Latvijas PSR dialektologu ekspedīcijas 1960. gadā

Wycisz ai SR Cl aki E OE aE tl Ls ka tr A i ‘ dE Soi RE Gh i A dn or o NS aT g Send iu HL C „res AJ, < 7 Ca A si UE =. 3 Se lt ŁOTEWSKA SRR EKSPEDYCJA DIALEKTOLOGÓW 1960. GADA 47 MR K SEE AARAA ara js ASS C Latem 1960 r. dialektolodzy Instytutu Języka i Literatury Łotewskiej Akademii Nauk Łotewskiej SRR zorganizowali 2 ekspedycje w celu zbierania materiałów językowych i nazw miejscowych —Ri: bezpośrednio z ust ludu w rejonach Krustpils, Madona, Iłūkste i częściowo Daugav-= pils. W tych ekspedycjach łącznie uczestniczyło 36 zbieraczy, gromadzących materiały w 43 gwarach. Zorganizowane przez dialektologów w 1960 r. ekspedycje mogły objąć R ! większość tak zwanych gwar selskich, które ukształtowały się na zamieszkanych przez Selów jin 5 ziemiach po obu stronach Dźwiny. tiri Celem ekspedycji było zebranie materiałów dotyczących fonetyki, morfologii, tylko składni i leksyki poszczególnych gwar, które odzwierciedlałyby najbardziej charakterystyczne —— cechy gwar tego obszaru, zebranie nazw miejsc zamieszkanych i niezamieszkanych oraz zapisanie w miarę możliwości A 8 jak największej liczby tekstów gwarowych —materiału do dalszych badań. VI Gwar sel­skie łączy cały szereg cech, które w innych regionach Łotwy IN nie są znane. Oprócz cech łączących gwary sel­skie istnieją także takie, które różnią jedną KĀ; i gwarę od drugiej. Od czasu do czasu ta różnica jest tak wyraźna, że zauważa ją nie tylko język S w niczym jednym. Bardzo wyraźna jest różnica między gwarami sel­skimi Vidzeme i Zemgale, ponieważ zawsze oddzielała je Dźwina, która utrudniała komunikację między mieszkańcami tego regionu. ko 3 Jedną z najbardziej charakterystycznych cech gwar sel­skich jest powstanie intonacji rosnących —, które nie są znane w innych regionach Łotwy. Wznoszącą intonację wymawia się tu zamiast intonacji łamanej trzech obszarów intonacyjnych, podczas gdy intonacja opadająca w „a radā połączyła w sobie intonację opadającą i przeciągłą trzech obszarów intonacyjnych. ša = Intonacja wznosząca, która zachowała się w gwarach selońskich, starsza od łamanej. Jak wskazuje prof. J. Endzelīns w Gramatyce języka łotewskiego, s. 37–38. str. ), łamana — intonacja historycznie ukształtowała się w sylabach, które kiedyś znajdowały się przed akcentem wyrazowym ir — di un (wówczas) były wymawiane z intonacją wznoszącą. ut W un Vidzeme także w niektórych selońskich gwarach Zemgale słyszy się warianty — intonacji opadającej. Šo intonacje wymawia się zarówno gwałtownie opadająco (z naciskiem), AJ jak i powoli opadająco, z niewielkim podniesieniem głosu w pierwszej części, tworząc w ten sposób intonację wznosząco-opadającą. =; S Najczęściej gwałtowny spadek występuje przed spółgłoskami bezdźwięc- — znymi, natomiast intonacja wznosząco-opadająca — przed spółgłoskami dźwięcznymi, np. drāuks, drāugi, strādāt itp. — Mówcy gwarowi nie rozróżniają intonacji przeciągłej od opadającej. Również intonacja przeciągła u mówców innych gwar wydaje im się jedynie wymawiana nieco wolniej. Różnicy 5% między intonacją opadającą a przeciągłą w świadomości nie ma także w takiej gwarze jak w Elkšņi, gdzie Mao“ | w mowie informatorów pojawia się zarówno jedna, jak i druga intonacja. Tak na przykład informatorka opowiada: „p/āve 2 ~ ar vinrūci“ i w następnym zdaniu: „dr sērpi p/āve*. Taka niestabilność intonacji- | a) rs sti cji pokazuje, że w gwarze, chociaż mówcy nie odczuwają różnicy, istnieją już cechy, które w dalszym rozwoju tworzą różnicę między intonacją opadającą a przeciągła m Eh ą. MĒS jū Złamana intonacja jest un czasami słyszalna w mowie emfatycznej, np. informator Asare, wspominając pewne wydarzenie, powiedział: „ale jėi ston koa pa "golvu dabujsē*”, chociaż poza tym mówi inaczej tylko „golva*. Również w Birżach w mowie emfatycznej w niektórych słowach (odrā un prū5 SM słychać intonację łamaną. Niemal we wszystkich gwarach łamanie występuje w wymowie partykuły przeczącej par- : „AE tikulu „nē*. J x Główne cechy, które odróżniają gwary selickie od języka literackiego i innych di a gwar, dotyczą wymowy głosek. Tak więc np. w języku łotewskim &-samogłoskę wymawia się szeroko lub ih K ag w zależności od tego, jaka samogłoska lub dyftong następuje albo nastąpił w następnym K. gia W większości gwar i w języku literackim istnieją tylko nieliczne odstępstwa od tego prawa, i głównie w deklinacji, gdzie występują np. veci, tēvi, retiem celmiem, dēli, bērzi itd. sa W tym zakresie znacznie bardziej konsekwentnie przestrzegają prawidłowości w wymowie głoski Ē mówcy selickich gwar Vidzeme — w Cesvaine, Dzelzavie, Dzērbenie, Koknese, Lazdonie, Odzienie, Tai ME Vestienie, Pļaviņās i gdzie indziej. Mówią na przykład: veci tēvi, retiem celmiem, dēli, bērYas a Szeroki dźwięk ē jest wymawiany prawie we wszystkich gwarach selonijskich, np. = klėc (= klēts), vģz's (= vēzis), sēdēt (= sēdēt) itd. W niektórych gwarach (np. ti: i). Ret, Prodē, Pilskalnē) niekiedy słyszy się także k/žec (= klēts), viez's (= vēzis) 5 ve itd. formy podobne, jednak nie jest to zjawisko zbyt charakterystyczne. LTE a Wąski krótki dźwięk e w rdzeniach wyrazów zasadniczo pozostał niezmieniony, natomiast w sylabach końcowych ra = w wymowie jest mniej lub bardziej szeroki, np. upę, pride, puķe, puse itd. W niektórych wschodniośrodkowych gwarach selonijskich końcówka -€ jest tak szeroka, że zbliża się do dźwięku a (w Pļaviņach, + (Es K: Saikavā). W selonijskich gwarach Zemgalii z tą szeroką końcówką -¢ często asymiluje się również wąski dźwięk e w rdzeniu, np. zęlę, ęglę, zeme itd., ale także nie całkiem konsekwentnie, Tk venti. Tak na przykład w mowie tego samego mówiącego słyszy się zeme i zeme. zob. Ta szeroka samogłoska w formie e prawdopodobnie występowała w bezokolicznikach ki Ā 4 jednosylabowych, przynajmniej w większości ar gwar selońskich. Bezokoliczniki jednosylabowe wymawia się z szeroką samogłoską g, np. celt, mest, kr sa nest, smelt, dękt (= degt) i in. W części gwar selońskich Vidzeme bezokoliczniki jednosylabowe wymawia się z samogłoską a w rdzeniu, co wskazuje, że występowała tu samogłoska €, np. w Cesvainē, Sausnēji, Lazdonie i in., gdzie mówi się mast (= mest), calt (= celt) i in. Również w bezokolicznikach dwusylabowych 4 a w tych gwarach występowała samogłoska g: np. razdt (= redzēt), acdt (= ecēt) i in. sii Także formy czasu przyszłego od bezokoliczników jednosylabowych mają w rdzeniu samogłoskę d, np. daks Ra: (= degs), bāks (= bēgs), cals (= cels), w liczbie mnogiej czasu przyszłego występuje końcówka -sam, -sat, K i np. calsam, calsat (liter. celsim, celsit). jd 53 Bezokoliczniki z -ināt we wszystkich gwarach selońskich wymawia się z samogłoską $; w wymowie += & często powstała z niej samogłoska d, np. metinodt (stosunkowo nowe słowo, dlatego wydaje się, że zachowało samogłoskę g), dagindt, ddinodt i in. Szeroki dźwięk € w rdzeniu tego bezokolicznika zapewne "powstała, ir jak się zdaje, w drodze — asymilacji; ka dawniej te istniała forma dezenāt. Podobne fora=" mu nuodagandt spotyka się jeszcze dziś w Cesvaine. aff 8 Szeroki dźwięk Ē w gwarach zemgalsko-selijskich przeksztŽ, ałca się np. w rdųs ji MK (= tēvs), ddls dēls), vaci (= cilvdki veci cilvēki). (W tych (= gwarach następne samogłoski w odmianie nie | Šā ši 4 wpływają na wymowę,) W gwarach selijskich | = šā Widzemsšī kiech cecha ta stopniowo zanika. Ta ie i kg «i I S S EE Nat aa 4 WES il Pre EE <. ra SE is tita A. | is upei ideas (J RR As R ae as ES EE aa St W gwarach seliskich Zemgale zaimki osobowe es, mēs wymawia się niekiedy z wąskim dźwiękiem Č, a formę liczby mnogiej często skraca się w wymowie do mes. W Vidzemie zamiast es, mēs często słyszy się as, mas || mes, szczególnie w gwarach w okolicach Madony. Sed AY Należy zauważyć, że gdy przedstawiciele gwar mówią językiem literackim, często zamiast szerokiego Č języka literackiego pojawia się wąskie &, np. ezers, dēls, téys itd. a g Gy Jeśli w następnej sylabie występuje samogłoska welarna lub dyftong i pomiędzy nimi nie ma j Aki, zmiękczenia, niemal we wszystkich (objętych ekspedycjami) gwarach seliskich a zmienia się niekiedy w o. W gwarach seliskich Vidzemie taka zmiana jest możliwa także w przypadku e ai wtedy, ja gdy następuje g, g, %, j, ¢ dž, š, ž, Į, n połączenie ar dowolnej samogłoski aj, przed tą spółgłoską nie występują r, /, s, p, np. gonc (= gans), kokis (= kaķis), vokarejs PI 4. (= vakarējs), plova (= pļava) itd. W niektórych liwońskich gwarach selskich występuje ea, a artykulacji nie zakłócają niektóre inne połączenia spółgłoskowe. W przyrostkach i przedrostkach a przekształca się w 0; ta ostatnia cecha jest charakterystyczna dla gwar seliskich Zemgale; zjawisko to jest niemal całkowicie obce gwarom seliskim. ir Z, Zamiast długiej głoski ā W gwarach seliskich Vidzeme ir często występu- — je czysta głoska ē arijas (mięso), podczas gdy w okolicach Zemgale słyszy się albo oa (mdate) —najczęściej —albo uo —W całym (mūotę) —ostatnio w Dvietė, Pilskalnė, Bebrenė, częściowo także w Slatė. ai Krótkiego i nie przekształca się, z wyjątkiem połączenia ir, które zmienia się albo w ēr, np. zvérbul’s (= wróbel), albo w ier, np. es gierfu (= słyszę). Jeo ai Długa głoska i przekształca się w ei (w większości gwar) albo w ii. Czasami w tej ci dē | dyftongu ei występuje bardzo wąska głoska e, np., upéife. W gwarach selijskich rejonu dynebur- ­skiego przeważają ij i ei, podczas gdy w okolicach Iłłukszty zaczyna się już ei, np. véirs (= mąż), reic aka: (= ranek). SR: Welarne y głoski słychać jeszcze w gwarach ap Madonu (wy/ks, myza) un częściowo także W — Zemgale a is“, w gwarach wokół Bebrene. Po stronie Zemgale dźwięku y jednak nie używa się całkiem regularnie. Jeden lub. i ten sam mówiący wymawia to samo słowo zarówno z y, jak i z i. hha Najważniejszą cechą fonetyczną, która odróżnia selijskie gwary Vidzeme od Zem-K ķi gales, jest palatalna zmiana samogłosek, obca na lewym brzegu Dźwiny. W selijskich gwarach Vidzo A | zemes a>€, ā> ā* lub ē, u>u', uo < ue, jeśli następują po nich palatalne samogłoski a ni lub dyftongi i pomiędzy nimi nie występują R, g, R, 2,7, ¢ dž, š, ž, Į, ņ. Jeśli wymienione spółgłoski 24 występują w połączeniu z r, /, m, s, z, p, b, t, to zmiana zachodzi bez przeszkód, np. edi ne 4 (= abi), rędi (= radi), kelpi (= kalpi), rutki (ale: bluķi), secīt (= sacīt), zuebi J. el (= zuobi), mā*siņa (= māsiņa) itd. Zmiana występuje także przed b, p, m, v, r, jeśli wcześniej były one w połączeniu z j, które w wymowie zanikło, np. skepa (= skapja), kera (= kara), į ki kuirma (= kurmja). W Bérzaune, Sarkaņi, Lazdona i Prauliena a zwykle przestawia się na a*, a w przypadkach, gdy a już przekształciło się w o, to ostatnie przestawia się na of, Sh C np. stops (= słup), sto*bi (= słupy), mos (= mały), mo*ziņč (= malutki) itd. 7 r W gwarach ziemgalskich przekształca się długą samogłoskę ū. W większości gwar zamiast ~~ fi wymawia się ou, np. škdunė (= szopa), couka (= świnia), ščunu (= szuję, tj. pind szuju) itd., lecz w niektórych — w Bebrene, Dviete, Pilskalne — zamiast tē występuje iu, np. bit t ol ke (= być), Iliūkstę (= Iłukszta- ), iudenc (= woda) itd. Dyftong uo na lewym brzegu Dźwiny przekształca się w ff, np. gūs (= krowa), zis (= zając), gas (= jagoda) u. Ei Ca c. Krótka samogłoska u pozostaje niezmieniona, z wyjątkiem połączenia ur, które czasami przekształca się w Ia na wor, np. kūormis (= kret), jednak nie zawsze i nie we wszystkich wyrazach. i = Wymowa dyftongu ei nie jest wszędzie jednakowa. W większości gwar selonskich Ais aa wymawia się z szerokim ¢, np. meita, tģikas, mģijas itd., lecz w niektórych gwarach (w Bebrene, st «g ta ēku AS REE ER TOR: ķi cv RE EE Ua a Ra m an ag rr "RES Šī pl A Bi Ra ts 7 ae te ad TS MĀSU SR FO Ae <tr ara | CLL, ER RCE Bh Ei w tym miejscu mówi się np. muna mafta (= mana meita). Szerokością swojej ¢-skapas Ą K różni się on od tego ei, które powstało z długiego ī-skaņa. W tych gwarach, w których i nie ulega przemianie, w większości przypadków także ei wymawia się tak samo jak w języku literackim, np. kr 2) w Cesvaine mówi się: iešu uz mettu. Tamte dyftongi ie w gwarach selonicznych Zemgalii przekształcają się w długą głoskę i, np. a (= sieva), zic (= zieds), mlrs (= miers) itd. W Vidzemie taka przemiana ograMe W tym rzadkim. Dyftongi ai i wi w gwarach selonicznych wymawia się tak samo jak w języku literackim, w dyftongu au niekiedy labializuje się głoskę a (w Vidzemie- ). i Ej Niemal cechą wszystkich gwar selonicznych jest wydłużanie krótkich samogłosek niebal- ; AA przed spółgłoskami, np. o:ka (= aka), pu:tni, vo:kars (= vakars) itd. W niektórych «Rī > gwarach, np. w Asare, Prodzie itd., takiego przedłużenia się nie spotyka. We wszystkich gwarach selijskich spółgłoski są w mniejszym lub większym stopniu palatalizowane, jeśli wcześniej znajdowały się przed samogłoskami palatalnymi. Stopień palatalizacji nie jest wszędzie jednakowy. F F ba Na przykład w Asare palatalizacja występowała przed I-skagas, podczas gdy przed 2 prawie | i © jej nie odczuwano, np. nom. upeite (= upīte) i acc. upeifi (= upīti), lecz w sąsiedniej gwarze piv loksnė Slatē w tych przypadkach palatalizacja była jednakowo silna. ia a Połączenie dźwięków šķ w gwarach selijskich wymawia się bez% zmiękczenia, np. p TĀ —škdutē (= šķūnis), škelt (= šķelt). Można przestawiać zbitkę głosek kš, np. nie mówi się ia% —aukša (= augša), lecz auška, priška (= priekša), iškā (= iekšā) itd. | ih ja Fr W Slatē, Dignājā, Lubānā, a un od czasu do czasu także gdzie indziej. (W Elkšņach, ¢ Susējā) ķ zaszło sa A mē: zamiast, np., čėvę (= ķēve), kačs (= kaķis). Hiperpoprawnością jest głoska ¢ a lub i w niektórych gwarach selońskich, np. kigāni (= čigāni), Ruska (= čūska) w Krustpils. rh un W Mētrienie. Tak więc w mianownikach kończących się na -/5 w wielu gwarach mówi się -4, np. cēlš, 2 SF an w Asarē, Elkšņach, Prodē itd., gdzie indziej — w części Vidzeme także -(s, np. c&/s, kumeļs, natomiast mianowniki kończące się na -yš wymawia się z -rs, np. kurs (= kurš), kārs ely (= karš), vars (= varš) w Zemgale oraz kutrs, kers, vars w Vidzeme. 3 4 Również w połączeniu -jš nie ma głoski š, np. vējs (= vējš), vdais (= vājš) ga T itd., dlatego także w nazwach wykonawców utworzonych od czasowników głoska š nie jest zwyczajna, f a np. kouléis (= kūlējs), vedéis (= vedējs) itd. ay « W starym tm słowie sutmolas spotyka się w Aknīste, Susējā i Slatē, podczas gdy w innych selońskich gwarach Zemgale słyszy się sudmalas. 2h Podobnie jak w gwarach nizinnolotewskich, przed k i g mówiący gwar seliskich wymawiają welarne ». Tym różnią się te gwary od gwar wyżynnolotewskich Łatgalii. ķi Dla gwar seliskich charakterystyczne jest to, że w zapożyczeniach z innych języków nie zwykło się A = używać długich płynnych i nosowych, jak jest to powszechne w języku literackim, np. kana || kona tei (= kanna), bāfva (= baļļa), č/ne (= elle), stals (= stallis) itd. Tylko słowa panna == i ķemme czasami słyszy się także z długimi nosowymi. ķi ķi We wszystkich gwarach seliskich zwykło się wstawiać głoskę t między » i s lub 2 i š, šā 5 lecz między / i s oraz / i š takiego wstawienia się nie spotyka, np. gonc (= gans), bēr78 i ziņč (= bērziņš), vasals (= vesels), zaļš. W słowach kaudze, tupele, kruķis, krasts ri EE itd. dopisuje się s-, np. skauge, stupele, skruRis, skrasc itd. | he ph W formach czasu przyszłego czasowników jednosylabowych, których rdzeń kończy się na t, d, s, 2, w gwarach seliskich Zemgalii występują długie szczelinowe lub szumiące, np. neši, vešu itd. Bieži le ni KS VE S RES JA BE ge AR 4 i M alā. lS RE LT el np CEE ae | ; J ~ XP ta Ą rt et 4. dr. R bo + ksi Pu, i Ly i A R "V i aks vads! = VĒ I SS E ss rs ws Pa Ls 2 T ip Pi. Zi rk, garais svelpenis izrumā šķir nākotni pagātnes, piem., vokdr nesi mdajā, reit a Sh no Fags esi prigam) vakar (= nesi mājā, rīt nesīsi projām). Šīs nākotnes formas veidotas aja egulāri no infinitīva tāpat kā, piem., likšu, liksi likt. no ka 5 Morfologija īpatnību ir krietni mazāk. Vārdu atvasināšanā tikai dažas ir Šitų patnējas formas. A Tā, piem., Vidzemes sēliskajās izloksnēs pazīst lieto un adjekts ( va īvus ar -ijs, piem., smiltijs Praulienā, smilkcijs Sausnējā u.c. Arī Zemgales pusē A & gk dzird līdzīgas formas, piem., mdalija zeme Asaré. Ar šo pašu piedēkli šķiet at tā vasināti arī daži māju vārdi, piem., Augstijas mājas — Liepkalnē, Kalnijas — mātec «i jas Erglos. ja kris Bardzo pospolite ir zdrobnienia ar -uks, np. supuks, moaSuks, gūšuks gosniņa) tag (= itd., R Pa szczególnie liczne są takie derywaty od imion osób. no Jak można zaobserwować, tym ——— zdrobnieniom nie brakuje znaczenia pieszczotliwkā ego w innych gwarach. fi ut Nazwy kobiet W Vidzeme zwykło się tworzyć derywaty ar -īša, szczególnie ja gdy podstawą CR i nazwy jest ir zawód męża, np., kalęjiša żona kowala, żona kowala), (= vēvgrīša — (= żona tkacza, żona tkacza), także Caunīša (— żona Caunisa). w gwarach — sēļskich Zemgale te ir lub nu -inę (<-iene) lub -fte (<-iete), np. kaléjing, skridering, IE 2 Kalninitē itd. Nazwy narodowości w odniesieniu te do kobiet zwykle ar tworzy się za pomocą tych samych a | przyrostków. Osobliwe ka jest to, że nie mówi się krievs, lecz kriviniks. Nazw innych narodowości jednak = BL ar šo nie tworzy się za pomocą przyrostka. °° ord ipa W gwarach selońskich Zemgalii prawie nie zna się derywatów ar -atā od [i liczebników. To zamiast tego mówi: oddaliśmy trzech, (= przyszliśmy we trójkę), albo czy jų ta czy boisz ar się dwóch? (= czy wtedy we dwoje również będzie strach? ). Często używa się derywowak F nych ar -ów do oznaczania liczebników, np. mundm tavam bei divei zirgu manam stra) ojciec miał dwa konie) (= Asarē i in. pokazał W zemgalskich gwarach Selonii w dopełniaczu i bierniku zaimków un osobowych występuje ni: niekiedy słyszy się manę, teve, np. jis manę napazyna (on mnie nie poznał), bes teve tir ni'kā (= naboūs (bez ciebie tam nic nie będzie) itd. A (= Te formy mogłyby być BE | pokrewne formom litewskim manė, tavč, a więc stare. W celowniku pierwszej osoby występuje kt i forma man. W gminie Vidzeme. Piederības apzīmēšanai visās sēliskajās izlok1 dā snēs ir muns, muna. W tych dialektach spotyka się również formę miejscownika no kas kamā, — która jest obca językowi literackiemu. W zemgalskich gwarach selonicznych znany jest zaimek viki ir its, jėi (<jī), niekiedy słychać też zapożyczone z języka literackiego viņč, viņa. Jednak Pag jis, jéi nadal bardzo żywy w świadomości, un ir tā ka również w mowie literackiej czasami się pojawia W języku PE. Mówcy widzemskich gwar selonicznšo ych uważają jis, jēi za zjawisko bardzo charaktea rystyczne dla Górnej Łotwy. i ki W języku literackim obcy jest ir przyimek i un przedrostek da(-), ko używany w tych gwarach, — np. da-it mežam aiziet lidz da mežam), (= dalēju pinu pielēju (= Wey pienu), dapierc vēl vinu sivānu, lobodk ės (= nopērc vēl vienu sivēnu, labāk ēdīs), ar iš da vo:karām (= līdz vakaram), dalyku es ar (= pieliku es ar(ī)) itd. W zemgalskich gwarach selonicznych ponadto osobliwe jest użycie przedrostka przyimkowego is(-) — ir un a | šana zamiast uz(-), np. izbrāuce iz lada (= wjechał na lód), izlidava iz jūmta. ri ps wzleciał na dach), izgdaze golvys zrzucił z głowy) itp. (= uz is (= uz Zamiast — wyrażenia używanego w języku literackim okolī czasem używa się aplīk —man bij jda-it apléik kolnu (= musiałem iść okrężną drogą wokół góry). vi ph W gwarach selonijskich nadal żywe są zanikłe w języku literackim e-tematy przeszłe czasowników, szczególnie na lewym brzegu Dźwiny, np. es vokār brāuču, jis vedę, mes nesēm itd., Kk ji js Sa fe SS. AVE r A EE o A a < A sai at Ais. AVR VESA ais Sk a Ea TR EAE TR Ss RR Sy SR ERI S W przypadku czasowników pochodnych, których bezokoliczniki kończą się na -ūr lub -wor, czas przeszły tworzy się za pomocą -av-, np. jėi runava, es zinavu, jdus stāigavodt. Również odmienny imiesłów czasu przeszłego tworzy się podobnie — boutu zinavuši, jėi malavusg. W gwarze Gārsene występują formy ut ji z -dav-, np. kad gribėdavuši gulėt, tad nevarģdavuši, tdpėc ka spūokūodavuši Sa (= kad gribējuši gulēt, tad nevarējuši, tāpēc ka spokojušies). Ponieważ mieszkańcy Gārsene = Šā w domu, między sobą, mówią również po litewsku, przypuszcza się, że formy te powstały pod wpływem języka litewskiego. Ogólnie — trudno powiedzieć, jakiej narodowości są obecni mieszkańcy Gārsene. Sami opowiadają, że jakieś 100 lat temu podobno „przekrystianizowali się” na Łotyszy i dlatego są Łotyszami. Trzeba powiedzieć, że wszyscy w GārMEKĀ, starożytni, mówią równie dobrze po łotewsku i litewsku. że we wszystkich gwarach selońskich w 1. i 2. os. liczby mnogiej czasowników zwrotnych osobowych RS. występują końcówki -mēs, -tēs lub -mds, -tās, np. més cefamés || ceļamās, jous ceļat$s || 2 Ę celietas. W czasownikach utworzonych za pomocą przedrostka między przedrostkiem a rdzeniem zwykło się wstawiać Th -sa-, np. apsaséstis, izastāigūt. W gwarach selońskich Vidzeme to -sareizēm x = traci -a-, np. 0:psprecēt (= apprecēties), pdrsdstls (= pārēsties). Tigh W gwarach selońskich Zemgale w trybie warunkowym słyszy się formy z -umēm, -umēt re w liczbie mnogiej, np. izumēm, nastumét. A1 Imiesłowy zachowały jeszcze dawne formy. Są tu jeszcze imiesłowy czasu teraźniejszego z -us, np. liēlajiem viņč neduēdus ritokas (w Vestienie). Również w przyszłości używa się imiesłowów odmiennych z -(A)is, np. tās brāukškis iz pilsātu, mdatę brāukšūte, meitas brāukkājā šūšas, pitiši brāukšūši (w Asarze). Formy te jednak zaczynają już być zapominane — używa się ich stosunkowo rzadko. Duży wpływ ma język literacki. Często, szczególnie w obecności dzieci, przedstawiciele różnych gwar również między sobą mówią mniej więcej poprawnym językiem literackim, w którym tylko czasami odzywa się to, co charakterystyczne dla gwary. ap pan X: A p 4 zēm ieskanas šis tas izloksnei raksturīgais. Dlatego także młodsze pokolenie nie potrafi już właściwie mówić gwarą — gwary są bliskie zaniku. Najbardziej zróżnicowane wydaje się słownictwo gwarowe, w którym jest wiele słów nieznanych w języku literackim. Gwary na lewym brzegu Dźwiny znajdują się blisko Litwy, a nawet występują w nich wpływy języka litewskiego. Zapożyczono zarówno pojedyncze słowa, jak i formy, np. wspomniane już formy czasu przeszłego z -dav-. Litewskim słowem jest girrūklęs (= jagody czarnej jagody), atic zamiast atmākt, paģgrt — litewskie pragerti (w znaczeniu nodzerr), np., vdi bu 2) ta jis tt (t. i., kolhozu) pagfrę? (Asare), bifbas — ziemniaki (tej nazwy obecnie, jak się wydaje, prawie już się nie używa, lecz dawniej było to jedyne określenie ziemniaków), avefi — Pst Ly ule pszczele, sors — słony, gėlzę — żelazo itd. W tych gwarach występuje również silny wpływ języków słowiańskich. Tak np. nie mówi się, że mówi się po łotewsku, po rosyjsku, po polsku, lecz pa la:tdiskam, A pa kridiskam, pa puliskam. Występują również zapożyczenia bezpośrednie. Tak na przykład 89-letnia Ilze Ratzobe z Asarē opowiada: jis beja jģi ifubejs, naskatija; moš tu varģsi? itd. Wpływ języka rosyjskiego jest szczególnie silny w selońskich gwarach rejonu Dyneburga, gdzie mieszka bardzo niewielu Łotyszy. Th + iš. W języku literackim nie występują też zwykle takie wyrazy jak kū ustaba (= izba), vėirėkšpi | fh (= wiązówka), aviškas lub diviekstenes (= maliny), mēlnigas (= jagody), vir3 oh sting (= zakończenie), bambérbaki (= wielkie bąki), škierzlānc (= jaszczurka), svo:ki | 5 2 (= siara), matdris (= kąpać się), muzlas (= dziąsła), it lūņķūs (= chodzić po kałużach), kere (= leworęczny), špetnis (= gniewny), strups, akuz. sirūbu (= cembrowina studni), 5 stoadaigi (= zelini), teļodks (= wychudzony cielak), pasule (= pelūde), sprést (= prząść), klukučs raun žagus rauj), tigs tuvs), timss tumšs) itd. ig (= (= (= ELS B 1 | osioł 23 a dā HR 2 SR i kr kt. Podczas ekspedycji zebrano pokaźny zasób nazw miejscowych, łącznie ponad 21000 view = SLi nazw. Spośród nich 15500 to nowe, dotychczas nieznane nazwy. Nazwy te będzie można wykorzystać do uzupełnienia znajdujących się w instytucie zbiorów nazw miejscowych oraz zużytkować je w przyszłej —k 3 pracy nad nazwami miejscowymi. ast ta W zebranych nazwach miejscowości jest wiele interesującego z językoznawczego punktu ir widzenia. Nazwy "T miejsc, ur zwłaszcza tych, które zachowały swoją nazwę przez całe stulecia, mają własną i | historię. Interesujące jest, że na sēlskim obszarze Vidzeme znajduje się kilka nazw Aline pochodzenia estońskiego. Na przykład w Patkule znajduje się dom Must; (est. must —czarny), rzeka Lisa SEAT EC (est. dodatek). Również sama nazwa Patkule (wym. Paķile) ma estońskie pochodzenie. To samo RA można powiedzieć o Pikaņach —domu w Praulienie, Miņgach —domu w Cesvaine itd. Te A nazwy miejscowości skłaniają do przypuszczenia, że na tym obszarze mogli niegdyś mieszkać Estończycy. Stādi ksi Na pograniczu Litwy wiele nazw miejscowości ma litewskie pochodzenie. Na przykład, eas: w Gārsene znajduje się las Ilgabrade. Przez dość duży las, który oddziela Łotwę od Litwy, hy Pals prowadziła bardzo uczęszczana droga, dlatego trzeba było długo iść lub jechać, aby dotrzeć me st ma = przez. W gwarze Gārsene słowa ilgs używa się także w znaczeniu „długi”, podobnie jak w języku litewskim. W nazwie tego lasu mogło kā być | Rt zawarte również to znaczenie. Również łąka Gērva kak-— lis została nazwana po litewsku. Łąka ta ma podobno bardzo podmokły teren i dlatego można do niej wejść tylko = T ik żurawiom. Na pograniczu litewskim jest ponadto wiele nazw domów kończących się na „iki, diy, np. Bāltiški, Girviški, Ragauniški i in. eT Si Należy zauważyć, że bardzo wiele miejsc uzyskało swoje nazwy albo z powodu położenia, albo z powodu osobliwości charakterystycznych dla danego miejsca. Tak np. Garā pi EJ vērta w Asare jest wąską, długą na kilka kilometrów łąką, a góra Āža mugura w Patkulē jest ostro zakończoną górą, przypominającą kozi grzbiet. Często spotyka się takie nazwy jak Vilku Ku kalniņš w Cesvaine, gdzie przez wzgórze przechodziły wilki, oraz Aitu līcis w Asare, gdzie wilki często rozszarpywały owce, ponieważ nie miały one dokąd uciec. W Cesvainē znajduje się zagajnik Stradu, gdzie „mieszka wiele szpaków- ”, Virumpurvs — bardzo grząskie bagno, prawdziwy wir błota, oraz łąka ists Zuvenica, gdzie podobno było tak mokro, że żyły tam nawet ryby. Często zdarzało się, że nazwa miejscowości zmieniała się na przestrzeni wieków. Tak w Lubānie pewien obszar nazywa się Ērgala. W tym regionie niegdyś podobno występowały orły, a obecna nazwa najwyraźniej powstała od wyrażenia Ērgļu gals. Czasami pochodzenie nazwy miejscowości nie jest tak łatwe do wyobrażenia. Tak w Asare znajdował się niegdyś majątek Patmalnieki. Około 150 lat temu nazywano go Gren-L i 5 cavu, co jest zlatwizowaną formą niemieckiego Grenzhof. Ponieważ ten mająteczek był ostatnim, który należał do pana Asare, łatwo zrozumieć, dlaczego tak go nazwano. Następnie ta mała posiadłość została przemianowana w drodze na Patmalnieki. Młyna w tym miejscu nigdy nie było, poza tym w Asare młyn nazywa się sudmalas, a nie patmalas. Być może słowo to, jeśli nie zostało przypadkowo wymyślone, pochodzi od nazwy Pati mala, tj. pogranicze? Bardzo wiele nazw miejscowych ma związek z jakimś wydarzeniem. Tak na przykład w Asare a) jest Łąka Ancisa. Na tej łące w czasach pańszczyzny powiesił się niejaki Ancis, któremu dwór nałożył tak wielką pańszczyznę, że nie był w stanie jej odrabiać. Na jakimś polu w pobliżu znajduje się dół zwany Madaliņą — tam wilk rozszarpał dziewczynkę. Bedre nazwana imieniem tej dziewczyny. Ślepy Patkulé to domy Te/ākas, które do dziś tak się nazywa, ponieważ przy tych domach pasły się cielęta dworu Vika. Góra Katorgas (w Patkulé) otrzymała swoją nazwę stąd, że na tej górze trudno było pracować — pracowało się tam jak na katordze. W Cesvaine znajduje się most Nuopūru. Za mostem jest stroma góra, na którą trudno wejść, dlatego już na moście wszyscy wzdychają, wiedząc, że przed nimi ~~ 3 jest ciężki odcinek drogi. Ca IE ee i T ši IEEE S | lā is K ERASMS. Ls A Atia Mia Tris i eh usi U! ta | PĒRU. ais RR sia ski IE Aa ai EAP AKA. PE. ati. Ta iais. „pocałunek A TPR a RT ai tj. ai “a sā, y = lecz AS y hy. V = ia PL PI sk r = ey x E> (4 Czasami o pochodzeniu nazw miejscowości opowiadają całe legendy. Tak np. w Slatē $5 ir Dzelzinis attors (atvars), o którym opowiada się następującą legendę: Ķicānu (Ļūcāni +. o lų » -: ==: Kd ** - = Vate w — pobliżu chłopskich domów) w rzeczce znajduje się wir, na którego brzegu miały być zakopane pieniądze. Pewnego razu mężczyźni 3 postanowili wykopać pieniądze, aby skończyła się bieda. Kopali w noc świętojańską, jedyną noc, podczas której można wykopać ukryty skarb. Mężczyźni wykopali już dół na tyle głęboki, ka jeden z nich wszedł do dołu, aby wydobyć beczułkę z pieniędzmi. W tej chwili no diabeł Ų ae wybiegł z krzaków, zabrał un pieniądze i wrzucił je do wiru. Beczka była ciężka, równie Pkt TM kā no żelazna, dlatego wir nazywają Żelaznym wirem. W Gārsene ir jest las, ko nazywany = Jos Kozią nogą. Góra w ir lesie, na uz której kiedyś znajdował się zamek. Pewnego razu para staruszek Ne vu F. - ų a . . g* =: " *= IC" poszła do lasu uz šo zbierać jagody. Zobaczyły na górze zamek, ka w którym ir odbywał się un bal. "ds Pięknie ubrane „panny”* tańczyły tak lekko, że aż miło ka było patrzeć. Staruszki r i = podeszły bliżej, żeby lepiej widzieć. Un then, having seen them, the dancers’ legs ka beir Fl LF comes. Having ka understood, ir “the young ladies* witches, the little old no women fled from the unholy747 "ni stds place. But the forest no tā time is called Goat’s Foot. Lake Odziena is said to have flowed away pa x) 5 The air un hissed. A girl, looking in surprise, uz to said: “It is un hissing nu indeed”— |. ¥ kā a viper. The lake fell at this place; its jo name had been guessed by chance. This type of 3 2% legend ir Very many, in almost all regions of Latvia. Br, a Interesanti ir arī pašas tautas vietu nosaukumu skaidrojumi. Reizēm šais ANT skaidrojumos ir daudz fantazijas, bet šad tad tie arī diezgan iespējami. ir Tā, piem., M gārsenieši deva Indānu sādžas nosaukuma skaidrojumu. Reiz esot ticis Lat - = ws +4 < . . - . 5 Ba atrasts bērns, ko atradēji nosaukuši par Sprīdi, w wymowie gārsenijskiej — Sprindi. sėdės Sprindis izaudzis tomėr tik liels virs, par ka Sprīdi nie mogli już nazywać, dlatego k 54 zaczęli nazywać go Indi. Indis dostał ziemię i un zbudował sobie dom. Miał Iela gimene. Ari jego dzieci i wnuki un wznieśli sobie domy w tym samym miejscu, un | <a tā pochodzący Indāni — vesela dzimta, która zamieszkiwała wieś. Ir pytanie, jak Zi prawdziwa mogłaby być opowieść o znalezionym dziecku, ale zamiast imienia no założyciela może powstać nazwa. czerwony Czasami bardzo znane ir przezwiska, które powstają również obecnie, un wskazują ka na Re charakterystyczną ir cechę leżącą u podstaw nazw miejscowych. Tā Rubeņos vienu novada stūri, apa 5 czysty 50 dom, nazywa się Koreju. Mówi się, że mieszkający tam ludzie podzielili się na grupy, 2 które | całkiem dobrze się ze sobą dogadują. ne W Vietalvie pewien obszar nazywa się Podobno a. — Ukraina to dobra ziemia, a ludzie un żyją tam dostatnio. jego/jej/ich Łotewskiej Dialektolodzy Łotewskiej 1961. g. SRR organizują latem ekspedycje uz Alūksne un RFI Okręg Jēkabpils. Zbierając materiały w okręgu Jēkabpils, zdobędziemy fakty, prawda! i w większości dialektów sēļskich. Badając zebrane materiały, być może będziemy mogli r ustalić: i - i i Tr ž4 vē «Se rip es Fe "kus kr L 5.7 zdobyć jakieś nowe spostrzeżenia na temat języka sēļskiego. ——— as TĀ šila S, N A NER ; 2 474 } ARTE bed rasa AU py rą ri ag 1 A. eta ko a K SC tat (Ap gigas rk dS EE eo Bs tar ai Kk. “3 r » umrzeć m - ded “o k y = LA 4 : Kā ri ar t m. ba — ve hi rā tīk == K = Tai į a iu arti U T Ad oni ās t Pt EE Li uti 7 aL RR Vn Ee RAM ss turas a En Ža A K sa a Rn +g jad, ķi jā A RE el ZIEMIA Uo aR ŁUK a Ty rs S, 4 Re VA am, peru sm VĒ 5 REE gan ie aed | oy ES Te SR oe + kās NL R ES Ao F = ’ ag 2g pe r I rp 10 4 5, f ir. kd. ih = - „Ax ta „2 k k ka dl Anirano Lida mo. S = p ij bw, IA: | Janė Ng) = uk | = < == Aye. Lian pad X i" | | 5 Ke) "iu F py BY Pi >: - oh Li 4 PE Lee) ri - ui a re | 7 L 7 Ih me uijā i X a N = F r : pa | tl mad IC AE N a I x" A "Ek | = ui Mira ng a. kd; wyd. chor. Tv a = V > Br Są Ul ių ei S oo A RZYM EE M dzień. ās A Uderz 7 a a, ti ak Parduok visą I A IR I I Ak: EO VE on LEE Te dl ao JIHАJIEKTOJIOTH4ECKHE 9KC[EJIHILHH JIATBUACKORA CCP — oo ERI » k B 1960 TOY J Pi Aa abn AY a Taa oy A K J < LV PMS TPAVAbIAA:**- < x ry BE vi 3 DIS Si ga 1 ME Ei a nis 5 gl ARS Kreta ns aaa TERE tad "IA ierou | rona 1960 HHcTHTyT s3bika H autepatypsl AH Jlars. CCP op- . sk raHH30BaJi 2 skKcnejHuKHH JAI CGOpa JHajieKTOJIOTH4YECKOTO MāTepHata ®# TOMOHHMHKH, OGe 9KCnenHuUHH MPOHCXOAHJIH B MECTHOCTAX T. H. CEJIOHCKHX BE aj TOBOPOB — B paiionax Manonbi, Kpycrnuīca, Haykcre H YacīH4HO B paiiozs a He Jlayrasnunca. CAR bis Skcnenuuuu 1961 rona oxBarsT BCe OCTaJIBHBIE CEJIOHCKHE TOBOPH — 3 (B pafione EkaGnuaca). | zg ERI Dialekty cenonskie RÓŻNIĄCE SIĘ OT LITERACKIEGO JĘZYKA H OT INNYCH Ma jp DIALEKTÓW Dialekt łotewski obok szczególnych cech. Onna H3 3THX OCO6GeHHocreH — BOC: S XO1Aulaa HHTOHAUHA, KOTOpas He BCTpe4aeTCA B JIPYTHX MECTHOCTAX Rar | 8HH. Mmeiorca Take pasnuHA B MPOH3HOLNIEHHH OT/ALEJĪbHblX 3BYKOB. HaMar NPHMeP, B CE/IOHCKHX TOBOPAX Buaseme 3BYK Č B CKJIOHEHHH cirta iteu REKU i 3AKPBĪTO, €CAH B CJIEIYIOUIEM CJlOTe HaXONATCA NajiaTAJibHbIe TJlaCHble (HJIH al nudroHr), naxe B TeX CayuyasX, Kora B KOpHe CJIOBA OTKDpbiTOe ¢ (tēvi K: BMECTO JIHTEpATYpHOTO tēvi). Jas cenonckHx rosopos Buaseme xapakrepeH EE naJiaTAJibHbIė YMJayT TJlaCHblX, KOTOPbIH He BCTPeYaeTcs B CEJIOHCKHX At roBopax 3emrajie. B cenonckHx roBopax 3emraje B CBOIWO O4epelb Goablie "V COXpaHH. IHCb HEKOTOpble JIpeBHHE (OPMH, HANp., ĢOPMBI mpollenuero Bpe3, MeHH C OCHOBO# Ha Ē, pOJIKTEJIbHbIė H BHHHTEJIBHBIĀ NMajaex JHYHLIX MECTOHwe En gt MeHHū manę tavę np. wu Ha nesom Gepery JlayraBH ynorpeGasiorT Takke ——— NH4Hble MECTOHMEHHH 3-TO JīHila jis, jči(< ji), «ro B Buaseme NpHHATO CUHET TāTb SBJACHHEM THMHYHO BEpXHEJ1ATBILICKHM. Z mai B mopģonornu oco6ennocreii Meble. CetoHcKHe TOBOpHI BunseMe xaee SA pakTepHbi TEM, YTO Ha3BAHHSA JKeH no npodeccHsM H aMHJIHAM obpasyior41 ca na -iša (kalejiša), snecb BCTpeuaioTca HMeHa MpHJlarāTeJībble Ha -ijs k ES (smilktijs). B cestonckux roBopax 3emraie npouiejiiee BpeMs TJlarOJIOB Ha i Ci -uot, -āt o6pasyerca cypdukcom ¢ -av- (es zinavu), B rosope celta Fapcevires He $opMbi npotienuiero BpeMeHH OGpa3yIOT C -dav-, Hanp., nevarēdava zi- * (U nāt. Ykasankble (OpMHi, O4eBHIHO, OGpa30Ba/IHCb MOA BJHAHHEM JIHTOBii) CKOTO sI3bIKa. Ji Muoro CB0e06pa3Horo B JIEKCHKE CEJIOHCKHX TOBOPOB. B CE/IOHCKHX TOvisā BOpax 3emMraJie Goble 3AHMCTBOBAHHĀ H3 JIHTOBCKOTO (girtūklgs, aveļi, sestā sours HM AP. H ROSYJSKIEGO JĘZYK, CZYM B LITERACKIM JĘZYKU. tajs INTERESUJĄCY MATERIAŁ AAs JIHHTBHCTOB npejcTaB. JiAeT CcOGpaHHAas TOnonuMHKa 23 (Gosiee 21.000 ennnnu). CoGpannnifi TONOHHMHYCCKHI MaTepHaA al MOMOJIHHT KApTOTEKY TONOHHMHKH HucTnATYTa. 9kcneanuH 1960 rona "tia Maior MHOTO MarepHāla AAs JaJibHeliLIHX HCCJIEJJOBAHHĀŪ. Kots 1. Kwestie językoznawstwa, TV Asta Pass ĀM Fi R i ; "kra š m. i LR Rn ER HT ae SR ki i, Pt 1 , TR Pi ira VIRS. ET RE, MN C tēti ER A .f RT ri C S ass m Luts ia = BAL gr ARTIS VĀK ot ge