Kirčio ir priegaidės kaita, arba metatonija, pietvakarių dzūkų tarmėje

LIE TSU Vil) K. A-L B O T-YX ROS K. L AUSSI MALI LL. E T *U:V. O “8 TSR MOKSLU AKADEMI]- JA ZMIANA AKCENTU I INTONACJI, CZYLI METATONIA, W DIALEKCIE POŁUDNIOWO-ZACHODNICH DŻUKÓW E. MIKALAUSKAITĖ Metatonia w języku litewskim, podobnie jak w innych językach indoeuropejskich, jest zjawiskiem bardzo starym. Jednak działa ona także w dzisiejszych czasach. Wyodrębnienie dawnych i nowych zjawisk metatonii jest rzeczą niełatwą- !. Dlatego w swojej pracy, która ma bardziej opisowy charakter, autorka nie próbuje ani wyjaśniać metatonii, ani przedstawiać jej rozwoju. Tutaj jedynie starano się zarejestrować fakty i podać pewną klasyfikację tych zjawisk w opisywanym dialekcie. Zjawiska metatonii mają dwojaki charakter: czysto fonetyczny i w pewnym sensie słowotwórczy. Na ostatnie zjawiska metatonii rzeczywiście być może należałoby patrzeć jako na jeden ze środków słowotwórczych i dlatego zapewne lepiej byłoby mówić o nich w słowotwórstwie. Jednak autorka zachowuje tu porządek tradycyjnych gramatyk. O tym, że metatonia rzeczywiście przede wszystkim służy do rozróżniania znaczenia wyrazów i tym samym stoi bliżej słowotwórstwa oraz semantyki, świadczą również inne języki indoeuropejskie, np.: gr. Asuxéc (biały): Asūxos (taka ryba) albo sanskr. krsna-h (czarny): kfsna-h (antylopa- ), ros. sdmoK (zamek): samok (kłódka), łot. laiks (łąka, rzecz.): lauks (łąka, przym.). Tego samego środka używa również współczesny litewski język literacki, np.: dpsiaustas (owinięty- ): apsiafistas (płaszcz), avalynė (obuwie): avalinė (sklep obuwniczy) itd. W tych przykładach mieliśmy nie tylko zmianę intonacji, lecz także zmianę akcentu. W języku litewskim, a więc i w tej gwarze, szerzej stosowana jest zmiana intonacji, jednak spotykamy również zjawiska zmiany akcentu, choć rzadziej. W niniejszej pracy nie będzie się czynić rozróżnienia między zmianą akcentu a zmianą intonacji; oba zjawiska będą analizowane łącznie, ponieważ są ze sobą powiązane i często się splatają. Zmiana ir akcentu i intonacji w gwarze południowo-zachodnich Dzuków służy przede wszystkim do rozróżniania niejednoznacznych wyrazów o tym samym pochodzeniu i z tym samym rdzeniem, np.: mė'li'ne* (niebieska plama na ciele): me'li*ne’ (jagoda), d'ukšras (przym.): —ai.kštas (rzecz.), raū.ki'mas, -ai; (fałdy zaciągniętego ubrania): rd'uki'mas, -ai. (zmarszczki) i in. Więcej przykładów wymiany akcentu znajdujemy w przysłówkach, np.: kur tep il.gai buvai.? (przysł. czasu): ilgai: nepjd'uk (przysł. sposobu); jaš pas1Plg. J. Endzelins, Baltu valodu skaijas un formas, 13, Rigū, 1948. 85 kui: atei. ; su (przysł. czasu): kumelivkas biegnie z tyłu (przysł. sposobu); skef.sai* wzdłuż“ svičtu" pe'raik i to'ko"s nie znajdziesz: pa'rkirsk pa'gali" w poprzek. * i wzdłuż. *; šviėsei paré‘jorm (przysł. czasu): šviesei. ša'las (przysł. sposobu); rd'msei parvažū:Borm: ramsei. Salas; vaf.gel gi'vas (ledwie żywy): biedak. is atei.s (raczej on nie przyjdzie- ); perdail.g dūodzi:—ar dail.k ruil’ prikit.to'- t? —nepef.dauk (niewiele, niezbyt dużo); perdzidelis pė'das sunkūs: nepef.dzidelis (nieduży) arklikas dle grai.tas. Zmiana akcentu występuje także wtedy, gdy określony przypadek rzeczownika, który ma jeszcze pełny paradygmat, pełni funkcję przysłówka, np.: su pisai.s daiktai.s acikrad'uste': dd'iktais (miejscami) pali‘ta da'iktais sail.sa; neacidzaua sao’ graFumi: adiok grażumu; ai.k jau ai.k su 10's gerumū": g@&rumu niéko nebis neduos ir t.t. Jak już wspomniano, o wiele szerzej niż zmiana akcentu w tej gwarze występuje zmiana intonacji. Ji najpierw używana do rozróżniania słów spokrewnionych (lub ir różnego pochodzenia) homonimicznych słów o różnych znaczeniach, np.: d'ncis (ptak): ad.cis (koszuli), kd'Iras (narzędzie): kal.tas (przym.), mielas (przym.): miélas (gips), d'ušta (war): afi.šta (świt), danga ~ dėngia (szybko idzie): den.ga ~ defigia (dach), dat ke —da ra ~ dérgti ——dérgia (brudzić, szpecić): de’r.kc—- de r. Ra ~ detkti —deikia (psuć), ma*rkc ~ mérkti (oko): me r.kc ~ meikti (len, konopie), kd-uksi ~ kiauksi (wrona siwa, kawka): Rail.ksi ~ kiaūksi (szczeniak), du ~ viau (odgłos czkawki): vad. ~ viaū (odgłos szczekania szczeniaka) itd. ir W tej gwarze metatonia najczęściej występuje między intonacją opadającą a wznoszącą, albo odwrotnie — między wznoszącą a opadającą. — ir Rzadziej ji występuje między krótką a wznoszącą oraz odwrotnie — między wznoszącą a krótką, a najrzadziej — między krótką a opadającą lub środkową intonacją. Metatonija w rzeczownikach Już wspomniano, że w słowotwórstwie rzeczowników oprócz innych środków stosuje się także metatonię. W opisywanym dialekcie w słowotwórstwie rzeczowników metatonię spotyka się w następujących przypadkach: 1. W rzeczownikach pochodnych, w których wraz ze zmianą tematu zmienia się także intonacja: a) przy oznaczaniu różnego rodzaju gramatycznego (intonacja opadająca zmienia się w rosnącą i odwrotnie rosnąca — w opadającą): vil.kas:vi'lke (samica), mai.šas:- md'iše' (duży, szeroki worek do wsypywania plew). Do tej grupy można by zaliczyć także takie nowsze derywaty rzeczownikowe pochodzenia przymiotnikowego, np.: hd'Icis (biały wieprzek- ):bal.re' (biała świnia), /todzis (czarny kocur): judde: (czarna kotka), md'rgis (łaciaty byczek):- maf.ge: (łaciwa jałówka), pd'Išis (płowy koń): pale: (płowa klacz), pilkis (szary kocur): pilke:|| pi-lke: (szara kotka) itd. ; b) przy oznaczaniu określonego zajęcia, zawodu (intonacja rosnąca zmienia się w opadającą): Ad'ilis: kai.lus (garbarz futer), puodas: puddžus (garncarz) 275 W ostatnich przykładach różnica jest rzadko zaznaczana. 6, 7 W tych przykładach różnicę zaznacza tylko starsze pokolenie. 86 ir itd. Do tej grupy należy zaliczyć takie neologizmy, np.: bilve:: bul Bus (miłośnik ziemniaków), duona:dudrius (miłośnik chleba), kd-ulas: kad Jus (ten, kto lubi gryźć kości), pienas:piénus (miłośnik mleka) ir itd. 2. W rzeczownikach pochodnych od przymiotników: a) do oznaczania rzeczowników konkretnych: d'rukštas: aii.kštas; b) do oznaczania rzeczowników abstrakcyjnych: d'ukštas:- ai.kščis ~ aūkštis, ilgas: il.gis, karštas: kai.ščis ~ kaištis, stdras: std ris, šaltas: šal.cis ~ šaltis itd. W tych derywatach mamy metatonię między akcentem inicjalnym a akcentem końcowym. 3. W rzeczownikach odczasownikowych: a) dla oznaczenia rzeczowników konkretnych x») intonacja akutowa zmienia się w cyrkumfleksową: kdnda:kani.das (kandis), trd-ukc ~ traukti: trafū.kas (susitraukėlis; kas traukosi), vd'Igi'c ~ valgyti: val.gis, brd'i izgeCe~ braizgéti (brigzti): brai.zgas (brizgis), sve Fo ~ svérti: svaf.scis (svirtis), vec ~ vėrti: vaF.tai; p) intonacja cyrkumfleksowa przechodzi w akutową: linū.ke ~ lifikti: H-Aikis (pakinklis, kojos linkymas): koja: skati.da per li'ūki'; mic ~ mifiti: paminklas: svieto" paminklai! (rzecz nieznana); pastate" nail.ju pami'nklu ~ pastatė naūją paminklą; ver.šč ~ veižti: vd'rža (przyrząd do łowienia ryb); b) dla oznaczenia rzeczowników abstrakcyjnych (intonacja akutowa przechodzi w cyrkumfleksową): grd'usc ~ griausti: grafi.smas ~ griausmas, keriko ~ kčikti: kei.ksmas itd. c) do oznaczania tak zwanych rzeczowników wspólnorodzajowych (intonacja rosnąca zmienia się w opadającą): drifi.ba: dri"mba ~ drimba (sudribélis), fur. 2 $am— niufzgia: Ku'rzga ~ niūrzga (surūgėlis, bambeklis- ), $uf.pcie ~ šiuipti: šiūrpa ~ šiūrpa (pasišiaušėlis) ir itd. 4. W przymiotnikach przyrostkowych, w których intonacja opadająca zmienia się w rosnącą: a) baltas: bal.svas, juodas: juosvas, pilkas: pilksvas, bdlas: bal.zganas itd. ; b) z wymianą samogłosek rdzeniowych: mé-linas:melsvas itd. Metatonia w czasownikach W systemie ir czasownikowym metatonia przejawia się znacznie szerzej niż w rzeczownikach i przymiotnikach. Służy ona tutaj nie tylko do tworzenia nowych słów, lecz także nowych znaczeń i nowych kategorii. Czasownikach metatonię mamy w następujących przypadkach: 1. Przy tworzeniu pochodnych czasowników pierwotnych, gdzie akcent intonacyjny opadający zmienia się w rosnący, np.: juodas:judsta, kartūs —kd'rtu:ka¥.sta, margas: mar.ksta matgsta, pilkas: pil.ksta: vaidas papil.ksta; ilgas: prail.ksta prailksta ~ prailgsta:be dabo“ prailksta; pd-rkai (susna): apai-ksta ~ appatksta: riebd i žamerį bulves apai-ksta (zapada na raka ziemniaka); no tu Zoli ran-ko's apai-ksta (czernieją). ~ || 2. Przy tworzeniu pochodnych czasowników wtórnych: a) czasowników samorzutnych z przyrostkiem -auti, gdzie akcent intonacyjny rosnący zmienia się w opadający, np.: marci —mar.cu': md-rtauna || md-reauja, merga —mer.gu“: marrgauna || merrgauja: jauna bupail.—me rgavaud; 87 apsišanijau ma'rtavau"; dawno. —oczami wyjrzałeś, przez te oczy sam wyszedłeś. (mak); bergždžėa —ber gždžu“: berrgždauna barrgždauja: an.tri matai: kdroe berrgždaunai; sodžait.s pūse: berniū' berrgždžauja || mu (są nieżonaci, kawalerowie); b) czasowniki samoistne z przyrostkiem -wori, w których akcent intonacyjny krótki przechodzi w długi, np.: bd'Itas:bal.tuoja, juodas: judduoja, mdrgas:maf- .guoja, mé-li'nas: mėlinuoja"“, pd-lsas: pal.šuoja, pilkas: pil.kuoja itd.; c) czasowniki samoistne z przyrostkiem -ėri, w których akcent intonacyjny długi przechodzi w krótki: ai.šč mmeižti: d'riše:crečižėti: raiikos no" féjo sud'iže'jo: (popękało); daiiščnodaūžti: dd-ugec~dauzéti: šil.ka sto: Rė'dama sudd'uže:ja šilkas stovėdamas sudaužėja; kei.ta:kaerti kerteja: no: tu“ šo'lti ramkoss insika rei || (pajuosta) mei nupraii. Sc negali; kliSc klysti: = (klaida?): kld-idec: pūsi" nakciės kld'ideijo'm iki iššjjom kaltu pūsę in naktis ~ kldidéjom (klydinėjom) iki išėjom in kėlią; svei-kc ~ sveikti: sverike'c ~ svéiketi: sverike:nusi žassūkai visūs kopustūs nulase: (kad būtų sveiki žąsiukai); brikSc ~ brigzti | (braizgas?): brd-izge'c ~ bréizgéti: rankd pie's jail. po" biski" brd-izgeja (po truputį bryzga, brizgin€ja). 3. Przy tworzeniu wtórnych czasowników derywacyjnych (akcent inicjalny przekształca się w akcent końcowy): darbas: daf.buja (pracuje). 4. Przy tworzeniu czasowników przyczynowych: a) od nazw: bjaurūs —bjaiū.ru: bjd'urina, dailūs —dai.lu:dd-ilina: ko“ tep susidd'ilinai? (schudłeś); kal.tas: kd"Icina ~ kaltina, safi.sas: sd'usina, svei.kas:svavikina, švefi.tas: švarncina ~ švĖntina, mergd —mef.gu:: merrginasi (kochają się), vaf#.gas: vargina, smai.las || smei.las:smdilina || smeilinaTM: nusismd-ilino gražutūkai (zupełnie podupadł, zubożał), kat ands bii't ilGail. pabūpis bii't mus visd'i nusmd-ilinis (byłby wynędzniały, zubożały); b) od czasowników pierwotnych: ar.za ~ eizia: d'rzina ~ erzina, bir.ba: bi*rbina, čir.ka: či"rkina, kir.ka: kirkina || kf*rko", zir.ža: zirzina, ci'la ~ tyla: ci*ldo, gila:gi"ldo“, pila: pi-ldor, šilai ldo, verka:virgdo ~ virkdo itd. W czasownikach tego typu intonacja cyrkumfleksowa zawsze przechodzi w akutową. 5. Przy tworzeniu czasowników iteratywnych: a) oznaczających zwykłą czynność powtarzalną, gdzie intonacja cyrkumfleksowa przechodzi w akutową: «) Aanišo:: kdmšoja ~ kamšioja, vaf.to": vd'reeloja, Flait.ga ~ 8, * W tych przykładach metatonia służy również rozróżnianiu znaczenia wyrazu: mdrtauti, mėrgauti oznacza być dziewczyną, synową, natomiast martduti, mergduti oznacza szukać mar&ids, mergds. Jednakże tej różnicy nie zachowują już wszyscy. Starsi nadal ją rozróżniają, natomiast młodsi akcentują oba znaczenia w przyrostku. 10 Czasowniki tego typu akcentowane są równolegle także w przyrostku, np.: me li*nioja, pilkūoja itd. Także czasowniki tego rodzaju o odmiennym znaczeniu zawsze akcentowane są w przyrostku, np.: me'li*nūoja, raudo*nioja (na czerwono, na niebiesko smaruje, farbuje), 11 W tym wyrazie metatonia służy również rozróżnianiu znaczenia wyrazu: bezpośrednia. Czasownik oznaczający „przygryzać” ma akcent oksytoniczny, np. najczęściej mówi się: no‘rd‘gu’ smai.lina || ‘smeidina, kuolu" smei.lina, bet nusismdr'ilino" (podupadł). 88 šliaūžia: 3ld-ufoja ~ šliaužioja, kai.šo:: kd'išoja ~ kaišioja itd. B) (z wymianą samogłosek rdzenia): nar.pa: nes ploja, velka: vd'ikoja, riéca: rdiicoja, gniba : gnd-ibo; b) oznaczające czynność powtarzaną, wykonywaną stopniowo: x) akcent inicjalny przechodzi w akcent oksytoniczny: smdwula: smail.go: visits parSukiis ismail.ge: ~ visus paršiukūs išsmaūgė (por. išskaidė, tj. zarżnął po jednym); gnd'ibo“: gnai.bo: nespė'į bulBike's usiméksc ir jail. gnai.bo: ~ nespėjo bulvūkės uzsimegzti ir jadi gnaibo (po trochu kopie); P) skrócona intonacja (po wystąpieniu oboczności samogłosek) zmienia się w intonację opadającą: knisa: knai.so: Raii.le: nend-ri ės ci knaiso' ~ kiaūlė nenori ėsti tik knaiso (po truputį knisinėja); kiša: kai.šo" itd. c) czasowniki iteratywne od czasowników oznaczających początek czynności, które zawsze mają intonację rosnącą: o) intonacja opadająca zmienia się w intonację rosnącą (rdzeń pozostaje niezmieniony): 1) čir. Ra ~ čiūkia: či'rkauna, gai.li: gdrilauna, kriūga ~ kriūgia: krūgauna ~ kriūgauna, pruik3&a: primkitauna švil. Pba ~ švilpia: Sof-lpauna, ur.2ga ~ uizgia: #rzgauna, ver.ka ~ verkia: ve rkauna® itd., 2) z obocznością samogłosek rdzenia: gei.dz a ~ geidžia: gd'idauna: viz garidavau gdidavau in Vilnu nuvaioc ale gd! jail. netéks ~ vis gdidavau, gaidavau (bardzo chciałem), in Vilnių nuvažiūoti, ale gal jaū neteks; ren.ca ~ refidia: rd'ntauja: sė'dzi i rdntauja lik same: ~ sėdi ir rantauja lyg sėnė (pasakoja, rie¢ia); spiéfa: spi'gauna, žviėda: žvi'gauna, krai.pa ~ kreipia: kri'p coja ~ krypcioja, tūpa ~ tūpia: tip coja~ tūpčioja, Zan Garvžeigia: ži nkco'ija-- ožingčioja, krami-to: kri'msc o:ja =vkrimsčioja ir t.t. B) krótka intonacja akcentowa przechodzi w cyrkumfleksową (rdzeń uzyskuje wydłużony stopień samogłoski): sūka: sickina || sickoja: kas teb dionw apsirkino"? (obłamał łupiny); nesikokit lai.kro:džo"! ~ nie kręćcie zegarka! (nie obracajcie); supa: sūtpauna: pasūrpauk mani (podnieś mnie); d) iteratywne czasowniki o znaczeniu „lekko”, w których intonacja akutowa zmienia się w cyrkumfleksową: Id'uka: liūkurauna, snd'udža: snitdurauna, std-ufa: stū'gurauna itd. ir ė) iteratywne czasowniki oznaczające czynność drobną: kld'usa ~ klausia: klail.sineija || klausinėja. Tutaj również intonacja akutowa przechodzi w cyrkumfleksową. 6. Czasowniki oznaczające czynność chwilową również mogą mieć metatonię. Tutaj zazwyczaj intonacja cyrkumfleksowa odpowiada akutowej, np.: krai.pc ~ kreipti: kri‘ptere'c ~ krypterėti, lafši.kc ~ leūikti: li-nktere- 'c ~ linkteréti, siéke ~ si€kti: si*ktere- 'c ~ sykteréti, Soilpe ~ švilpti: Soilpterec ~ Svilpteréti, švel.ke ~ žvelgti: šoi:Iktere'c ~ Zvilgteréti itd. W porównaniu z pokrewnymi czasownikami zmianę intonacji mają także wykrzykniki dźwiękonaśladowcze, a) intonacja cyrkumfleksowa przechodzi w akutową, np.: laini.kc ~ lefikti: linke < *linkti, siékc: sikc ~ sykt, žšiėpe ~ žiebti: ši"pe ~ žybt, ZFan.kec~ žefigti: #nke ~ žingt; b) intonacja cyrkumfleksowa lub akutowa przechodzi w krótką (rdzeń ma słaby stopień samogłoski): drė:pc ~ drėbti: dripc ~ dribt, dziéke ~ diégti: 12 Słowo „verkauti” w rzeczywistości oznacza płakać po trochu, dlatego pod względem znaczenia lepiej pasowałoby do iteratywnych czasowników o znaczeniu „lekko”. Tutaj tylko derywacja jest taka sama jak w czasownikach iteratywnych. 89 dzike ~ digt, spd'usc ~ spausti:- spdūSc ~ spūst, trd'uke ~ traukti: trūko ~ trūkt ir tt W rzeczywistości czasowniki oznaczające czynność chwilową, ze względu na ich pochodzenie, należy uważać za pozbawione metatonii, ponieważ są one bliżej związane z wykrzyknikami dźwiękonaśladowczymi, z którymi mają wspólny rdzeń (z tą samą samogłoską rdzeniową) i ten sam intonem. Zostały one tutaj umieszczone jedynie dla kompletności systemu czasownikowego. Metatonia w akcentuacji czasowników. Do tej pory była mowa o zjawiskach metatonii, które w większym lub mniejszym stopniu wiążą się ze środkami słowotwórczymi. Jednakże w tej gwarze występują również zjawiska metatonii o czysto fonetycznym charakterze. Spotykamy je w systemie akcentuacji czasowników. W akcentuacji czasowników metatonię mamy w następujących przypadkach: 1. Czasowniki mir.c, gim.c ~ mit, gimti w czasie teraźniejszym mają metatonię miršta, gi'msta || gee'ma. W wyrazie „mirti” metatonia jest stara (por. łot. k. mifst), lecz metatonia drugiego przykładu jest wynikiem analogii do „mirti”. Ponadto w gwarze szerzej używana jest forma ge'ma ~ gėma. 2. Czasowniki dwusylabowe z rdzeniem o akcencie inicjalnym w czasie przyszłym 3 os., podobnie jak Ik, mają metatonię: a) akcent inicjalny przechodzi w akcent cyrkumfleksowy: d'ukSu, d'uksi, ail.ks ~ dugsiu, augsi, aūgs; dzi'rpsus, dzi'rpsi, dzif.ps ~ dirbsiu, dirbsi, difbs; dė'su, dėsi, dės ~ dėsiu, dėsi, dės itd. ; b) akcent inicjalny przechodzi w krótki: busu, būsi, būs ~ būsiu, būsi, būs; psu, pusi: pusy le mo lyti: lis, ric mo ryti: ris, dai“ko ~ dygti: dziks ~ digs, pif:šč ~ plyšti: pliš, bet: Sic ~ siūti 1 Sis ~ siūs; VfFc m—vysti 1 vis ~ vės. Cia, jak widać, z powodu różnicy znaczeniowej metatonia nie zaszła (por. SuSc~ siūsti: Sas ~ siūs, viS¢ ~ visti: vis). Metatonia czasu przyszłego zaszła zgodnie z ogólnym prawem języka litewskiego: w wyrazie jednosylabowym akcent inicjalny, jeżeli sylaba nie ulega skróceniu, przechodzi w akcent cyrkumfleksowy. Z tym ogólnym prawem nie zgadzają się jedynie gwary żmudzkie i niektóre zachodnie gwary auksztockie: w czasie przyszłym zachowały akcent inicjalny w stanie nienaruszonym. 3. Czasowniki wielosylabowe, których wygłos tematu bezokolicznika zawiera i* (-y-) lub i: < -in-, w 3. os. czasu przyszłego również mają metatonię: tutaj samogłoska długa ulega skróceniu, a akcent inicjalny przechodzi w krótki, np.: raSi*su, rašisi, rašis...; saki'su, sakisi, sakis...~ rašysiu, radysi, rašys...; powiem, powiesz, powiedzą; vadzi'su, vadzi'si, vadzis...~ vadinsiu, vadinsi, vadifis; kuri*su, kwrisi, kuris...~ kiirinsiu, kiirinsi, kūriūs (kiirénsiu, kiirénsi, kiirefis) itd. 4. Czasowniki dwusylabowe o rdzeniu z akcentem inicjalnym w trybie przypuszczającym również wykazują metatonię, innymi słowy, w trybie przypuszczającym mają akcent cyrkumfleksowy, np.: aiū.ktau, ail.ktai, ai.ktu || aii.kt; kei.ktau, kei.ktai, kei.ktu“ || kei.kt; kel.tau, kel.tai, kel.tw || kel.t; dzif.ptau, dzir.ptai, dzir.ptu || dzir.pty stum.tau, stum.tai, stumi.tu || stum.t itd. 90 Metatonia trybu przypuszczającego jest bardzo szerokim zjawiskiem w gwarach języka litewskiego. Znają ją zarówno zachodni Auksztoci (kapsowie), jak i Żmudzini (dūnininkowie), a wreszcie większość gwar wschodnioauksztockich. Ta metatonia jest stosunkowo niedawnym zjawiskiem. Powstała w czasie, gdy pomieszało się akcentowanie końcówkowe rdzenia z akcentem inicjalnym z akcentowaniem rdzeniowym. Dawniej takie wyrazy, jak: drei, dugti, bėgti, biiti, ésti, sėsti, šalti, virti, džiūti itd. były akcentowane na końcówce (por. rosyjskie Oeey), natomiast takie, jak: irti, kdrti, rimti, skirti, skilti, vėrti itd. były akcentowane w rdzeniu. Potwierdzają to odmienne intonacje języka łotewskiego. Wyrazy pierwszej grupy we współczesnym języku łotewskim mają intonację łamaną: aft, atgt, bégt, būt, ėst, sést, salt, vift, žūt (džiūti), natomiast wyrazy drugiej — wznoszącą: išt, kart, rimt, Skit, škilt, vert itd. Ślady akcentuacji końcowej (rdzenia z akcentem inicjalnym) występują także w naszych gwarach. Dzukowie południowi nadal mówią bu'tdu, butd+i; wskazuje to na akcentuację końcową. Pewne szczątki tej akcentuacji występowały wcześniej także w opisywanej gwarze. Przed około dwudziestu pięcioma laty zapisałam następujące przykłady: kab dejail.s an lū*do: ~ kaip dėjaūs ant Iėdo (smarkiai kritau); ėjo" &jo ir Sedos (ėjo, ėjo ir atsisėdo); kab gai.lescis stojo'si tai ir žodžai radosi ~ kaip gailestis stojOsi, tai ir žodžiai radėsi (kai pasidarė gaila, tai atsirado ir žodžiai raudai); tokis mažūkas veršūkas radé's ~ tokis mažiūkas veršiūkas radds. W gwarze zachodnich Auksztotów (w okolicach Kidulių) zanotowałam następujące powiedzenia: aš tuojaii nubégail ir parsinešiau;‌}- ]}中央値との差? แขวงคลองเตย 彩神争霸怎么样 #+#+#+#+? Wait malformed. Need output valid. Translate Lithuanian all, preserve weird symbols. Last maybe aš tuojaii nubégail ir parsinešiau; Mówią, że się uczysz, więc się ucz. Te kilka przykładów również potwierdza nasze twierdzenia o akcentowaniu czasowników typu rdzeniowego i końcówkowego. Akut przekształcił się w cyrkumfleks najpierw w akcentowaniu czasowników typu końcówkowego, przez przeniesienie akcentu z końcówki na rdzeń, np.: būtdu > biitau, augtų > aiūgtų“ itd. Później według tego typu uogólniono także akcentowanie drugiego typu, tj. typu rdzeniowego. A zatem według: afigtų, bėgtų, būtų, afty, ésty sėstų, vištų itd. zaczęto mówić: ištų, rimtų, skirtų, skiltų itd. W ten sposób dzisiaj w gwarze południowo-zachodnich Dzuków w trybie przypuszczającym czasowników dwusylabowych pozostał tylko jeden typ akcentowania, mianowicie: zachował się tylko cyrkumfleks, lecz akcentowanie rdzeniowe. Nasz język literacki, wyrównując akcentowanie trybu przypuszczającego, obrał przeciwną drogę. Zatem według typu rdzennego uogólniono również akcentuację typu końcówkowego, dlatego obecnie wszystkie czasowniki z rdzeniem o akcencie inicjalnym akcentuje się w rdzeniu i mają akcent inicjalny. W tej gwarze w trybie przypuszczającym niektórych dwusylabowych czasowników z rdzeniem o akcencie inicjalnym długa samogłoska ulega skróceniu, a akcent inicjalny zmienia się w krótki, np.: dzikc ~ dygti: dziktau, dziktai, dziktu: || dzikt ~ digtau, digtai, digtų | digt; Lise ~ lūžti: /ūštau, lšštai, liso || ist ~ luztau, lūžtai, Iūžtų | zt; plisc ~ plyšti: plistw || plist; riško ~ rūgti: rūktu | vitke: ka tū surithtai! ~ kad th surūgtai! (łagodnie przeklina); slike ~ slūgti: slėūktu || slike, 18 Po przeniesieniu akcentu z końcówki na rdzeń akcent inicjalny zmienia się w akcent cyrkumfleksowy, o czym świadczą również gwary północnożmudzkie, np.: arklys > af.klis, ale d'rkT a (gen.), galva > gal.va, ale gd'lvo (gal.). 91 trūko ~ trūkti: trūktu: || trūkr, ale: paerplištau, perrplištai, parrplištu | par plist! ~ pérplystau, pérplystai, pérplysty || pérplist. Trudno ustalić pochodzenie metatonii w tych przykładach. Najprawdopodobniej jest to analogia według czasu przyszłego. Zdaje się, że potwierdzałby to ostatni z naszych przykładów, którego rdzeń i akcentowanie całkowicie zgadzają się z rdzeniem i akcentowaniem czasu przyszłego: pearrplišu, perrpli'ši, perpliš ~ pėrplyšiu, pėrplyši, pėrpliš. Ponadto w tej gwarze formy 3. os. liczby pojedynczej trybu przypuszczającego są znacznie częściej używane w postaci skróconej: dzike, lūšt, rake ~ digt, lūžt, rūgt itd., gdzie zgodnie z ogólną zasadą po skróceniu rdzenia powinna była nastąpić metatonia. Później, na wzór formy 3. osoby, skróciły się pozostałe formy i metatonia wystąpiła w całym trybie przypuszczającym. Zresztą powyższe przykłady jeszcze raz potwierdzają, że metatonia trybu przypuszczającego jest zjawiskiem nowym, a mianowicie: jest młodsza od skrócenia wyrazów jednosylabowych z akcentem akutowym. Metatonia w wyrazach złożonych 1, Działanie metatonii w rzeczownikach z przedrostkami, Regularne ir działanie metatonii łatwiej można prześledzić w rzeczownikach z przedrostkami, składających się z przyimka i odmiennej nieczasownikowej części mowy: a) ape: < apie, api'-, api-: apigalvis (część pyska), api‘daira (oglądanie się, liuoba), ji apj'piete* (odpoczynek už południowy), api-verpine: su (grube płótno lniane)..., ale: apigamas (znamię), apinastris (napinasris), apivara (sznurek do przewiązywania kolan lub butów)..., przymiotniki: api-aukséis ~ apyaukštis, api'ilgis, api'senis, apisto'ris, api-Zalis itd. b) be: diona: beduone: (czas, gdy nie ma chleba, chleb się skończył) ga'lBo:s (lm.): begal.vis, darbas: bedat-bis (ten, kto nie ma pracy), pld-ukas: beplaii.kis, karines: bekelnis..., ale: kdulas: bekd'ulis, kdja: bekdijis, pliksna, (pióro): bepliksnis, Zd'ndas: bežd'ndzis itd. C) nud || no:: niobrauko's, nuogre-bo's ntiosema, nuoteka (narzeczona), miotarascis ~ nuotarastis (podejrzenie, nuotartis), nuotraukos itd. d) pes; parauda (rzadkość powstała podczas tkania), pa-rslicke (cieńsza nić wypuszczona podczas przędzenia), perrsioge (przestój), perlaidzini's —parrlaidzini: (przepust wozu)..., ale: pef.nagis (zysk): geras per.nagis bus; per.peres (część ubrania od kołnierza do rękawa), pef.piete: (popołudnie): ar paf.gena per.piete- 's? ; per.takis (miejsce, którędy wszyscy chodzą): paso'dzino' meda'lian to-ko per.tako“ neail.ks; pef.se; ja (objazd, zrobiony podczas siewu): pi-lno's avižos per.seju pridarita; per.vagis (obejście wykonane przez orkę) itd. Nie mają metatonii. Trudno powiedzieć, dlaczego ostatnie przykłady mają akcent intonacyjny tvirtagalė. Przecież są one starsze od pierwszych. Być może dlatego, że pierwsze mają bardziej odczasownikowe pochodzenie, a więc ich przedrostek ma tę samą intonację co przedrostki czasowników, natomiast 14 Prawdę mówiąc, bardzo często można usłyszeć wymowę z krótkim „i” we wszystkich osobach (por. „plyšti”. 15 Przedrostek „per” z czasownikami i rzeczownikami odczasownikowymi zawsze, podobnie jak w języku łotewskim, ma akcent intonacyjny tvirtapradė. 92 w drugich, które mają pochodzenie odrzeczownikowe, bardziej odczuwalny jest charakter przyimkowy, dlatego intonacja jest ir tu przyimkowa. Jednak widać, że metatonia tych ostatnich „przykładów jest wytworem dawnych czasów. e) po’; pa : pdražis pdežis, ~ pdražari: pdežerę, ~ pd:dukre*, pdrsunis, pod'gro'žis (zachwyt, pokazanie siebie, ujrzenie innych), pd'šmo'nis (zabawienie się w ir towarzystwie, wizyta), przymiotniki: pd'aukščis pdaukštis, pd'ilgis, pdrmažis, pd'trumpis itd. Rzeczowniki z ~ przedrostkiem su „pa“ prawie zawsze ma metatonię: dafi.gu“ (lp. bier.): paddnge's, ga'lva" ~ gilva: pagal.ve (podatek indywidualny, podatek małej rodziny), juosta: pajudste: (fartuch), kd'Inas: pakal.ne“, kamū.pas: pakd'mpes, krantas: pakrdnte', vandeni": pavan.dene- 's (gdy dużo napada deszczu albo wiosną stopnieje śnieg): pavasaro: pavan.dene- 's prasidės nemazné's išvažiūoc ~ pavdsario pavaūdenės prasidės, nemažnės išvažiūoti itd. Przysłówki tego rodzaju również mają metatonię: sd-ule:: pasai.lui (po odwróceniu się od słońca), vandeni" (lp. cel.): pavaii.denui, vėjas: pavėji || pavėjui itd. Mamy jednak również przykłady bez metatonii: barržas: paberržis (taki grzyb), gurkli“: pagūrkli“ (lp. cel.), kd'ušas: pakd'ušis, ldngas: pald'nge", stégas: pastdge, šd'rmas: pašd'rmers, ilgas: pai-lgis (bochen ciasta), i-lgas: pai-lgas (przym.). f) prié: priegalvi-~ priegalvį, prievakaris, priemo'le' ~ priemolė (ziemia z gliną): priemole's labai. indziūsta; prieblanda (prievakaris), priekurte“ (truputį kurčia), priekušlis (apyžlibis). g) priėš: priešakis, priežgina ~ priešgina, prįešpiecai ~ priešpiečiai, priespusri'- cai ~ priešpusryčiai ir t. t. h) pro, pra: prd'švaiste- ", prd'tarpis, prédmecom (tik akį užmetus): aš cik promecom pažurėjau ~ aš tik prėmečiom pažiūrėjau; karršas: prakef.šum, bet: prakd'ulis, praskiépas, prapiéscis ~ prapiestis ir kt. yra be metatonijos. i) su: sutemoss, sutaupo's, siurausvis (rausvas), su-pilkis, su"Partas (austas sūvartai, t. y. eglute), swžalis (apyzalis), bet: sugra-tai ~ sugrąžtai (atgraZtai), sup ertufe’s ir tt i) su < san-: surmalinus mala; siunaru skail.da ~ sąnarius skauda; sismauga, siu-PBaros (suvértuves), si-fela (susivélélis) ir t.t. k) užuo, už: užūogana, užūomarša, užuopBarta (uzsispyrélis)... Kartais ir priešdėlis už įgauna pailgintą balsį ir tvirtapradę priegaidę (plg. priešdėlį su): uškuri's —uškuri: ~ užkurys —ūžkurį. 1) ant, in: an.tjuoscis ~ antjuostis (juosmuo), arfi.tkešenis, an.tfo-fe: ir t.t. ifi.kilas, ifi.klonis, iū-migis, im.pilas, in.žaginis: td'u rai. Ra garo" in.žagino" (geros rykštės), Šie du prielinksniai, rodos, metatonijos niekados neturi. 2. Metatonijos veikimas dvikamieniuose vardažodžiuose, Dvikamieniuose vardažodžiuose dar sunkiau nustatyti metatonijos veikimo dėsnius negu priešdėliniuose, pvz. : a) buozgalvis (kūjutis), bet: rufapjicte’, oškavi"ine": vūŪno" su o:škavi'ini ~ vilnos su ožkavilne (šiurkščios); b) givaplaii.kei, šalavai.ne* (toks paukštis), graitadar.be*, kraivagalvis ir t.t., bet: raudonguūrklis (toks paukštis), ilgavaride: (kiaulė sušvelnintai), bal93