Dėl upės vardo „Danė“ („Danija“, „Dangė“)

LūIE "PLU V. EU KALBOTYROS KLAUSIMAL III LIE T U. VO's TSR MOKSLY A KAD E. MIJA W SPRAWIE NAZWY RZEKI DANĖ (DANIJA, DANGĖ) A. VANAGAS Rzeka przepływająca przez rejony kretyngski i kłajpedzki, uchodząca koło Kłajpedy do Zalewu Kurońskiego, ma dwie nazwy: od źródeł aż po Kretyngę włącznie nazywana jest Akmenė, od Kretyngi do ujścia miejscowi mieszkańcy nazywają ją Dūnė albo Danija (gwar. dafi*, dan’), natomiast niektóre pisma i ludzie spoza tych stron używają na określenie tej rzeki formy Dangė. Nazwy Dūnė albo Danija używają miejscowi mieszkańcy wsi Egliskių, Tolių, Valėnų, Kėkštų, Trakų, Triušelių, Paupulių, Vitinių, Šimkų, Slengių, Kibelkščių, Raišių, Lankučių, Potrų i Kalotės. Wszystkie wymienione tutaj wsie leżą po obu stronach rzeki Danė od Kretyngi do Kłajpedy. Ponadto forma Dūnė występuje- * także w mowie miejscowej ludności Kintų, Mantvydų, Stakliškių, Suverny (rejon szyłucki- )". A zatem wymowa miejscowej ludności bez wątpienia potwierdza formę Dūnė albo Dūnija. Skąd więc wzięła się forma Dangė? Aby odpowiedzieć na to pytanie, będziemy musieli poruszyć również kwestię pisowni tej nazwy w przeszłości. Ponieważ ta rzeka płynie przez zachodnią część Litwy, jej nazwa stosunkowo wcześnie trafiła do dokumentów pisanych po niemiecku. I tak w 1252 r. w Kronike von Pruzinlant. W Beilage I* nazwę tej rzeki zapisano jako Dangen, Dange, w 1256 r. Chronicon Livoniae® podaje Dagna*, a w 1454 r. Die jungere Hochmeisterchronik® — Dangen, Dandanghen®. Wszystkie wymienione tutaj dokumenty, w których użyto nazwy Danė, zostały napisane przez niemieckich kronikarzy w XIII–XV w. Nie ulega wątpliwości, że w pewnym stopniu odzwierciedlają one właściwości ówczesnej pisowni i wymowy. W tym okresie w języku niemieckim dźwięczne g między samogłoskami wymawiano jako j”: Sigifrid wymawiano * Sijifrid> Storit, megidi —*mejidi >meide itd. Zjawisko to było szczególnie charakterystyczne dla połączeń -ige-, ~ege-. Dialek-ty dolnoniemieckie = A Formę Ddnė znajdujemy również w pieśni ludowej: Ui siunte, siunte Mang mamuže Į Dang wodę czerpać.- .. 2, V. Kalvaitis, Pruskie pieśni litewskie, 190, Tylża, 1905. 2 Scriptores rerum Prussicarum (dalej SRP), 1, 629, Lipsk, 1861. * SRP, 2, 40, Lipsk. 1863. 4 Tutaj g jest najprawdopodobniej omyłką w zapisie wynikającą z zamiany miejsc z m, * SRP, 5, 146, Lipsk, 1874. € M: Daer Danghen (to wyjaśnienie podano w samym dokumencie). * H. M. Ouanucea, Heropus semeuxoro s3kika, 169, Hanar. Mockosckoro Ymwsepcnrera, 1959. 21, Zagadnienia językoznawstw- a, III 317 wymowa g i j jeszcze bardziej się różnicowała i różnicuje się aż do dziś. Tutaj również w nowożytnym okresie rozwoju języka niemieckiego g na początku wyrazu zawsze wymawiano jako 7%, w środku wyrazu między samogłoskami — jako g, po samogłoskach szeregu tylnego — jak y, a po samogłoskach szeregu przedniego i po sonantach /, r — jak j?, Później, gdy kształtował się niemiecki język literacki, zamiast j w wymienionych tu przypadkach zaczęło się umacniać g, wymowa i pisownia g oraz j w języku niemieckim przez długi czas niezwykle się różniły, a nierzadko g pojawiało się nawet tam, gdzie go nigdy nie było (Jahr —gar, Joseph—Gosef*?). Zmiany w wymowie j i g spowodowały oczywistą niekonsekwencję w pisowni j i g nie tylko w piśmie niemieckim, lecz także w piśmie niektórych innych języków. Na przykład w zabytkach piśmiennictwa języka pruskiego niekonsekwencja w pisowni j i g jest bardzo wyraźna: Pomedyen, 1405 i Pomedigen, 139694 —pig. pr. median „las”; Iwvogarge, 1331**—0por. lit. Yvas i pr. garian,,drzewo“; Kylien 1314 i Kyligen, 1318 = *Kilija'®; Gedilie, 1339, Gedylye, 1357 i Gedilege, Gedilige, 1387, Gedilge'*; Cupieyn, 1339, Kupigien, 1330 <*Kup+1ij+ein®® i in. Z tego, co tutaj powiedziano o wymowie i pisowni j oraz g w języku niemieckim, powinno być jasne, że chociaż kroniki niemieckie z XIII—XV w. pisały Dange < *Danige< Danija'?, i tym podobne, to zamiast g wymawiały j (Danije). Tutaj g jest tylko kwestią grafiki. Gdy ukształtował się niemiecki język literacki i w wyżej wymienionych przypadkach ponownie zaczęto wymawiać g, wówczas: 1. zapis Dange < *Danige w niemieckim języku literackim powinien być również wymawiany z g; 2. miejscowa nazwa Dūnija (wymawiana dafij) w niemieckim języku literackim również powinna być zapisywana z g. Ponieważ niemieccy koloniści z Kraju Kłajpedzkiego pochodzili nie z jednego, lecz z różnych miejsc Niemiec, dlatego na skolonizowanych przez nich obszarach nie mogła powstać żadna jednolita gwara, lecz przeważała mieszanina różnorodnych gwar"*, Jednak oficjalne instytucje, szkoła i kościół posługiwały się wyłącznie literackim językiem niemieckim. A zatem nazwa interesującej nas rzeki była oficjalnie zapisywana i wymawiana jako Dange. Niemiecka wymowa, jak widać, wpłynęła na pewną część Litwinów, dlatego gdy kraj kłajpedzki został zwrócony Litwie, nazwa rzeki pozostała oficjalnie niemiecka, choć miejscowi znali jedynie Dané || Danija. Do rozpowszechnienia się tej nieścisłej nazwy rzeki wśród Litwinów mógł przyczynić się jej związek z powszechnie znanymi słowami z rdzeniami dang-, deng-. Prawdą jest, że na pierwszy rzut oka niektórym może się wydawać, iż dawnym bałtyckim rdzeniem mógł być dang-, a wymowa współczesnych miejscowych mieszkańców dafi'j powstała pod wpływem dolnoniemieckiego języka Niemców. Wiadomo, że mieszkańcy dawnego kraju kłajpedzkiego nazwę Pagėgiai czasami wymawiają Pajégiai, Gėniškė —Jėniškė itp. Jednak takie przypadki nie są częste. Trudno przypuścić, aby tak szeroko używana była forma TSB. M Xupmyncknifl, Hemenxan nuasextosorns, 569, Mockea —Jleunurpan, 1956. * Tamże. 19 Tamże, 569; 290–293, B. M. 5upmysckufi, Heropus memeuxoro ssmxa, 70, MocxBa, 1948. 1 G. Gerullis, Die altpreussichen Ortsnamen (dalej Ger, AO), 130, Berlin i Lipsk, 1922. 12 Tamże, 50, 12 Tamże, 14 R. 63. Trautmann, Die altpreussichen Personennamen (dalej Tr, APn.), 30, G6ttingen, 1925, Ger. 18 AO, 18 76. Por. por. Gedilye, Gedilie > Gedilege, Gedilige > Gedilge (Tr. APn. 30). 7 W,Fenzlau, Die deutschen Formen der litauischen Orts —und Personcnnamen des Memelgebiets, 1, Halle/Saale, 1936. 318 Dūnė || Dūnija powstałaby pod wpływem innego języka. Be przekształcenie Dūnii w Dangę nie jest jakimś odosobnionym, wyjątkowym faktem. Wszystkim dobrze wiadomo, że Niemcy od dawna ir nazwę rzeki Gilija tłumaczy į Gilga, o Minija— į Minge, ale w ten jų sposób nazwiesz ti dziś nikogo ir į nie przychodzi do głowy. Jednak najważniejko sza, ponieważ w tym przypadku nie może być rdzenia dang-, jest wymowa miejscowej ludności dėfi'j'*. Gdyby starszą postacią było dang-, to dzisiaj miejscowi ludzie wymawialiby to w ten ir sposób, ponieważ g przejścį ie jpo n występuje nawet w niemieckim dialekcie dolnoniemieckim, gdzie j ir g najczęściej występują naprzemiennie, jest niemożliwe? ?, Zatem forma bałtycka powinna być Dūnė albo Dania®, w | językach bałtyckich nazwa miejscowa Dūnė || Dania nie jest odosobniona. Rdzeń dandar mamy w lit. Danys (bagno okolice Laukagalių rejon Ramygala), Danitikas (jez. Vainiūniškio k. okolice Alizavy rejon Kupiškis); łot. Dana, Dapas—dikis, Danava, ir Dapy—marki® itd. Te łotewskie nazwy miejscowości J. Endzelynas®® słusznie porównuje z su interesującą nas nazwą rzeki Ddné. Odnośnie do rdzenia dandar por. łac. dapava „kałuża, błotnista koleina na drodze, błotniste miejsce“*3, Przyrostek -ija w litewskich nazwach rzek również jest dość częsty: Ak-ijė (Saukėnai), Ašv-ija (Kaltinėnai), Gliv-ija (Kvėdarna), Jot-ija (Plokščiai), Juod-ija (Jieznas), Nė6t-ija (Plateliai), Or-ija (Šakiai, Vabalninkas), Ryk-ijė (Batakiai), Rūd-ija (Viduklė), Sir-ija (Meškuičiai), Šarr-ija (Šaukėnai), Vilk-ijė (Skaisgirys), Vizd-ija (Birštonas). Odnośnie do wariantów Dané || Danija należy zauważyć, że wariant Dūnė najprawdopodobniej jest wtórny, skrócony iš Danija. Przykładów takiego skracania jest ir więcej: Glivija||Glivé, Minija||Minė, Nėorija || Nortė. 18 Por. Minija —Meni. 18 Pyz,, w słowie gegangen w niemieckim dialekcie dolnoniemieckim j; zmienia się tylko pierwsze i drugie g, 0 g pozostaje; jejangen. * Stwierdzając rdzeń dan-, wcale nie chcemy powiedzieć, że rdzeń dangw językach n bałtyckich jest całkowicie niemożliwy. Zarówno w języku litewskim, jak i łotewskim występują nazwy miejscowości z dang- (por. lit. Dafigé —rzeka w okolicach Niemakszczów, rejon Skaudwilė, Dangaiidius —rzeka w okolicach Kraków, rejon kiejdański. ; łac. Dafiga, Dangas-plava i in. — zob. J. Endzelins, Latvijas PSR vietvūrdi, I daja, 1. sėjums, 194, Rigd, 1956), jednak w tym przypadku mamy rdzeń dan-. który, jak zobaczymy dalej, ma również odpowiedniki zarówno w języku litewskim, jak i łotewskim. Tutaj zależało nam jedynie na podaniu autentycznej nazwy tej rzeki, która ze względów praktycznych, a zwłaszcza badaczom toponimii, może się niejednokrotnie przydać. #1 J. Endzelins, Latvijas PSR vietvūrdi, I daa, 1. sčjums, 193, Rigš, 1956. 52 Tamże, ® K, Mūlenbacha Latviešu valodas vūrdnica, Rediféjis, papildindjis, turpindjis J. Endzelins, 1, 438, Rigū, 1923 —1925.