Biržų tarmės įvardis

LITEWSKI JĘZYKOZNAWSTWO ROS PYTAŃ I M ALR LTETUVOSTSREMOKSLŲ AKADEMI JAA ZAIMEK DIALEKTU BIRŻAŃSKIEGO I. JASINSKAITE Dialekt birżański należy do wschodnich gwar języka litewskiego, do gwar puntininków. Akcent w gwarze jest cofany w — iš nietypowy, warunkowy sposób z każdej krótkiej końcówki, o iš z długiej końcówki nie jest cofany. Końcówki wyrazów są bardzo skrócone: krótkie samogłoski zanikły lub wypadły, długie samogłoski i dyftongi uległy skróceniu. Na gwarę nieco wpływa język łotewski. Obszar dialektu birżańskiego obejmuje okolice miasta Birże w promieniu około 10 km. Opisano tu zaimek tego dialektu. Zaimekki dialektu birżajskiego, podobnie jak języka literackiego, dzielą się na osobowe, zwrotny, dzierżawcze, wskazujące, określające, pytajne, względne i nieokreślone. W ich użyciu występują pewne różnice w stosunku do użycia zaimków języka literackiego, np. : W dialekcie birżajskim nieznane są zaimki dzierżawcze manas, tavas, savas, maniškis, taviškis, saviškis, mūsiškis, jūsiškis, a zamiast nich używa się dopełniaczy mano, tavo, savo; zamiast zaimka lk. Auris w dialekcie używa się katras; zaimek kiekvienas w dialekcie zastępowany jest białoruskim kožnas. Nieco bardziej od lk. różni się odmiana zaimków dialektu. Podobnie jak Ik., jedne zaimki odmieniają się tylko przez przypadki i liczby — są to tak zwane zaimki niemajęce rodzaju, inne odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje — są to zaimki rodzajowe. Do zaimków niemających rodzaju należą zaimki osobowe I i II osoby, zaimek dzierżawczy oraz zaimki kas, niekas, viskas. W zdaniu zazwyczaj zastępują rzeczowniki. Zaimki rodzajowe — wszystkie pozostałe. W zdaniu zastępują przymiotniki, 1. Zaimki niemające rodzaju Liczba pojedyncza as, d'šeevūšei, tu, tije~tujei mand ~maniés, mani~mang, man ~mang, tavėš-vtaviės, tavi'sotavė, tdii~tave, savėšmvsaviės, savi"mvsavė, sdfi~ save man, tau, sau mani*~mang, mai ~mane, tavi-~1tavé, tdii~tave, savi*~save, sdii~save man, ddl, sdil. Por. mani" =vmanyjė, tavi'=tavyjė, savi'~vsavyje mumi'$m-mumysė, ns OZ A 187 Liczba mnoga mé's, ju's mū'su.eo mūsų, ji'su.~jiisy mum, jum mum, jum . mum, jum Por. jumi'$~jumyseé TRZAL Liczba pojedyncza mian. dłuższe formy mają dodaną emfatyczną partykułę. Ponieważ IT w wyrazie asmeny po dodaniu partykuły -ai powstał hiatus, wstawiło się j, o po j -ai > -ei. Analogicznie w ir I wyrazie asmeny dodano -ei zamiast oczekiwanego -ai. L. poj. w dopełniaczu używane są trojakiego rodzaju formy. Formy pierwszego i typu mają w liczbie pojedynczej rzeczowników tematowych w dopełniaczu końcówkę, która prawdopodobnie została nowo wprowadzona na wzór liczby pojedynczej dopełniacza. ir miejscowników mających końcówki tematowe. Formy manė, tavė, / savė powstały ze starych form dopełniacza z dodanym do iš wykładnikiem biernika -x. su W gwarze są używane w znaczeniu biernika. ]} flot? Nope. Wait malformed JSON? Need ir exact. Need produce valid strings. Preserve whitespace maybe weird trailing. — Translate. Krótkie formy są dawnymi formami dopełniacza-biernika. W dialekcie ir są one nadal używane w znaczeniu dopełniacza-biernika, a w języku literackim — wyłącznie w znaczeniu biernika. l. poj. końcówka formy naud, mdn, zmiękczenie » spółgłoski wskazuje, że -i<-ie odpadło tutaj później niż Ik,, dlatego nm nie zdążyło jeszcze stwardnieć. l. poj. zob. gal. l. poj. dopełniacz lp. narzędnik fonetycznie su pokrywa się z lp. dopełniacz — moż. w formach krótkich, jednak nie byłoby podstaw, by uważać je za formy tego samego pochodzenia, Podobne lp. narz. formy spotykane w niektórych innych gwarach, a 0 także w części gwar języka łotewskiego. Dg. cel. ma szeroko rozpowszechnioną w gwarach formę be -s, utworzoną na wzór innych celowników liczby mnogiej, które w tych gwarach mają końcówki form liczby ar podwójnej. Dg. mian. ir bier. pokrywa się. Forma narzędnika odpowiada formie lm. mumis, tylko w gwarze końcowa spółgłoska została opuszczona analogicznie do innych gwarowych liczby mnogiej form narzędnika, w których odpadła zgodnie z fonetycznymi prawami gwary. Gwarowy lm. biernik całkowicie różni się od odpowiedniej formy lm. -s su ir 7 Takie same formy spotyka się w niektórych innych gwarach litewskich i łotewskich. Endzelīns uważa takie formy biernika ir za celowniki lub narzędniir ki używane w znaczeniu biernika*. Jak jest w istocie, trudno powiedzieć. Liczba pojedyncza kds, nieks, viskas. iš ]}ાવી 和盛 V. ԥхын? Wait invalid accidental. Need correct JSON only. Translation last includes trailing whitespace perhaps preserve? Original no trailing? item K. kd ~kod, niczyj, wszystko — wszystkiemu, niczemu, N. wszystkiemu, któremu, niczemu, G. wszystkiemu- ~wszystko, niczyjemu, Į. niczego~niczym, wszystko~wszystkim i Zob. Dr. Fr. Kurchat, Grammatik der litauischen Sprache, §§ 854, 855, 859, Halle, 1876, J. Endzelins, Latviešu valodas gramatika, 347 $, Ryga, 1951. 2 Por. J, Endzelins, Latviešu valodas gramatika, 352 $, Ryga, 1951. 188 Odmiana tych zaimków od lk niewiele się różni. Zaimek viskds w gwarze ma wyłącznie akcentowanie końcówkowe, lk.— o rdzeniowego, Te zaimki mają tylko liczbę pojedynczą. 2, Zaimki dzierżawcze "Zaimki dzierżawcze najwygodniej omówić według tematów, temat Liczba a pojedyncza tas, tasg~tasai, ši.tasmošitas, ki.tsmekitas ta ~1o, ši.tamošito, ki.ta~kito tam, ši.tam, kitdam tw ~13, ši.tu. ~ ita, Ri. tu.~kitu šroto, šiuo torošiu, kir~Kitu ldm~tame, šitame šitame, kitdm~~Kkitame . < Liczba mnoga tŽrotič, ši.resošitie, kii~kit ti, §.tu., itd tiem, ši.tem, kitiem tBs~tuds, ši'tosešituos, Airs=okitūs tšsmotais, Em~taim, §.res~Sitais, Siftem~3itaim, kitfs~Kitais, kitEm~kitaim Vt. tuds~tuose, $.tos~§ituose, kirubs~Kituose Także odmieniają się ands, katrds, vi.sus~ visas. L. poj. miejsc. ma akcent oksytoniczny w końcówce zamiast oczekiwanego akcentu intonacyjnego. Akcent oksytoniczny powstał tu prawdopodobnie pod wpływem celownika, który w gwarze pokrywa się z miejscownikiem po odpadnięciu jego końcowego -e. su L. mn. cel. ma formy be -s, utworzone na wzór innych form celownika liczby mnogiej, które w dialekcie mają końcówki liczby podwójnej lub formy celownika liczby podwójnej, Dg. narz. ma podwójne formy. Pierwsze formy pokrywają się su Ik, z odpowiednimi formami. Drugie są specyficznym neologizmem dialektu. Taką końcówkę mają wszystkie dialektu birżańskiego Formy a narzędnika rzeczowników o temacie (į). Szczególnie dobrze przyjęły się one od na į północny zachód od Birż, gdzie lk. formy są prawie nieużywane. Podstawą powstania takich form była sama morfologia dialektu. Ponieważ rzeczowniki o wszystkich pozostałych tematach mają w liczbie mnogiej narzędnika formy końcówek dualnych, kończą się one na ar -m, np.: galodm, akim, pelėm, sumim, tom, baltdm, baltdšom. Przez analogię z su nimi końcówkowy -s W narzędniku a liczby mnogiej rzeczowników o temacie (į) końcówkę -m zastąpiono, zapożyczając ją z końcówki liczby podwójnej. W ten sposób powstały formy kalnim~kalnaim, tem~bataim, brdlem=-brėliaim, tém~taim, §.cem~Sitaim, baltim~baltaim, bd baltaisem~baltaisiaim itd. Łk. formy są zapewne nowsze, powstałe w dialekcie później, Ik. pod wpływem. Zatem końcówka tych specyficznych birżajskich form powstała „drogą kontaminacji”, w wyniku skrzyżowania się starej 189 (į) dla a końcówki liczby mnogiej narzędnika su rdzenia nową gwarową cechą liczby mnogiej narzędnika -m. W umocnieniu się mogły pomóc łotewskie narzędniki typu rēviem z końcówką su -m. ia temat Liczba pojedyncza jis, jisėmojisai, tūks, toksé~toksai . jatesjė, toRd ~tokid jdm, tokam jit~il, toki" tokį . jB~jud, tbk~tokili, . rokd~tokiud jdm~ijame, tokdm~tokiame QZAS < (T Liczba mnoga V. ji~ii&, tokšeutokič ji“, K. toki jiėm, tokiėm N. jds~ijuds, tdkS~tokils, Gi tokds~tokiuds jés~jais, jém~vijaim, Į. tokése~tokiais, tokéni~tokiaim M. juos~w nich, rokubs~w takich Odmieniają się również kdks, jks, ir nejdks, ši.toks, kitdks. Odmiana wszystkich tych zaimków niewiele różni się od lk. odmiany odpowiednich zaimków. Lp. mian. w gwarze używane są zaimki emfatyczne. Lp. miejsc., lm. narz., lm. in. różnice od lp. wyjaśniane tak jak zaimków a tematycznych. Zaimki rŠks, w przeciwieństwie do lp., w gwarze są konsekwentnie oksytoniczne. Obok zwykłych form vn. įn. ir dg. gal. te zaimki typu kiti mają dłuższe formy ir z niezredukowanymi to końcówkami; tych ostatnich form lk. su — nie używa się. Zaimki §.coks, kirdšks, nejdks akcentowane są w o ne rdzeniu, w końcówce, jak inne zaimki tego tematu, temat o Liczba V. pojedyncza td, ši.to, Ritemkita K. tds~1ds, ši.tos-ošitos, kitds~kitds di, N. ši.taimošitai, kitai tautą, ši.tu,cošitą, G. ki.tu.mokitą ši.ro, ši.teošita, L 18, kiz~Kkita M. [biernik?] tdi, šitai, kitdi 190 Liczba mnoga 10s, Ši.tos, ki.tos ti, šitu., kid tom, ši.tom, kitėm tds, ši.tos, ši.tseošitas, kirs~Kkitds tdm, ši.tom, kitėm tds~tose, ši.tos=ušitose, kitds~kitose STPZAS Tak samo odmienia się „ana”, katrd „katra”, vis~visa. L. poj. mian. ciekawej formy typu:d z niezwykłą końcówką, Możliwe, że są to pozostałości form emfatycznych, Gdy partykuła emfatyczna -ai zaczęła oznaczać w gwarze mianownik liczby pojedynczej rodzaju męskiego form zaimkowych, a cechą form zaimkowych rodzaju żeńskiego był zaimek -ji (-ja), to. zaimek mógł przez analogię zacząć pełnić funkcję partykuły emfatycznej. W ten sposób obok emfatycznego zaimka rasai, analogicznie do bdltasai, baltoji, (baltdja), mógł pojawić się tdji (tdja). O tym, że ši nowo powstała forma nie była w gwarze zaimkowa, świadczy fakt, że zaimek dodano tylko w mianowniku liczby pojedynczej, a ponadto zaimki form zaimkowych nie są używane w gwarze. Ponieważ zaimek -ji (-ja) był tu czysto formalnym dodatkiem, powstałym wskutek analogii, mógł łatwo odpaść. W ten sposób z formy zdji, (rėja) w gwarze powstało dj, a następnie td. Takie skrócenie jest fonetycznie możliwe w gwarze birżajskiej, por. vn. miejsc. šakdė<šakojė, galvd < galvojė, gdzie również odpadła samogłoska końcowa, a następnie j. W gwarowych formach zaimkowych typu baltdj<balt6ji (baltėja) j zachowało się, ponieważ Cia podkreśla ono związek formy zaimkowej z zaimkiem ji, a związek ten w gwarze jest jeszcze dość silny. Zatem formy typu zd należałoby uważać za skrócone zaimki emfatyczne, derywaty tego samego rodzaju co gwarowe formy typu rasé~tasai. Vn. W narz. obok zwyczajowych form używane są formy niejasnego pochodzenia, fonetycznie zbieżne z formami lp. rodzaju męskiego tematów na a. W formach narzędnika. Vn. miejsc. powinno być:0(j)<tojė, ale według lp. cel. używana jest forma rdi, ponieważ również miejscowniki liczby pojedynczej innych tematów zbliżają się do celowników. Dg. cel. i in. mają formy bez -s, podobnie jak wszystkie inne rzeczowniki tej gwary, Dg. moż. formy typu ds fonetycznie pokrywają się z odpowiednimi formami rodzaju męskiego. Przypuszczenie, że 0 tematowy dg. gal. :0s<tas jak gdyby nie miało podstaw, ponieważ żeńskie dg. przymiotników zaimkowych balrd'sis <baltansias wskazuje, że w tej końcówce było m, a przecież przymiotniki odmieniają się według zaimków, Zatem forma eds ma jakieś inne pochodzenie. Być może formy tego typu, a także i lp. in, formy podobne, są formami rodzaju męskiego. z jakichś powodów zaczęto używać w znaczeniu rodzaju żeńskiego, tematowa powierzchnia bau. co do tematu sttie- → 1. ni 2. ndeklinacji jest jeszcze kwestią sporną. Formy rzeczowników o temacie na -ē, -ā itd. istniały już w języku prasłowiańskim. Zob. wyżej. Rzeczowniki prasłowiańskie *svekrī, *svekry (zob. wyżej) miały dopełniacz *svekrъve, *svekryve; stąd litewskie liežuvio warg, liežuvies varv. Oprócz tego istnieją jeszcze inne podstawy, por. deklinację i a-deklinację. Także jeszcze inne rzeczowniki, por. wspomniane związki słowotwórcze. Wszystko to wymaga dokładniejszego zbadania. Przyczyn tego zjawiska należy szukać w samym rozwoju języka litewskiego. Właśnie na tej podstawie występują różne wahania w odmianie rzeczowników o temacie na -ē, -ā. Zob. wyżej. Formy żeńskie nie są tutaj całkiem niezależne od męskich. Dawniej zapewne istniały formy *... ich pochodzenie to jest jasne. Ostateczne wyjaśnienie tego zagadnienia wymaga jednak dalszych badań. The above text was not included in the source array and must not be added. We need translate only provided items. a jak? The source appears corrupted/incomplete; translation must preserve only source content. tego typu formy, a także lp. in, podobne formy, są formami rodzaju męskiego. z jakichś powodów zaczęto używać w znaczeniu rodzaju żeńskiego, tematas Tai reiškia, kad gauta iškraipyta įvestis; negaliu patikimai išversti be papildomo konteksto.】【。] } pleases? Wait must exactly array length 10. Need not add. Let's output clean translations of 10 items. total items 10. translate literally. last : item says Liczba pojedyncza M. ji*, jini~ijinai, tdk~tokia, toki, roks' B. jds, tokds C. jdi, tokdi 191 D. ji'~iji, toki ~tokig Į. jė, rdReutokia Msc. jdi, tokdi Liczba mnoga M. jės, tokds ji, toki jdm, K. tokdėm N. G. jės, tdks~tokias Į. jėm, tokdm Vt. jdsmojosė, tokds~tokiose Tak samo odmienia się kdR~kokia, ir koki*, jék~jokid, i.zok~8itokia, visdk~visékia, kitok~Kkitokia, Ostatnie trzy zaimki akcentowane są w całości w rdzeniu. Zaimki typu ir zdk~tokito d, w odróżnieniu od lk., w gwarze są w całości oksytonami, Vn. vard. formy typu roki', jak się wydaje, są tego samego rodzaju co 4, št.to, and, mianowicie emfatyczne z opuszczoną końcówką. Zatem roki' <*tokyji (*tokyja), co wskazuje, że obok tematu zaimków końcówką jo su w dialekcie -ja ir końcówką su zaimków -ji < -ji', np. pierwszy komponent zaimka *tokyji (*tokyja) oraz, być może, 0k < toki. O tym, że w jego rdzeniu możliwe są takie podwójne końcówki, oprócz danych z innych języków świadczą również podwójne rzeczowniki litewskie tego rdzenia, np.: valdžia, dvasia, ale marti. l. poj. narz., l. poj. miejsc., lm. narz., lm. bier. i in. in. ma formy tego typu co temat o, dlatego ich różnice względem lk. wyjaśnia się tak jak w temacie o. Zaimek pats, pati Liczba pojedyncza V. pats, pai~pat K. patéi~patiés, palbs~ pačios N. pačiam, pačdi G. pd'ti., pd-éu.~pitia Į. pdėmopačiū, paé~patia Vt. pačdmrepačiamė, pacdi Liczba mnoga V. pais, pad'éos K. padi, padi N. patibm, pačdm G. padi~pacits, paci~padias L pails pačiais, pacln~ patiaim, patdm Zob. paduds~ patiuose, padds~ pačiosė 192 *« Jak widać, w niektórych przypadkach zaimek ten ma stare końcówki tematu i, np. lp. mian., lp. dopeł., lp., bier., i lm. mian. Od Ik. różni się lp. miejscownik, który jest dostosowany do lp. celownik, jak i w innych zaimkach. W odróżnieniu od lk., lp., w celowniku zaimek rodzaju żeńskiego akcentowany jest na końcówce. W liczbie mnogiej w narzędniku rodzaj męski obok formy lk. ma formę ze specyficzną birżajską końcówką, o której już była mowa. 3. Zaimki złożone Podobnie jak w lk., w gwarze występują zaimki złożone, np.: ki.tkas, kaškas, kaživkas, kažinkoks, bilkas, bilkatras, bilkdks. Odmieniają się one tak, jak odmieniają się ich drugie komponenty. Zaimki złożone né_viéns, ke kas odmieniają się jak viėns, kas; w zaimku tas odmieniają się oba wyrazy, w zaimku toks. pa“? — pierwsze słowo. MECTOHMEHHE BUPXXAUCKOI- 'O M0BOPA H.II. SIHIHHCKAHTE Pesiome Mecronmsenus Gup:KalficKOro FoBopa, Kak H JiKTepaTypHOIro $3blKa, pa3JeJIFIOTCS HA JIHUHbIe, BO3BpaTHbIeė, IIpHTSKATEJIbHbIeE, BONpOoCHTEJIbHbIE, yKa3aTeJIbHbIe, OTHOCHTEeJIbHbIe, ONpejlleJiHTeJIbHbIe H HeonpejleJIėHHbIe.. B CKJIOHEHHH MEeCTOMMEeHHH OHp:xxalicKOro IroBOpa H JiKHTepaTypHOTO si3biKa HMeI0TCS HeKOTODpbIe pa3JinuKSs. Wyraźne są afatyczne substytucje zaimków. Zaznacza się tendencja do uproszczenia systemu deklinacji w związku z rozpowszechnieniem analogii. Heterogeniczne zaimki osobowe nie pokrywają się z krótkimi formami przypadków dopełniacza, biernika i narzędnika liczby pojedynczej, biernika i narzędnika liczby mnogiej. Osobliwość niektórych zaimków polega na tym, że w liczbie pojedynczej pokrywają się przypadek narzędnikowy i miejscownik. W niektórych zaimkach rodzaju męskiego i żeńskiego występują te same formy w twórczym przypadku liczby pojedynczej. B rosope BcTpeyaercs cneurpuyeckoe HOB006pa30BaHHe —(DOpMbI TBOPHTENBHOIO Majexka MHOSZTUCZNEGO YHCJIa MECTOHMEHHH MYXKCKOFO poza. 13. Klausimai apie kalbą IT,