitas, dèkts ∼ diktas, pẽkks ∼ piktas, bòts ∼ būtas, tòšts ∼ tuščias, sòkts ∼ sūktas. c) Na krótkich a, e, odpowiadających literackim a, e z cyrkumfleksowym akcentem intonacyjnym, w wyrazach jednosylabowych powstałych z dwusylabowych wskutek zaniku krótkiej samogłoski wygłosowej sylaby zamkniętej: kàps ∼ kąpas, làps ∼ lapas, šàps ∼ šapas, gràps ∼ grąbas, màšes ∼ mažgas, pàts ∼ padas, ràks ∼ rągas, slàpts ∼ slaptas, tàks ∼ takas, lèts ∼ lėdas, mèts ∼ metas, šèšts ∼ šeštas, šèšks ∼ šeškas. d) Na krótkich samogłoskach a, e, odpowiadających samogłoskom literackim a, e z cyrkumfleksowym akcentem intonacyjnym, w wyrazach jednosylabowych powstałych w gwarze z dwu- 101 sylabowych wskutek zaniku krótkiej samogłoski wygłosowej sylaby otwartej: kàs ~ kasa, žàd ~ žada, nèš ~ neša, kėp ~ kepa, lės ~ lesa, mèt ~ meta, vėž ~ veža. e) Na krótkich samogłoskach ę, ė, odpowiadających literackim i, u, w wyrazach jednosylabowych powstałych w gwarze z dwusylabowych wskutek zaniku krótkiej samogłoski wygłosowej sylaby otwartej: lėp ~ lipa, tėk ~ teki, kėš ~ kiša, lóp ~ lupa, sōk ~ suka, krōt ~ krūta. f) Na początku wyrazu, na krótkich samogłoskach a, e, ę, ė, u, odpowiadających literackim a, e, i, u, u z akcentem krótkim — w wyrazach z akcentem cofniętym z krótkiej lub długiej sylaby końcowej na krótką sylabę rdzeniową: 1) z krótkiej sylaby końcowej: à.kės ~ akis, grà.žūs ~ gražūs, à.vežà ~ aviža, mè.dòs ~ medūs, lè.gà ~ liga, vė.dòs ~ vidus, pǫ.šės ~ pušis, ǫg.nės ~ ugnis, nù.krės ~ nukris, nù.lòps ~ nulups; 2) z długiej sylaby końcowej: là.šėnė ~ lašiniai, àt.àudà ~ ataudai, è.žīs ~ ežys, vė.dòris ~ vidurys, pǫ.šė ~ pušė(i) (pušyje), ǫg.niė ~ ugnė(i) (ugnyje), nù.dàuš ~ nudauš, nù.ės ~ nueis. g) Na początku wyrazu, na krótkich samogłoskach a, e, odpowiadających literackim a, e z cyrkumfleksowym akcentem intonacyjnym, w wyrazach dwu- lub wielosylabowych z akcentem pobocznym, powstałym nie wskutek cofnięcia akcentu z końca wyrazu na początek, lecz wskutek wydłużenia i długiej wymowy sylab w gwarze: bamà.tònt ~ bamāt ant, sà.kǫnt ~ sàkant, là.kǐntė ~ lãkinti, kà.tė ~ katė, là.pė ~ lapė, lė.sìntė ~ lėsinti, mè.tā ~ mėtai, švè.tìntės ~ švėtinties (švėtintis, užeiti kur nuo lietaus). i) Na początku wyrazu, na krótkich samogłoskach a, e, odpowiadających samogłoskom literackim a, e z cyrkumfleksowym akcentem intonacyjnym, w wyrazach z akcentem pobocznym, powstałym wskutek zaniku krótkiej samogłoski wygłosowej sylaby zamkniętej, a w konsekwencji powstania wtórnego dyftongu i wydłużenia sylaby: à.vė̀ns ~ avìnas, àb.dàrs ~ áp daras, àd.bòls ~ atbulas, kà.ràms ~ kàramas, bà.ràms ~ bãramas, kà.tėns ~ kàtinas, svè.tėms ~ svėtimas, tè.kėns ~ tėkinas, vè.dėns ~ vėdinas. j) Na początku wyrazu, na krótkich samogłoskach ę, ė, odpowiadających literackim i, u z akcentem krótkim, w wyrazach dwusylabowych z akcentem pobocznym powstałym wskutek wydłużenia sylab wymawianych w gwarze długo: rė.hìntė ~ rìkinti, rè.tìntė ~ ritinti, švè.tìntė ~ švītinti, dè.dìntė ~ didinti, pǫ.šėi ~ pušies (pušiai), pǫ.tùoms ~ pūtoms, jǫ.dìntė ~ judinti. k) Na początku wyrazu, na krótkich samogłoskach ę, ė, odpowiadających literackim i, u z akcentem krótkim, w wyrazach dwu- lub wielosylabowych z akcentem pobocznym, powstałym wskutek zaniku krótkiej samogłoski końcówki, a w konsekwencji wydłużenia sylaby: dė.dėn ~ didina, rė.tėn ~ ritina, kǫ.šėn ~ kušina, jǫ.dėn ~ judina. l) Na początku wyrazu, na krótkich samogłoskach a, e, odpowiadających literackim a, e z cyrkumfleksowym akcentem intonacyjnym, w wyrazach dwu- lub wielosylabowych z akcentem pobocznym, powstałym wskutek zaniku krótkiej samogłoski wygłosowej sylaby otwartej, a w konsekwencji wydłużenia sylaby: mà.šėn ~ mašina, mà.žėn ~ mažina, dè.dėn ~ dedina, kè.pėn ~ kepina. m) Na końcu wyrazu, na krótkich samogłoskach a, e, ę, i, ė, u, odpowiadających literackim samogłoskom krótkim z akcentem krótkim, w gwarowym akcencie pobocznym 102 w akcencie wyrazów z akcentem cofniętym: šã,kà~šakà, à,vėžã~avižà, gà,lė~galè, kè,i,mė ~ kiemè, dzà,sė~dvasia, và,lė~valia, à,kìs~akis (gal.), ã,u,sìs ~ ausis (gal.); rō,n,kō~ ranka (nag.), krŏ,tò ~ krutù, stà,lùs ~ stalùs, lã,u,kìs ~ laukùs. Akcent intonacyjny opadający. Akcent intonacyjny opadający (oznaczany znakiem tyldy „~”) w gwarze wymawia się z podtrzymywanym i długim naciskiem głosu. Przy wymawianiu tego akcentu głos stopniowo wznosi się przez dłuższą chwilę, a potem nagle opada. Gwarowy akcent intonacyjny opadający różni się od akcentu intonacyjnego opadającego języka literackiego tym, że jego opadanie głosu w gwarze jest bardziej gwałtowne i krótsze niż w języku literackim. Miejsce nacisku akcentowego w dyftongach bardzo różni się od języka literackiego. W języku literackim przy wymawianiu akcentu tvirtapradis w dyftongach nacisk głosu skupia się na drugim składniku, natomiast w opisywanej gwarze nacisk głosu przy tym akcencie zawsze skupia się w dyftongach na ich pierwszym składniku: màišas ~ maišas, làiks ~ laikas, lãuks ~ laukas, kẽims ~ kiemas, kŏmps ~ kampas, tẽmptę ~ tempti, rŏnkas ~ rankos, lŏnks ~ lankas, lėkte ~ lėkti, driėpte ~ drėbti, diėdę ~ dėdė, tiėr ~ tera, ǫz,būons ~ uzbonas, Jūons ~ Jōnas, žūodis ~ žodis, lūops ~ lōpas. Wskutek skupiania się nacisku głosu tego akcentu na pierwszym składniku dyftongu niektóre dyftongi (ai, ei) w gwarze mają tendencję do zanikania. Oto kilka przykładów, w których drugi składnik dyftongu zanikł w gwarze: vãks ~ vaikas, ẽte ~ eiti, grẽts ~ greitas, svẽks ~ sveikas, rẽkals ~ reikalas. Akcent tvirtapradis opisywanej gwary jest podobny do takiego samego akcentu u żmudzkich dūnininków. Zgadza się z nim pod względem rodzaju nacisku, ilości i ruchu głosu, różni się natomiast miejscem nacisku głosu, ponieważ tvirtapradis u dūnininków we wszystkich dyftongach obejmuje oba składniki, choć jest bliższy żmudzkim dounininkom, z tendencją do skupiania się na pierwszym składniku⁵. Tvirtagalę priegaidę turi: a) Długie sylaby utworzone przez samogłoski o długości charakterystycznej dla akcentu tvirtapradis: ėšėgōstę ~ išsigąsti, grōžts ~ grąžtas, škęštę ~ skęsti, lįstę ~ lįsti, pīkę ~ pykti, šūstę ~ siūsti, liūts ~ liūtas, mūris ~ mūris, liūdns ~ liūdnas. b) Długie sylaby utworzone przez akcentowane, wydłużone a, e: dãrę ~ darė, eglãsakę ~ eglasakė, mãžos ~ mažas, šãkę ~ šakė, šãsos ~ šašas, sãkę ~ sakė, kẽkę ~ kėkė, mẽdis ~ medis, šẽnis ~ senis. Jednakże w wyrazach, w których wskutek skrócenia końcówki w gwarze powstaje sylaba wymawiana krótko, samogłoski a, e w takiej sylabie, jak wskazano wcześniej, mają akcent skrócony: bāts ~ batas, lāps ~ lūpas, kāps ~ kāpas, lēts ~ lėdas, svēts ~ svečias, neš ~ neša, vēd ~ vėda. c) Długie sylaby utworzone przez dyftongi właściwe lub mieszane o długości charakterystycznej dla akcentu tvirtapradis; w tym przypadku akcent przypada na pierwsze składniki dyftongów: lāuks ~ laukas, āuls ~ aūlas, šāuktę ~ šaukti, lāiks ~ laikas, pēiktę ~ peikti, dėina ~ dieną, šēins ~ šienas, jōuks ~ juokas, mōils ~ muilas, kālts ~ kaltas, šāltis ~ šaltis, kōmps ~ kampas, lōnks ~ lankas, pāršos ~ paršas, šēlptę ~ šelpti, lēngvos ~ lengvas, vērstę ~ versti, tēlptę ~ tilpti, īmtę ~ imti, gīntę ~ ginti, ⁵ Por. P. Jonikas, Pagramančio tarmė, § 15, Kaunas, 1939. 103 sėrkte ~ sirgti, gõlte ~ gulti, trūmps ~ trūmpas, šūnkte ~ šūnkti, põrus ~ pūvas. Akcent toniczny łamany. Akcent toniczny łamany (oznaczany znakiem w kształcie daszku „^”) jest charakterystyczny dla Żmudzinów cofających akcent, a więc także dla opisywanej gwary, w której cofanie akcentu jest szczególnie wyraźne. Taki nacisk głosu w akcencie różni się od akcentu akutowego języka literackiego. Przy wymawianiu akcentu łamanego wyraźnie słychać nagłe załamanie wznoszącego się głosu w środku dźwięku, ponieważ w tym momencie następuje nagłe zamknięcie głośni. Gdy głośnia ponownie otwiera się w tej samej chwili, drugą część akcentowanej fonemy wymawia się, obniżając głos. Załamanie głosu w akcencie łamanym jest większe niż w akcencie akutowym języka literackiego. Przy wymawianiu akcentu łamanego głośnia nie zamyka się jednakowo we wszystkich przypadkach. Przy wymawianiu jednych głosek zamyka się bardziej, a innych — mniej. Zależy to od jakości głosek. Głośnia nie zamyka się całkowicie przy wymawianiu na przykład głosek ī i ū: rīts ~ rytas, lūpa ~ lūpa. W mowie ciągłej głośnia również zamyka się zazwyczaj słabiej niż przy wymawianiu tych samych wyrazów w izolacji. Głośnia otwiera się szerzej przy wymawianiu samogłosek ā, ē: sāu ~ sau, gārs ~ gāras, gērs ~ gēras, dēr ~ dēra. Ponadto otwiera się szerzej przy wymawianiu wyrazu w izolacji, z naciskiem. Akcent łamany nie różni się od akutowego języka literackiego pod względem miejsca nacisku głosu, gdyż miejsce nacisku głosu w akcencie łamanym jest takie samo jak w akcencie akutowym języka literackiego, mianowicie: w dyftongach, dyftongach o wtórnym wznoszeniu oraz dyftongach odpowiadających literackim o, ē (uo ~ o, ie ~ ē) nacisk skupia się na pierwszym komponencie: kāilis ~ kāilis, šāukšts ~ šaukštas, sēile ~ seilė, lēipa ~ liepa, dōuna ~ duona, šālts ~ šaltas, ōmžos ~ amžius, pōntis ~ pantis, tārps ~ tarpas, kēlte ~ kelti, lēmba ~ lėmė, sēnte ~ senti, gērte ~ gerti, kā,tēns ~ kątinas, lēns ~ linas, gērs ~ gēras, grūopte ~ gróbti, mūolis ~ móolis, dēte ~ dėti, siedēte ~ sėdėti. Przy wymawianiu akcentu łamanego ruch głosu jest taki sam jak w akcencie akutowym, mianowicie wznosząco-opadający. Jego wymówienie wymaga więcej czasu niż wymówienie gwary z akcentem akutowym (zob. podrozdział „Akcent akutowy”). Akcent łamany jest z natury podobny do łotewskiego akcentu łamanego. K. Būga we wstępie do swojego słownika nazywa żmudzki akcent łamany wybuchowym lub pękającym (łamanym) i porównuje go z łotewskim akcentem łamanym, określanym po łotewsku jako „krituoša” i „grūsta” lub „lauzta”. Akcent łamany gwary różni się od łotewskiego miejsca nacisku głosu, ponieważ łotewski akcent łamany skupia się na obu komponentach fonemy, a żmudzki akcent łamany — na pierwszym komponencie. Różni się także od łotewskiego pod względem zamknięcia głośni, gdyż przy wymawianiu żmudzkiego akcentu łamanego głośnia zamyka się mocniej. W gwarze akcent łamany występuje w: a) sylabach długich, których składnikami są samogłoski o długości charakterystycznej dla akcentu akutowego: kõsnis ~ kąsnis, kõste ~ kąsti, sprēste ~ spręsti, žīste ~ žįsti, rīts ~ rytas, gīte ~ gyti, vīrs ~ vyras, skūste ~ skųsti, sūls ~ siūlas, grūts ~ grūdas, lūpa ~ lūpa. 6 K. Būga, Lietuvių kalbos žodynas, 1 sąs., XXIV. 104 b) Długie sylaby, których podstawę stanowią czyste lub mieszane dyftongi o akcencie opadającym: bãime ~ báimė, káuls ~ káulas, sáulė ~ saũlė, méilė ~ meilė, pẽiva ~ pieva, sẽina ~ siena, pẽins ~ pienas, dṹna ~ duona, ǒusis ~ ũosis, kálts ~ káltas, sãmtis ~ sám tis, põntis ~ pántis, kãrvė ~ kárvė, bãrtė ~ bártė, dẽlns ~ dẽlnas, pẽmpė ~ pémpė, lẽnkė ~ lénkė, gẽrvė ~ gérvė. W literackim języku litewskim akcent opadający w dyftongach mieszanych, złożonych z i, u + l, m, n, r, oraz w dyftongu ui oznacza się znakiem akcentu lewego, ponieważ samogłoski i i u są zawsze krótkie i takie pozostają również w tych dyftongach. W opisywanej gwarze pierwsze elementy dyftongów złożonych z i, u + l, m, n, r, oraz dyftongu ui wymawia się długo i mają one nie akcent krótki, lecz łamany: skėlte ~ skílti, ė́lks ~ ilgas, tẹ́lts ~ tiltas, tĩmpa ~ timpa, pĩntė ~ pinti, trĩnka ~ trinka, bẽrtė ~ birti, kṓltė ~ kulti, dṹmtė ~ dumti, kṓrpė ~ kurpė, õitė ~ ūiti. Tak samo brzmi akcent mieszanych dyftongów wtórnego pochodzenia, złożonych z i, u + l, m, n, r: pẽl ~ pila, šẽls ~ šilas, vežẽms ~ vežimas, liekẽms ~ lėkimas, pẽn ~ pina, lẽns ~ linas, mẽn ~ mina, tẽn ~ tina, kõl ~ kulia, gõl ~ gula, aukštõms ~ aukštumas, gelõms ~ gilumas, dõr ~ duria. Akcent łamany mają również mieszane dyftongi wtórnego pochodzenia w gwarze, złożone z a, e + l, m, n, r, które powstały wskutek zaniku krótkiej zamkniętej końcówki w gwarze: gãls ~ galas, nõms ~ namas, trãns ~ trãnas, gãrs ~ gãras, kẽls ~ kelias, pẽns ~ penas, gẽrs ~ gẽras. c) Długie sylaby gwarowe z akcentem pobocznym, powstałym nie wskutek przesunięcia akcentu z końca wyrazu na początek, lecz wskutek wydłużenia sylaby w gwarze: lūo,pĩtė ~ lópyti, vĩ,rã ~ vyrai, vã,kõu ~ vaikუo (vaikui), ãrk,lõu ~ arkliuo (arkliui), gnãi,bĩtė ~ gnaibyti, dãik,stĩte ~ daigstyti, trẽ,lĩnks ~ trilinkas, dė-, gĩntė ~ dėginti, dẹ,dĩnte ~ didinti, lẽ,sãls ~ lėsąlas, sprã,gẽls ~ spragilas, pã-, šãrs ~ pašaras, vã,bãls ~ vabalas. Akcent pośredni. Akcent pośredni (oznaczany pionowym znakiem łukowym „⁀”) jest znacznie krótszy od akcentu rosnącego i wymawia się go bez przedłużania. Akcentowana fonema jest mniej napięta niż przy akcencie rosnącym. Różni się od akcentu rosnącego także przebiegiem wznoszenia i opadania tonu. Pod względem miejsca nacisku głosowego w gwarze nie różni się od akcentu rosnącego. W dyftongach nacisk głosowy skupia się na pierwszym elemencie: dẽ.i,nã ~ dieną, dõ.u,bĩe ~ duobė, lã.u,kã ~ laukai. W gwarze akcent pośredni występuje w: a) Samogłoskach ę, ǫ, odpowiadających w języku literackim i, u z akcentem krótkim, w sylabach otwartych, zawierających tylko jeden akcent (tj. w wyrazach bez akcentu pobocznego): vẽ.sos ~ visas, bẽ.jė ~ bijo, lẽ.pa ~ lipo, tekẽ.nis ~ tekinis, krẽ.ste ~ krėsti, šõ.kas ~ šūk os, bõ.va ~ buvo, šõ.ni ~ šunį, nõ.gara ~ nūgara, šõ.tẽni ~ šūtinį. Jeśli wyrazy dwusylabowe lub wielosylabowe mają po dwa akcenty, tj. główny i poboczny, samogłoski ę, ǫ, odpowiadające w języku literackim i, u z akcentem krótkim, mają w gwarze nie akcent pośredni, lecz krótki: vẽ,sãs ~ visais, bẽ,júom ~ bijom, lẽ,pãm ~ lipam, tekẽ,nẽ ~ tekiniai, krẽ,tiuot ~ 105 kritot, šõ,kuoms ~ šukoms, bõ,vuom ~ būvom, šõ,nõ ~ šuniu, nõ,gario ~ nūgaro(j), šõ,tęnõu ~ šutiniu (šutiniu). b) Sylaby długie w wyrazach dwu- lub wielosylabowych z akcentem cofniętym od końca wyrazu na temat o intonacji circumflexowej: õ,sà ~ ąsa, plì,tà ~ plyta, žõ,sės ~ žąsis, dìg,lìs ~ dyglys, bù,rìs ~ būrys, lã,i,kã ~ laikai, sã,u,lã ~ aulai, žė,i,mã ~ žiema, kã,l,vã ~ kalvà, dõ,n,gõs ~ dangūs, mã,r,kã ~ markà, lė,n,tã ~ lentà, dė,r,vã ~ dervà, kõ,l,nės ~ kulnis, dė,r,và ~ dirvà, lã,i,kėnã ~ laikinai, kù,m,pnūosõ ~ kumpnosà, lã,uk,nėšà ~ lauknešà. Intonacja akutowa. Ruch głosu w intonacji akutowej (oznaczanej prawostronnym znakiem „´”) jest wznosząco-opadający. Wznosząca część ruchu głosu jest krótsza od opadającej. Podczas wymowy nacisk głosu nagle wzrasta, a ku końcowi przez dłuższy czas i jednostajnie opada. Pod względem miejsca nacisku głosu intonacja akutowa pokrywa się z językiem literackim. Nacisk głosu w dyftongach koncentruje się na pierwszym komponencie: á,rk,lìs ~ arklys, šė,r,dės ~ širdis. Na pierwszym komponencie koncentruje się nacisk głosu również w dyftongach odpowiadających samogłoskom o, ė języka literackiego: žùo,gã ~ žiogai, grìeb,lìs ~ grėblys. Intonację akutową mają w gwarze tylko wyrazy, w których akcent cofnięto od końca ku początkowi. Jak wiadomo, w gwarze akcent cofa się z końcówki o intonacji circumflexowej i krótkiej, a intonacja akcentu cofniętego może być trojaka: krótka, pośrednia lub akutowa, zależnie od tego, na jaki temat cofnięto akcent. Intonacja akutowa występuje, gdy akcent cofnięto na temat akutowy, tj. taki, którego sylaba akcentowana ma intonację akutową: vie,žīs ~ vėžys, gì,và ~ gyvà, vie,gėlė ~ vėgelė, gá,l,và ~ galvà, gė,l,žės ~ gelžis, vùo,žīs ~ ožys, gė,lž,gàlīs ~ gelžgalys, vùo,bėlė ~ obelė, tie,vã ~ tėvai, vùo,šėkà ~ ožika (ožka), tā,u,kã ~ taukai, šė,r,dės ~ širdis, dá,r,bėninks ~ darbininkas. Ponieważ w gwarze wyrazów, w których akcent cofnięto na temat akutowy, nie ma zbyt wiele, a intonacja akutowa występuje tylko wtedy, gdy akcent cofnięto na temat akutowy, intonacja ta jest w gwarze rzadka. AKCENT I INTONACJA W GWARZE KRETYŃSKIEJ И. И. АЛЕКСАНДРАВИЧЮС Р е з ю м е Opisywana gwara, zgodnie z przyjętym podziałem w dialektologii litewskiej, należy do nadmorskiej gwary żmudzkiej — doūnininków. Gwara ta już dawno zwróciła uwagę językoznawców, ponieważ zachowały się w niej dawne cechy językowe. Ponieważ cechy gwary jako systemu językowego najwyraźniej ujawniają się w porównaniu z językiem literackim, akcent i intonację bada się głównie metodą porównawczą. 106 Akcent i intonacja opisywanej gwary różnią się od języka literackiego. Najbardziej charakterystycznymi cechami gwary w zakresie akcentu są retrakcja akcentu oraz występowanie dwóch lub więcej sylab akcentowanych. W gwarze kretyńskiej akcent przenosi się z długości wznoszącej i krótkiej końcówki (z wyjątkiem końcówek o długości opadającej) na każdą sylabę długą lub krótką; nie przenosi się jednak całkowicie, lecz rozkłada na początek i koniec wyrazu: część akcentu przenosi się na początek wyrazu, a druga część pozostaje na swoim poprzednim miejscu. Wskutek takiej retrakcji akcentu zwiększa się liczba sylab akcentowanych w wyrazie. Dlatego wyrazy z akcentem retrakcyjnym mają nie jedną, lecz dwie lub więcej sylab akcentowanych. Akcenty wtórne w gwarze pojawiają się nie tylko wskutek przeniesienia akcentu, lecz także wówczas, gdy po akcencie głównym w gwarze następuje sylaba długa. Jeśli po akcencie głównym w wyrazie nie ma sylaby długiej, wyraz taki nie ma akcentu wtórnego. W gwarze kretyńskiej występuje pięć intonacji: krótka, wznosząca, przerywana, średnia i opadająca. Pod względem ruchu głosu najbliższe językowi literackiemu są intonacje krótka, wznosząca i opadająca, natomiast intonacja przerywana różni się od opadającej intonacji języka literackiego silnym obniżeniem głosu. Intonacja wznosząca w gwarze przypomina intonację wznoszącą języka literackiego jedynie pod względem podwyższenia głosu. Intonacja wznosząca gwary jest dłuższa i bardziej rozciągnięta niż w języku literackim. Intonacja średnia nie występuje w języku literackim. Przypomina intonację wznoszącą, jest jednak znacznie krótsza. W gwarze intonacja średnia występuje w przypadkach, gdy pojawiają się krótkie samogłoski będące wynikiem wydłużenia intonacji krótkiej, albo gdy akcent przenosi się z sylaby o długości wznoszącej na rdzeń o długości wznoszącej. W gwarze intonację mają zarówno akcenty główne, jak i wtórne, niezależnie od tego, w jaki sposób pojawił się akcent wtórny w wyrazie: czy wskutek retrakcji akcentu, czy wskutek pojawienia się akcentu na sylabie długiej. Wyrazy mające dwa lub więcej akcentów mają też dwie lub więcej intonacji.