Kirtis ir priegaidė Kretingos tarmėje

LT RT ULVIEŲ. RALBOTYROS KLAUSI MA I, I L.1. E-"P Ui OS TSR MOK SEY AKADEMI JA AKCENT I INTONACJA W DIALEKCIE KRETYNGI J. ALEKSANDRAVICIUS Tu opisano akcent i intonację dialektu kretyngskiego. W opisywany obszar wchodzi nie tylko Kretynga, lecz także niektóre miejscowości znajdujące się w pobliżu Kretyngi, mianowicie: Połąga, Darbėnai, Kartena i in. Opisywany dialekt, zgodnie z podziałem przyjętym w badaniach dialektologii litewskiej, należy do dialektu dounininków żmudzkich wybrzeża. Ponieważ właściwości dialektu jako systemu językowego najbardziej uwidaczniają się w porównaniu z językiem literackim, akcent i intonacja są tu badane głównie metodą porównania z językiem literackim. Akcent Akcentowanie dialektu dounininków żmudzkich wybrzeża bardzo różni się od akcentowania języka literackiego. Szczególnie godna uwagi jest tu niezgodność miejsca akcentu z językiem literackim. Najbardziej charakterystycznymi cechami akcentuacji żmudzkiej gwary nadmorskiej są cofanie akcentu oraz tendencja do posiadania w wyrazach nie jednej, lecz dwóch sylab akcentowanych. To właśnie z powodu tych właściwości akcentuacji miejsce akcentu w wyrazach gwarowych różni się w największym stopniu od języka literackiego. Przypuszcza się, że na powstanie cofania akcentu miały wpływ języki kuroński i selijski. Cofanie akcentu jest tendencją do cofania akcentu w gwarze od końca wyrazu ku jego początkowi. Cofanie akcentu bywa dwojakie: w jednych gwarach akcent cofa się tylko w pewnych przypadkach, w innych zaś — we wszystkich przypadkach (z wyjątkiem końcówki o długości z akcentem inicjalnym). Gdy akcent nie cofa się we wszystkich przypadkach, lecz od krótkiej końcówki (dawnej z akcentem inicjalnym) tylko na długi rdzeń, np. give ~ gyva (dorzecze rzeki Muszy), takie cofanie akcentu nazywa się warunkowym cofaniem akcentu!. Drugie cofanie akcentu występuje wtedy, gdy akcent od końcówki z akcentem finalnym i od krótkiej końcówki (z wyjątkiem końcówki o długości z akcentem inicjalnym, od której akcent w ogóle się nie cofa) cofa się na każdy rdzeń — długi lub krótki: 1 Zob. Archivum Philologicum, 4, 32, Kowno (1933). 7. Zagadnienia językoznawstwa 97 I.u,kū ~ laukai, ro.n,ka ~ rankd, gė,rd ~ gerd, šd,kd ~ šaka (północni ir północno-zachodni Żmudzini- ), laikai ~ laukai, giva ~ gyva, šaka ~ šaka (Joniškis- )?, Takie przesunięcie akcentu nazywa się ogólnym przesunięciem akcentu. Gwary kretyngskiej właściwe jest ogólne przesunięcie akcentu. Tutaj akcent zostaje przesunięty z długości cyrkumfleksowej i krótkiej końcówki (z wyjątkiem końcówki o długości akutowej, np.: sakdu ~ sakau (sakaū), dard ~ darai (darai), laukdms ~ laukams) na każdy — długi i krótki — rdzeń: /ū-u,kū ~ laukai, da.r,£G ~ daržai, . vie, £7s*~ vėžys, ~ rd,gis rugys, ~ kop,rd kupra, ~ még,la miglė. W gwarze kretyngskiej należy odnotować osobliwość przesunięcia akcentu. Tutaj akcent nie zostaje przesunięty całkowicie, lecz dzieli się między początek i koniec wyrazu: część akcentu zostaje przeniesiona na początek wyrazu, a druga część pozostaje na swoim dotychczasowym miejscu akcentu. Dlatego po przesunięciu akcentu w wyrazie pojawiają się dwa akcenty — oprócz starego akcentu pojawia się jeszcze nowy akcent, nazywany akcentem przesuniętym: ša,ka ~ Saka, lenta ~ lenta, ro.n,kd ~ ranka, gė.i,dis m gaidys, dork lis ~ arklys, longa ~ langai, vie, #1 s ~ vėžys, do.u,bie ~ duobg. Pod względem siły akcentu te dwa akcenty w gwarze nie są jednakowe: akcent cofnięty jest silniejszy od dawnego akcentu, zwanego akcentem pobocznym. K. Būga we wstępie do swojego słownika podkreśla, że „Żmudzini, oprócz nowego akcentu przeniesionego, nadal wymawiają także dawny akcent końcówki, który jednak jest słabszy od nowego”- “. Poboczny akcent gwary odpowiada akcentowi języka literackiego, np.: akis~ d,kės, ausis ~ a-u,sės. Należy zaznaczyć, że nie w całej gwarze żmudzkiej dounininków występuje taka osobliwość cofania akcentu, kiedy przy cofaniu akcent dzieli się na dwie części. W północno-wschodnim zakątku gwary żmudzkiej dounininków (Vegeriai, Klykoliai, Akmenė), który wchodzi w obszar powszechnego cofania akcentu, akcent jest całkowicie cofany z końca wyrazu na początek, nie pozostawiając w dawnym miejscu żadnych śladów: rdnka ~ ranka, ūusęs ~ ausis. W tym przypadku akcent jest całkowicie cofany z końca wyrazu na początek, dlatego w wyrazie powstaje tylko jeden akcent. W gwarze występują wyrazy mające po trzy i cztery akcenty, które pojawiają się w wyrazach trzylub czterosylabowych, gdy akcent zostaje cofnięty z końca wyrazu na początek: §,loma ~ šilumū, blėz,dinga ~ blezdinga (kregždė), da.r,bėninkūs ~ darbininkūs, dré,gdntius ~ drigantūs (eržilus), vė,/ienėjė ~ velénija. Trzeci akcent (drugi od końca) nazywa się tutaj pobocznym akcentem cofniętym. Powstaje on w wyniku przesunięcia akcentu z końca wyrazu na początek, gdy na końcu wyrazu pozostaje nie tylko dawny akcent, lecz akcentowana jest także znajdująca się obok niego sylaba. Ta sylaba ma właśnie poboczny akcent przesunięty. Nazywa się go pobocznym akcentem przesuniętym dlatego, że jest słabszy od akcentu przesuniętego, powiedzmy, od głównego akcentu przesuniętego, lecz silniejszy od akcentu pobocznego. Zob. už 2 Archivum Philologicum, 4, 32, Kaunas (1933). 3 Wszystkie spółgłoski przed samogłoskami ¢, i (i) oraz dyftongiem ie, a spółgłoski & g, &, I, §, ž także przed samogłoskami e, e¢ (ė, €) i dyftongami ef, ei nie są oznaczane żadnym znakiem miękkości; ponieważ w tych przypadkach są zawsze miękkie. Użyto tu transkrypcji stosowanej w programie zbierania materiałów do Atlasu języka litewskiego (1956). * K. Būga, Lietuvių kalbos žodynas, t. 1, z. 1, Kaunas, 1924, 98 W gwarze występują wyrazy mające dwa akcenty, powstałe nie w wyniku przesunięcia akcentu, lecz wskutek skłonności do akcentowania w wymowie sylab długich. Mówiąc o powstawaniu akcentu wskutek skłonności do wymawiania akcentowanych sylab długich, spotykamy się z dwoma akcentami — głównym i przeniesionym. —Akcentem głównym nazywa się tutaj taki akcent, który mają wyrazy nieprzenoszące akcentu z końca wyrazu na początek. Takie wyrazy nieprzenoszące akcentu mogą mieć oprócz głównego jeszcze jeden akcent — tak zwany przeniesiony. Mają go takie wyrazy, które po akcencie głównym mają w gwarze długą sylabę. Długa sylaba znajdująca się po akcencie głównym jest w gwarze wymawiana z akcentem. Wskutek takiej akcentowanej wymowy sylaby pojawia się oprócz głównego jeszcze nowy akcent — przeniesiony. Nazywa się go przeniesionym dlatego, że akcent główny dzieli się na dwie części i jedna jego część niejako zostaje przeniesiona z początku wyrazu na koniec, t. y. akcent dzieli się między początkiem a końcem wyrazu: drk,16u ~ arkliuo (arkliui), vū,kdu ~ vaikuo (vaikui), séind ~ sienai, šd,nči ~ šūnie (šuniui), praus,rčis ~ praūsties (praustis). Akcent główny wymawia się silniejszym głosem, a przeniesiony słabszym. Pojawienie się akcentu przesuniętego jest niejako działani- — em odwrotnym do początku cofania akcentu z końca wyrazu. Akcent przesunięty występuje į wówczas, gdy po akcencie głównym znajduje się długa sylaba lub długa sylaba powstała wskutek wypadnięcia krótkiej samogłoski zamkniętej końcówki: /0n,géu ~ languo (langui), trio,bd ~ trėbai, kūrk,la ~ kaiklai, bim,būls ~ bimbalas, vér,pdls ~ veipalas, gie,rdls ~ gėralas, dio,béls ~ dėbilas, kėr,mėns m kifminas, š0,sėns ~ žąsinas, kdn,dduls ~ kanduolas (jądro). W niektórych przypadkach iloczas akcentu głównego wyrazów z akcentem przesuniętym jest krótki. Dzieje się tak wtedy, gdy sylabę, na którą pada akcent główny, tworzy krótko wymawiana samogłoska: kd,rėns ~ kūtinas, d,vėns ~ avinas, std,l0u ~ stiluo (stalui), ga,l6u ~ giluo (galui), a,vé1 ~ vie (aviai), §a,kd ~ šūkai, sdk,rčis ~ sukties (suktis). Należy zauważyć, że w tych przypadkach, gdy w wyrazie nie ma akcentu przesuniętego, iloczas jest długi: kdrena ~ kūtiną, dveno ~ ūvinu, stala ~ stalo, gala ~ gūlą, avis ~ ūvys, šakas ~ šakos. Wyrazy złożone, będąc zazwyczaj wielosylabowymi, mają przeważnie po dwa akcenty — główny i przesunięty. W tych przypadkach, podobnie jak w wyrazach niezłożonych, akcent przesunięty następuje po akcencie głównym. Akcent przesunięty mają przeważnie te wyrazy złożone, w których akcent główny pada na samogłoskę łączącą lub na pierwszą część wyrazu złożonego: avė,kdilis ~ avikailis, galvio,vėršis ~ galvėviršis, saulie,kdira ~ saulékaita, griebla,kiiotis ~ grėblakotis, ognd,véite ~ ugndvieté, aki,brdukšmis ~ akibruoksmis, sdld,ri kitis ~ saldrūkštis, pds,briolis ~ pusbrolis, rėt,s į kis ~ rétsykis, kélvéite ~ kélvieté, luopét,kilotis ~ lop€tkotis, meškėr,kūotis ~ meskérkotis. Jeśli w wyrazie po głównym akcencie w gwarze nie ma sylaby wymawianej długo, to taki wyraz nie ma również akcentu przeniesionego, chociaż akcent główny pada na samogłoskę łączącą albo na pierwszą część wyrazu złożonego: miešlūvežšis ~ més§laveZis, arklaganis ~ arklaganis, Rauldseris ~ kiaulūšeris, rarpšakis ~ taipšakis, po.spade pūspadė, z tego, co powiedziano o akcencie gwarowym, widzimy, że w gwarze występuje łącznie pięć akcentów: cofnięty (główny cofnięty), poboczny, poboczny cofnięty, główny przeniesiony. W gwarze wyrazy mogą mieć tylko jeden akcent, tak jak w języku literackim, ale ~ 99 Akcentu przeniesionego nie ma ir w przypadkach, gdy główny akcent w gwarze znajduje się na drugiej części wyrazu złożonego: ~ veinrdnkis vienraūkis, ~ stuorliipis storlūpis, ~ detpélvis didpilvis, ~ mafakalbis mazakalbis, ~ veindkis vienūkis. Iš iš ir ne po ir po dwa, czasami nawet więcej akcentów. Intonacja W gwarze kretyngskiej intonacje wyrazów, podobnie jak miejsce ir akcentu wyrazowego, znacznie różnią się od języka literackiego. W tej gwarze występują trzy, a nie pięć ne jak w języku literackim, intonacje: krótka, 0 wznosząco-opadająca, łamana, środkowa wznosząca. ir Niektóre intonacje są podobne do intonacji języka į literackiego, niektóre są charakteryso tyczne tylko dla gwary. Pod względem ruchu głosu bardziej į podobne do odpowiednich intonacji języka literackiego są intonacje krótka, ir wznosząco-oo padająca i ir wznosząca, natomiast intonacja łamana i środkowa są charakterystyczne tylko dla gwary. Od akcentów języka literackiego najbardziej różni się akcent łamany, który w gwarze wymawia się zamiast akcentu inicjalnego języka literackiego; charakteryzuir je się on gwałtownym opadaniem i załamaniem głosu, znacznie silniejszym niż w przypadku akcentu inicjalnego języka literackiego. Akcent finalny jest podobny do akcentu finalnego į języka literackiego tylko pod względem wznoszenia się głosu, natomiast różni się o opadaniem głosu. Gwarowy akcent finalny jest dłuższy i bardziej przeciągany ir niż w języku literackim. Język literacki w ogóle nie ma akcentu środkowego. Ji Jest į podobny do finalnego, tylko znacznie krótszy. W gwarze akcent środkowy wymawia się na wydłużonych samogłoskach krótkich, gdy akcent krótki uległ wydłużeniu albo gdy akcent został cofnięty z końcówki į wyrazu o finalnej długości na rdzeń o finalnej długości. Jak wspomniano, niektóre wyrazy w gwarze po mają dwa, a czasem nawet więcej o akcentów; akcenty "mogą być główne, — cofnięte lub przesunięte. Akcenty intonacyjne w gwarze mają tylko ne akcenty główne, natomiast ir akcenty cofnięte i przesunięte ich nie mają. Ponieważ wszystkie sylaby akcentowane mają ir intonacje, wynika z tego, że wyrazy mające po du akcenty mają również dwie po intonacje, a wyrazy o mające więcej akcentów mają tyle samo po intonacji. Intonacja akcentu cofniętego jest trojaka: krótka, środkowa i mocnopoczątkowa. Krótka intonacja ir akcentu cofniętego występuje wtedy, gdy akcent z krótkiej końcówki o iloczasie mocnokońcowym zostaje cofnięty na krótką rdzeń: laūz,dd lazda, ar mé,dds medūs, rd,sa rasa, sd,ld sala, $¢loma šiluma, į ¢¢,kéna tekind, nas lis našlys, šė,ris ~ ~ ~ ~ mo ~ ~ ~ Ser§s, a,véna avinai, ka,ténd ~ katinai, pé,lėnū ~ pelenai. ~ Środkowa intonacja akcentu cofniętego występuje wtedy, gdy akcent z krótkiej końcówki o iloczasie mocnokońcowym zostaje cofnięty na rdzeń o iloczasie mocnokońcowar ym: d-u,sės ausis, Id.n,kd lankd, bd.rz,dd barzda, skio,ld į skola, Zed,ma žiema, ld.uka laukai, dė.u,bie duobė, viesie ~ vėžė, šžūo,lie žolė, pūs,lie ~ ~ pislé. ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ 100 Mocnopoczątkowa intonacja akcentu cofniętego występuje wtedy, gdy akcent z krótkiej końcówki o iloczasie ar mocnokońcowym zostaje cofnięty na rdzeń o į iloczasie mocnopoczątkowym: d.rk,lis ~ arklys, grieb,lis ~ grėblys, Id.n,ga ~ langai, šė.r,dės ~ Sirdis tie,0i ~ tėvai, ¢&d.u,dolis ~ čiaudulys. Z końcówki o iloczasie mocnopoczątkowym akcent w dialekcie w ogóle nie zostaje cofnięty: gerd ~ gerai (naud.), nušals ~ nušals (nušals), laukams ~ laukams, arkičms ~ arkliams, gerdm geram, ausims ausims, galviloms galvéms; tak samo w czasownikach w I i II osobie liczby pojedynczej, ponieważ w tych przypadkach w dialekcie ~ występuje końcówka o ~ iloczasie mocnopoczątko- ~ wym: dardu darau ~ (daraū), pisałem ~ piszę (rašaū), palekūu ~ palikau (palikaill), matd ~ matai (matai), dard ~ darai (darai), skaitė ~ skaitéi (skaitei), nešė ~ nešči (nešei), padarė ~ padaréi (padarei). Akcent poboczny, który powstał w gwarze wskutek przesunięcia akcentu, również ma intonację. Jego intonacja jest dwojaka: krótka albo cyrkumfleksowa. Jeśli akcent zostaje przesunięty z końcowej krótkiej sylaby, to intonacja akcentu pobocznego tej sylaby (na końcu wyrazu) jest krótka: d,kės ~ akis, gérd ~ gerd, la.u,kiis ~ laukūs, po.i,kos ~ puikūs, ša,kd ~ šaka, vd,kūs ~ vaikūs, a jeśli akcent zostaje przesunięty z końcowej sylaby o długości cyrkumfleksowej, to intonacja akcentu pobocznego tej sylaby (na końcu wyrazu) jest cyrkumfleksowa: da.r,bū ~ darbai, ė,šis ~ eZys, la.ukd ~ laukai, Jdšėnė lašiniai, va,ka vaikai. ~ ~ Przesunięte akcenty poboczne mają dwojaką intonację: krótką albo cyrkumfleksową: Vuo,kitėjė ~ Vokytija (Vokietija), Krė,tingd ~ Kretinga. Z tego, co powiedziano, widzimy, że w gwarze wskutek przesunięcia akcentu oraz skłonności do akcentowanej wymowy sylab długich powstają akcent przesunięty, poboczny i przeniesiony, z pięcioma intonacjami: krótką, cyrkumfleksową, łamaną, środkową i akutową. Intonacja krótka. Akcent ton krótki (oznaczany lewym znakiem,,“) mają krótkie sylaby, które tworzą wymawiane w gwarze krótko samogłoski a, e, e, e i, 0, u. Jego siła artykulacyjna jest krótka i średnia. | Akcent krótki w gwarze występuje w następujących przypadkach: a) W wyrazach jednosylabowych na krótkich samogłoskach a, e, e, 1, 0, u, odpowiadających krótkim samogłoskom literackiego języka a, e, i, w, us kds, tds, ras, nėš, vėš, lės, šės ~ šis, krės ~ kris, vės ~ vis, lig, do ~ du, sd ~ su, pūkš, bupt. b) Na krótkich samogłoskach e, o, odpowiadających krótkim samogłoskom literackiego języka 7, x, w jednosylabowych wyrazach gwarowych, które powstały z wyrazów dwusylabowych po zaniku krótkiej samogłoski wygłosowej w sylabie zamkniętej: Aėrs ~ kitas, dėkts ~ diktas, pėkts ~ piktas, bors ~ būtas, zdšts ~ tūščias, sdkts ~ sūktas. c) Na krótkich a, e, odpowiadających literackim a, e z akcentem cyrkumfleksowym, w wyrazach jednosylabowych, które powstały z dwusylabowych po zaniku krótkiej samogłoski wygłosowej w sylabie zamkniętej: kdps ~ kapas, ldps ~ lapas, šdps —— Sdpas, graps ~ grabas, masks ~ mūzgas, pats ~ padas, raks ~ ragas, sldpts ~ slaptas, raks ~ tūkas, léts ~ Išdas, mėts ~ metas, šėšts ~ šeštas, šėšks ~ šėškas. d) Na krótkich samogłoskach a, e, odpowiadających samogłoskom literackiego języka a, e z akcentem cyrkumfleksowym, w wyrazach jednosylabowych, które powstały w gwarze z dwu101 sylabowych po zaniku krótkiej samogłoski wygłosowej w sylabie otwartej: kds ~ kasa, Fad ~ žūda, nėš ~ nėša, kép ~ kėpa, lės ~ Iėsa, mėt ~ mėta, vėš ~ vėža. e) Nad krótkimi samogłoskami e, 9, odpowiadającymi samogłoskom języka literackiego i, w, w jednosylabowych wyrazach, które powstały w iš gwarze z dwusylabowych po zaniku krótkiej samogłoski wygłosowej: 2p ~ lipa, rėk tiki, kėš ~ kiša, lop lūpa, sok ~ sūka, krdt ~ kruta. ~ ~ : f) Na początku wyrazu nad krótkimi samogłoskami a, e, e, 0, u, odpowiadającymi samogłoskom języka literackiego a, e, i, w, u su z akcentem krótkim, w - wyrazach z przesuniętym akcentem z krótkiej lub długiej sylaby końcowej na krótką sylabę rdzeniową: z krótkiej sylaby į końcowej: d,kés akis, grd,žds 1) gražūs, d,véfa~ aviža, mė,dės ~ medūs, /ė,gd ~ liga, vé,dds ~ vidūs, pd,šės ~ pušis, ~ dg,nės ~ ugnis, nū,krės ~ nukris, ~ nil, lops ~ nulūps; z długiej sylaby końcowej: 2) /d,šėnė ~ lašiniai, dr,ūuda ~ ataudai, ė,žis— ežįs, vė,dėris ~ vidurys, pd,šie ~ pušč(į) (pušyje), dg,nie ~ ugnč(j) (ugnyje), nū,dūuš ~ nudaūš, nit,ės ~ nueis. i Na początku wyrazu na krótkich samogłoskach g) a, e, odpowiadających literackiemu językowi a, e su intonacją akutową, w wyrazach dwui wielosylabowych z ar akcentem pobocznym, powstałym nie wskutek przesunięcia akcentu z końca wyrazu na początek, lecz z powodu wydłużonych i długo wymawianych w gwarze sylab: bama,idnt ~ bamūtant, sd,kdnt ~ sūkant, la,kinte ~ lūkinti, kd,té ~ kūtei, "ld,pė ~ lūpei, Įė,sinte ~ |ėsinti, mė,ta mėtai, ~ šoė,tinrtčis švėtinties ~ (švetintis. wejść gdzieś, aby schronić się przed deszczem). ; i) Na początku wyrazu na krótkich samogłoskach a, e, odpowiadających samogłoskom literackiego języka a, e su intonacją rosnącą, w su wyrazach akcentem pobocznym, powstałym po zaniku krótkiej samogłoski zamkniętej końcówki, wskutek czego utworzył się wtórny dyftong i sylaba się wydłużyła: d,vėns ~ Avinas, db,ddrys ~ apdaras, ad,bdls ~ atbulas, ka,rdms ~ karamas, bd,rdms ~ būramas, kd,téns ~ katinas, svė,rėms svétimas, té,kéns t€kinas, vé,déns ~ vėdinas. ~ ~ i) Na początku wyrazu na krótkich samogłoskach e, o, odpowiadających literackiemu językowi i, u# su intonacją opadającą, w wyrazach dwusylabowych su akcentem pobocznym, powstałym wskutek wydłużenia sylab wymawianych długo w gwarze: rė kinte~ rikinti, rė,tinte ~ ritinti, švė,tinte ~ švitinti, dė,dimzę ~ didinti, pod,šči ~ pūšie (pušiai), po,tiioms ~ putoms, jė,dinte ~ jūdinti. k) Na początku wyrazu na krótkich samogłoskach e, o, odpowiadających literackiego języka 7, w z intonacją opadającą, w wyrazach dwulub wielosylabowych z akcentem pobocznym, powstałym po zaniku krótkiej samogłoski końcówki, wskutek czego sylaba się wydłużyła: dé,dén ~ didina, rė,rėn ~ ritina, kė,šėn ~ kūšina, jd,dėn ~ jūdina. 1) Na początku wyrazu na krótkich samogłoskach a, e, odpowiadających literackiego języka a, e z intonacją rosnącą, w wyrazach dwulub wielosylabowych z akcentem pobocznym, powstałym po zaniku krótkiej samogłoski końcówki otwartej, wskutek czego sylaba się wydłużyła: md,sén ~ masina, md,žėn ~ mazina. dė,dėn ~ dėdina, kė,pėn ~ kėpina. m) Na końcu wyrazu na krótkich samogłoskach a, e, e,:, 0, u, odpowiadających krótkim samogłoskom języka literackiego z akcentem krótkoopadającym, w akcencie pobocznym 102 wyrazów odsuwających akcent w gwarze: sa, ka~saka, d,véfa~aviza, gd,lė ~gale, ke.imé ~ kieme, dvd,sé~dvasia, vd,lé~valid, d,kis~akis (gal.), a.u,sis ~ ausis (gal.), ron, ko ~ ranka (jnag.), krd,td ~ krutū, sed,lius ~ stalus, la.u, kis ~ laukus. Akcent przeciągły. 'Akcent przeciągły (oznaczany znakiem łukowym,,~) w gwarze wymawia się z przedłużonym i długim naciskiem głosu. Przy wymawianiu tego akcentu głos stopniowo i przez dłuższy czas wznosi się ku górze, a następnie nagle opada. Gwarowy akcent przeciągły różni się od literackiego akcentu przeciągłego tym, że jego opadanie głosu w gwarze jest gwałtowniejsze i krótsze niż w języku literackim. Miejsce nacisku akcentowego w dyftongach bardzo różni się od języka literackiego. W języku literackim przy wymawianiu akcentu przeciągłego w dyftongach nacisk głosu koncentruje się na drugim komponencie, natomiast w opisywanej gwarze nacisk głosu tego akcentu w dyftongach zawsze koncentruje się na pierwszym komponencie dyftongów: mdiSos ~ maišas, laiks ~ laikas, lauks ~ laūkas, kéims — kiėmas, Akdmps ~ kampas, tėmpte ~ tempti, rgnkas ~ raiikos, JlOnks ~ lankas, lickte ~ 18kti, driepte ~ drébti, diedę ~ dėdė, tier ~ tėra, oz,bilons ~ uzbonas, Jiions ~ Jonas, žūodis ~ žėdis, liops ~ 10pas. Z powodu koncentrowania się nacisku głosu tego akcentu na pierwszym komponencie dyftongów w gwarze drugi komponent niektórych dyftongów (ai, ei) ma tendencję do zanikania. Oto kilka przykładów, w których w gwarze zanikł drugi komponent dyftongów: vaks ~ vaikas, fre ~ eiti, gréts ~ greitas, svėks ~ sveikas, ré,kdls reikalas. ~ Akcent intonacyjny w opisywanej gwarze jest podobny do takiego samego akcentu intonacyjnego u Żmudzinów z grupy dūnininkai. Są one zgodne pod względem rodzaju, ilości i ruchu siły głosu, różnią się natomiast miejscem występowania siły głosu, ponieważ akcent intonacyjny tvirtagalė u dūnininkai we wszystkich dyftongach przypada na oba komponenty, tylko bliżej dūnininkai żmudzkich, z tendencją do koncentrowania się na pierwszym komponencie”. Akcent intonacyjny tvirtagalė mają: a) Sylaby długie, utworzone przez samogłoski o długości tvirtagalė: esegdste ~ išsigąsti, gr0šts ~ grąžtas, skėste ~ sksti, [sce ~ lįsti, pikte ~ pykti, Tiiste ~ siūsti, Tits ~ liūtas, miiris ~ mūris, liidnos ~ liūdnas, b) Sylaby długie, utworzone przez akcentowane wydłużone a, e: dare mo darė, eglašakę ~ eglūšakė, mažos ~ mažas, Sake ~ šūkė, šaūšos ~ šašas, sake ~ sūkė, kéke ~ kėkė, mėdis ~ mėdis, sénis ~ sėnis. Jednak w wyrazach, w których po skróceniu końcówki powstaje w gwarze sylaba wymawiana krótko, samogłoski a, e w takiej sylabie, jak wskazano wcześniej, mają akcent intonacyjny trumpinė: bars ~ batas, laps ~ lapas, kdps ~ kūpas, lėts ~ 1€das, svérs ~ svėčias, nėš ~ nėša, véd ~ véda. c) Sylaby długie, utworzone przez czyste lub złożone dyftongi o długości tvirtagalė; w tym przypadku akcent intonacyjny mają pierwsze komponenty dyftongów: lauks ~ laūkas, duls ~ aūlas, šaukte ~ šaukti, Iūiks ~ laikas, pėikte ~ peikti, déina ~ dičną, ščins ~ šičnas, jOuks ~ judkas, mdils ~ muilas, kales ~ kaltas, šaltis ~ šaltis, kdmps ~ kampas, lOnks ~ lafikas, paršos ~ paišas, selpte ~ šelpti, léngvos ~ lefigvas, wvérste ~ veisti, télpte ~ tilpti, Imte ~ iti, ginte ~ giūti, Plg, Jonikas, Pagramančio tarmė, 5 P. § 15, Kowno, 1939. 103 sėrkte ~ sižgti, gdlte ~ gulti, — triimps ~ trumpas, = silnktęe ~ sufikti, pdros ~ puivas. Akcent intonacyjny łamany. Akcent intonacyjny łamany (oznaczany znakiem w kształcie daszka) jest charakterystyczny dla Żmudzinów cofających akcent, ,,~%) a więc dla dialektu opisowego, w którym cofanie akcentu jest szczególnie ir wyraźne. Takie wrażenie głosowe akcentu intonacyjnego różni się od akcentu inicjalnego języka literackiego. Przy wymawianiu akcentu intonacyjnego łamanego wyraźnie słyszalne jest nagłe załamanie podniesionego głosu w środku dźwięku, ponieważ w tym momencie następuje nagłe zamknięcie szpary głosowej. Gdy w tej samej chwili szpara głosowa ponownie się otwiera, drugą część akcentowanej fonemy wymawia się, obniżając głos. Załamanie głosu w akcencie intonacyjnym łamanym jest większe niż w akcencie inicjalnym języka literackiego. Przy wymawianiu akcentu intonacyjnene go łamanego szpara głosowa we wszystkich przypadkach zamyka się jednakowo. Przy wymawianiu ji jednych głosek o otwiera się — bardziej, przy wymawianiu innych mniej. Zależy to od jakości głosek. Ne Całkowicie zamyka się szparę głosową przy wymawianiu na i ir @: przykład ~ głosek rits ~ rytas, lūpa lūpa. W mowie spójnej szpara głosowa również zamyka się zazwyczaj mniej niż przy wymawianiu tych samych słów oddzielnie. Szpara głosowa otwiera się szerzej przy wymawianiu samogłosek d, č: sdu sau, ~ gdrs garas, ~ gėrs gėras, ~ dér dėra. ~ Be a jeszcze ji szerzej przy wymawianiu słowa oddzielnie, z naciskiem. Akcent intonacyjny łamany pod względem miejsca nacisku nie różni się od literackiego akcentu silnego inicjalnego, ponieważ miejsce nacisku głosu w akcencie łamanym jest takie samo jak w literackim ta akcencie silnym inicjalnym, mianowicie: w dyftongach, dyftongach ji wtórnego wzniesienia, odpowiadających ir literackiego języka o, é (uo ~ 0, ie ~¢), akcent koncentruje się na pierwszym komponencie: kdilis kailis, ~ Sduksts šaukštas, séile ~ séilé, Ičipa liepa, dduna dūona, ~ 3dlts šaltas, ~ ~ ~ mz os ~ amžius, pdntis ~ pantis, tdrps ~ tarpas, kélte mo kėlti, Iėmpa ~ 1émpa, sénte~ sénti, gérte ~ gérti, kd, téns ~ Katinas, léns linas, ~ gérs gras, griūoptę ~ grobti, mūolis ~ ~ mėlis, diete ~ dėti, siediete ~ sėdčti. Przy wymowie akcentu łamanego ruch głosu jest taki sam jak przy akcencie mocnoprzednim, mianowicie wznosząco-opadająir cy. Do jego wymówienia potrzeba więcej czasu niż do wymowy akcentu mocnoprzeciwnego w gwarze (zob. podrozdział „Akutowa intonacja®). Intonacja łamana ze swej natury jest podobna do łotewskiej intonacji łamanej. K. Būga we wstępie do swojego słownika nazywa żmudzką intonację łamaną wybuchową albo pękającą (łamaną) ir porównuje z ją su łotewską intonacją łamaną, po łotewsku nazywaną „Rkrituoša“ ir „grūsta“ albo ,lauzta®®, Żmudzka intonacja łamana różni się od łotewskiej łamanej miejscem nacisku głosowego, ponieważ łotewska intonacja łamana jest koncentrowana na obu komponentach fonemu, 0 żmudzka intonacja łamana na pierwszym komponencie. Pod — względem zamknięcia głośni również różni się od łotewskiej ji łamanej, ponieważ przy wymawianiu żmudzkiej intonacji łamanej głośnia zamyka się bardziej. Akcent cyrkumfleksowy w gwarze mają: a) Sylaby długie, które tworzą samogłoski o długości z mocnym początkiem: kdsnis~ kąsnis, kdste ~ kąsti, spréste ~ spręsti, žiste ~ sti, rits ~ rytas, gite ~ gyti, virs vyras, skiiste ~ skūsti, ils siūlas, ~ gril ~ ts ~ grūdas, lipa lūpa. ~ 6 K. Būga, Lietuvių kalbos žodynas, 1 sgs., XXIV, b) Sylaby długie, które 104 tworzą czyste lub mieszane dyftongi o długości z mocnym początkiem: bdime ~ baimė, kduls ~ kaulas, sdule ~ saulė, méile ~ méilé, péiva ~ pieva, séina ~ siena, péins ~ pienas, déuna ~ dona, Gusis ~ tosis, kalis ~ kaltas, somtis ~ samtis, péntis ~ péntis, kdrve ~ karvė, bdrte ~ barti, délns ~ délnas, pémpe ~ pémpé, lénke ~ lénké, gérve ~ gérve. W literackim języku akcent iloczasowy mieszanych dyftongów utworzonych z ¢, u + I, m, n, r oraz dyftongu wi oznacza się akcentem lewym, ponieważ samogłoski /ir » są zawsze krótkie i pozostają takie również w tych dyftongach. W opisywanej gwarze pierwsze składniki dyftongów utworzonych z i, u + /, m, n, r oraz dyftongu wi wymawia się długo i mają one nie akcent skrócony, lecz akcent cyrkumfleksowy: skélte mo skilti, élks ~ ilgas, télts ~ tiltas, timpa ~ timpa, pinte ~ pinti, trinka~ trinka, bėrte ~ birti, kdlte ~ kūlti, diémte ~ dumti, ké7pe ~ kūrpė, dite ~ ūiti, [ Taki sam akcent mają również mieszane dyftongi wtórnego wznoszenia, utworzone z 7, u + I, m, n, r: pél ~ pila, šėls ~ šilas, vežėms ~ vežimas, liekėms ~ lėkimas, pén ~ pina, lėns ~ linas, mėn ~ mina, tėn ~ tina, kdl ~ kūlia, gél ~ gūla, aukštoms ~ aukstumas, geléms ~ gilumas, dor ~ duria. Akcent cyrkumfleksowy mają również mieszane dyftongi wtórnego wznoszenia w gwarze, utworzone z a, e + I, m, n, r, powstałe wskutek zaniku w gwarze krótkiej końcówki zamkniętej: gals ~ galas, ndms ~ namas, trans ~ tranas, gdrs ~ garas, kéls ~ kėlias, pėns ~ pėnas, gérs gėras, c) Długie sylaby gwarowe z akcentem pobocznym, powstałym nie wskutek przesunięcia akcentu z końca wyrazu na początek, lecz wskutek wydłużenia sylaby w gwarze: lūo,pite ~ 16pyti, of,rd ~ vyrai, ~ va,kdu mo vaikuo (vaikui), drk,lou ~ šrkliuo (arkliui), gndi,bite ~ gndibyti, ddik,stite ~ daigstyti, trė,links ~ trilinkas, dė,gintę ~ dėginti, dé,dinte ~ didinti, Jlė,sals ~ Iėsalas, sprd,géls ~ spragilas, pa,- §drs ~ pašaras, va,bdls ~ vabalas. Średnia intonacja akcentowa. Średnia intonacja akcentowa (oznaczana pionowym haczykowatym znakiem,,*) jest znacznie krótsza od intonacji opadającej, wymawiana nieprzerywanie. Jej fonem akcentowany jest mniej napięty niż przy intonacji opadającej. Od intonacji opadającej ji różni się ir przebiegiem wznoszenia i opadania głosu. Pod względem miejsca nacisku głosu w gwarze nie różni się od intonacji opadającej. W dyftongach nacisk głosu koncentruje się na pierwszym komponencie: dė.i,na ~ diena, dd.u,bie ~ duobė, Id.u,ka ~ laukai. " Średnią intonację akcentową w gwarze mają: a) Samogłoski e, o, odpowiadające w języku literackim 7, » z krótką intonacją, w otwartych, zawierających tylko jeden akcent (tj. bez akcentu pobocznego w wyrazach), sylabach: vé.sos visas, bėję bijo, lė.pa lipo, tekė.nis tekinis, krė.stemo kristi, $0.kas ~ šūkos, b0.va ~ būvo, $o.ni ~ §uni, no.gara ~ ~ nūgara, šo. Tteni mo ~ sutinj. ~ ~ Jeśli wyrazy dwulub wielosylabowe mają po dwa akcenty, tj. główny i poboczny, wtedy samogłoski e, o, odpowiadające w języku literackim 7, u z krótką intonacją, mają w gwarze nie intonację środkową, lecz krótką: vé,sds ~ visais, bėjūom ~ bijom, [é,pdm ~ lipam, tekė,nė ~ tekiniai, kré,tiot ~ 105