K. Širvydo žodyno „Dictionarium trium linguarum“ leksiniai dialektizmai

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, VLIETUVOS TSR MOKSLŲ AKADEMIJA SŁOWNIK K. ŠIRVYDASA „DICTIONARIUM TRIUM LINGUARUM“ DIALEKTYZMY LEKSYKALNE K. PAKALKA W dawnych litewskich tekstach pisanych wyraźnie odzwierciedlają się elementy różnych dialektów lokalnych. Wiele elementów fonetycznych i morfologicznych gwary wschodnioauksztockiej można znaleźć w „Punktach sakymų” K. Širvydasa i w jego słowniku. Obecność elementów gwary wschodnioauksztockiej w pismach K. Širvydasa uwarunkowały jego gwara ojczysta oraz wieloletnia działalność w kulturowym centrum wschodniej Litwy — Wilnie. Mieszkając tu, wykładał język litewski w akademii, głosił kazania po litewsku w kościołach, napisał „Punktay sakymų” i „Dictionarium trium linguarum”, które doczekało się pięciu wydań: I—1629, II—1631, III—1642, IV—1677, V—1713. Cechy gwarowe pism K. Širvydasa nie zostały jeszcze dokładnie zlokalizowane. W tej kwestii istnieje kilka różnych opinii. E. Volter próbował poszukiwać cech gwarowych pism K. Širvydasa na Wileńszczyźnie, w okolicach Švenčionys, gdzie zachowało się dawne bałtyckie a1. Niektórzy wiązali język pism K. Širvydasa z gwarami okolic Ukmergė. F. Specht twierdził, że nie sposób całkowicie precyzyjnie ustalić, która gwara wschodnioauksztocka stała się podstawą języka pism K. Širvydasa, skłaniał się jednak również ku opinii, że K. Širvydas pochodził z terenów położonych na wschód od linii Ukmergė—Šešuoliai—Kunigiškiai2. W sprawie lokalizacji gwary pism K. Širvydasa E. Frenkel zgodził się z opiniami E. Voltera i F. Spechta tylko częściowo. E. Frenkel doszedł do wniosku, że gwara pism K. Širvydasa nie pokrywa się całkowicie ani z gwarami Wileńszczyzny, ani z gwarami okolic Ukmergė. Zdaniem E. Frenkla K. Širvydas unikał kolorytu lokalnego i pisał językiem opartym na gwarze auksztockiej, poddanym ujednoliceniu (pewnym wschodnioauksztockim koine)3. J. Otrębski próbował zlokalizować gwarę ojczystą K. Širvydasa na północ od Wilna. Podkreślał, że nie można zapominać, iż gwara pism K. Širvydasa nie jest już gwarą czystą. Język pism K. Širvydasa ma charakter literacki, został utworzony na podstawie odpowiedniej gwary, przez staranny dobór słownictwa i troskliwe doskonalenie ortografii. Być może K. Širvydas wybrał wiele cech fonetycznych i morfologicznych, a nie uwzględnił tych, które wydawały mu się zbyt lokalne (gwarowe). Dlatego też trudno nam dziś dokładnie rozstrzygnąć kwestię jego gwary ojczystej4. 1 Žr. Э. Вольтер. К. Ширвида, kn.: Энциклопедический словарь, XXXIX A, С.-Петербург, изд. А. Ф. Брокгауз, И. А. Ефрон, 1903, p. 590. 2 Žr. F. Specht, Syrwids Leben und Schriften, kn.: Syrwids Punktay sakimu (Punkty Kazań), Göttingen, 1929, p. 47. 3 Žr. E. Fraenkel, Syrwids Punktay sakimu (Punkty Kazań), hrsg. von Franz Specht, (rec.), „Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung“, 58, p. 84—85. 4 Žr. J. Otrębski, Teksty litewskie, Warszawa, 1957, p. 75. 221 B. Larinas twierdzi, że K. Širvydas pisał w oparciu o język potoczny. Jednak i B. Larinas nie negował wschodnich elementów języka K. Širvydasa5. O tym, że K. Širvydas nie ograniczał się do gwary wschodnioauksztockiej, lecz czerpał ze słownictwa całego języka litewskiego, świadczy częściowo także przedmowa do trzeciego wydania jego słownika, w której stwierdzono, że słownik ma służyć wychowankom akademii jezuickiej jako podręcznik do nauki, z którego będą mogli czerpać „słowa łacińskie, przekładając je dogodnie na mowy swojego kraju” (ad vernaculas veſfras dictiones)6. Słownik K. Širvydasa został opracowany w celu rozwijania i normowania języka literackiego7. Z różnych względów podano w nim wiele synonimów leksykalnych zaczerpniętych z mowy potocznej wschodnich Auksztotów. W niniejszym artykule postaramy się je omówić. Do leksykalnych i semantycznych dialektyzmów w „Dictionarium trium linguarum”8 zalicza się takie wyrazy, które na podstawie tomów I—V „Słownika języka litewskiego” oraz kartoteki tego słownika można, ze względu na ich zasięg geograficzny, przypisać gwarom wschodnioauksztockim (a także wschodnim i południowym gwarom dzukijskim). Oczywiście od czasów K. Širvydasa geografia niektórych wyrazów mogła się zmienić i być może zmiany te nie zostały w pełni odzwierciedlone w wydanych tomach „Słownika języka litewskiego” ani w kartotece. Niemniej jednak bogaty materiał tych źródeł pozwala przynajmniej prowizorycznie zlokalizować niektóre wyrazy użyte w słowniku K. Širvydasa i przypisać je gwarom wschodnioauksztockim9. Spośród przypuszczalnych dialektyzmów SzDi, które obecnie występują jedynie na różnych obszarach gwar wschodnioauksztockich i dzukijskich, można wymienić kilkadziesiąt, mianowicie: anas „on” D¹114, D³265: Ant, Rk, Lz, Zt, Pbs, Ds, Dgl; Aru, DK, BB, DP, VoL. apilauda „niedbałość, zaniedbanie” D³269: Dglš; brš. apipenay „szkodliwy pokarm, trucizna” D¹182, D³83: SP, DP, MP, T. apįkutos „obierki” D³272: Dglš. apbwayta „czystość, porządek” D³44: Pg. atgaunu „mścę się” D¹84: Pai, Sml; SP. atwiromis „otwarcie” D³277: Grž; T. bayfa „strach, przerażenie” D¹175, D³424: Ds, Dkk, Rod. drutas „gruby” D¹39, D³77: Pn, Žž, Č, Rk, Krsn, Grnk, Zr, Ds, Pnd, Krs; J, Jb, Ba, NS, B, MPs. dienelė „świt” D²9: Dglš. dungtis „dach, sufit” D³135: Kp, Žb, Rk; GE, SG, MP. dyvaylis „do wozu jednokonnego zaprzęgam z boku drugiego konia, dokładam” D¹11: Ds, Šmn, Dgl, Vb, Pbs, Krs, Ant, Dbk, Kp, Mlt; T. dwinapufis „bliźniak, jeden z bliźniąt” D³18: Dglš. gardibe „dobry smak, smakowitość” D³411: Pc, Sdk; Š, K. glaudelis „dojrzały orzech, który sam wysuwa się z łupiny” D³500: Vs, Švn, Dglš, Alv, Trgn, NČ. iek nos „wątroba” D¹190, D³471: Ds, Sv, Kp, Šmn; (K), Š, LsB, rš. 5 Zob. Б. А. Ларян, Краткий исторический обзор литовской лексикографии, kn.: Лексикографический сборник, вып. II, Москва, 1957, p. 123. 6 Constantino Szyrwid, Ad Studiosam Iuuentutem, w: „Dictionarium trium linguarum“, Tertia editio, Vilnae, MDCXLII. 7 Antologia historii literatury litewskiej /epoka feudalizmu/, red. K. Korsakas i J. Lebedys, Wilno, 1957, s. 54. 8 Dzieło K. Širvydasa „Dictionarium trium linguarum” będziemy dalej oznaczać skrótem SzDi. 9 Przykłady z SzDi cytowane są w oryginalnej pisowni. Przy wyrazach występujących tylko w pierwszym wydaniu słownika K. Širvydasa podaje się skrót D¹, w trzecim — D³, w obu — D¹, D³. Liczba po skrócie pierwszego wydania SzDi oznacza kartę oryginału, po skrócie trzeciego wydania — stronę. Pozostałe użyte skróty, zaczerpnięte z tomów I—V „Słownika języka litewskiego”, wskazują na występowanie wyrazów w języku mówionym, w dawnych pismach i w literaturze współczesnej. Po cytowanym przykładzie najpierw podaje się skróty wskazujące na występowanie wyrazu w języku mówionym, a następnie skróty wskazujące na użycie wyrazu w różnych pismach. 222 karštinė „gorączka, tyfus, febra” D373: Kp, Ds, Trgn, Ktk, Alv, Ut, Drsk, Nč, Prng; (K), J, Š, BŽ, rš, J. Jabl., SP, Bt, Vaižg, OG. kieltuwa „bydło, zwierzę domowe” D326: Vlk, Lb, Asv, Prl, Ad, Aps, Gdr, Zt, Trgn, Vrn, Dg, Rod, Trak, Brsl; NdŽ, BŽ, (K), M, PK, PS, SG II. kliwas „krzywy, koślawy” D3124: Kp, Rk, Užp, Sdk, Paj, Ds, Krs; N, (K), J. Jabl., I. kraubas „wysoka skała, urwisko” D3404: Lzd, Ls, Lp, Kb; LsB, N. krusinis „wino jabłkowe, kwas chlebowy” D43, D83: Sn, Žl, Krkn, Srv; R, C. kuginis „obora, chlew” D1102: Alz, Kp, Dkk, Pnd, Pkp, Sl; BM, DP, J. Jabl., G. taydau „doję” D348: Dv, Al, Vrn, Lz, Zr, Sv, Pls, Sld, Brsl, Eiš, Vj, Lkm, Drsk, Psn, Rod, Ml, Mt, Trgn, Tvr, Prng, Dglš. tapauiu „swawolę” D127, D3371: Kp, Krk, Brž, Paj, Ds, Ob, Krs; DP, PS, KN, (K), N, J. Jabl. tobas „koryto rzeki” D3157: Lz; K, Bz. tuftas „kawałek, róg, bryła” D3405: Mrc, Mrk, Dglš, Srj, Lz, Ktk, Ad, Tvr, Alv, Kp, Vb, An, Op, Jon, Trgn, Ūd, Lp, Pl, Rod, Lzd, Krs; N, Vl, Krv, J. Jabl, rš. migu „wyciskam” D336: Mlt, Ut, Švnč, Zr, Slk, Ds, Ob, Gg, Mžš, Sb, Mrk, Ad, Dv, Ml, Kp, Ktk, Sld, Lkm, Sdk, Plš, Gdr, PnmP; A. Gud.-Guz., J, N, Kos, Ba, Š, L. miltiene „kasza, dawna potrawa z parowanej mąki owsianej” D399: Dglš, Aln, Rk, Dbk; VŽ, Vaižg, Ba, N, Sut, K. muntus „wygodny” D330: Ant, Vdš, Ktk, Slk, Ign, Švnč; Sut, K, Jzm, N, LsB. pakirdu „budzę się” D1104, pakirdžiu „budzę” D3347: Vaižg. paktouke „materac, prześcieradło” D3166, D3484: Dkšt, Dglš, Rš; B, Sut, srš. papaußkas „guz, narośl, pryszcz” D1120, D79: Šsn, Pns, Sn, Al, Ktk; Bg. Ks, LzP, J, B. papietuwes „południe” D3254: Sv, Dglš; Vaižg, Sut. pramეტalas „tłuszcz” D1112, D3262: Sld, Žm, Vrn, Skdt, Vad, Slk, Rdm, Pns, Mrs, Švnč, Trgn, Ds, Lš, Lp, Stk, Krk, Al, Nmn, Mrk, Rš, Pun, Mrs, Zr, Vlk, Slk, Dglš, Lkm; Š. putekblis „pryszcz” D3346: Ml, Ldk, Sdk, Ds, Dgl, Žmt, Kvr, Trgn, Ut, Kkl, Svn, Tvr; M, B, J, D, Pošk, Db. ragutes „sanie” D3397: Sdk, Sld, Ut, Užp, Dglš, Dkšt, Ds, Ob, Tvr, Slk, Trgn, Rš, Lz, Zt; N, Mit. šautopuolis „zachód słońca” D314: Tvr, Rš. štidenu „drżę” D53: Ut, Pb, Sb, Jž, Km, Rk, Ds, Šmn, Kvr, Pg, Tj, Sdk, Dgl, Klt; Vaižg, K, N. funki „ciężarna” D323: Rš, Tvr, Slk; BB, BPs, MŽ, Mž, BŽ. bakatu „rąbię, rozłupuję” D3372: Rš, Ml. barwas „wiano” D330: Al, Jnš, Nmj, Mrc, Vlk, Vrn, Dg, Smn, Rud, Vs. tupawimas „ukłon, pozdrowienie” D3455: Tvr. unk/ne „cień” D114, unk/fna D334: Lš, Nč; Ba, KrvP, Db, PS. wasaris „południowy” D192: Rš, Ds, Trgn, Vj, Pnd, Vb, Švnč, Krsk; Vaižg, Kos, Vr, Bs. waywouiu „lamentuję, jęczę” D146: Dglš, Prng, Ds, Rmš, Lkm, Jž, Mlt, Tvr, Slk, Pšl, Grv, Klt, Užp, Ktk, Ad, Ant, Sdk, Vdš, Rm, Upt, Trgn, Ut, Slk, Jž, Km, Srv, Klv, Švnč, Ign, Dsn, Sug, Sdb, Pc, Ml, Krsk; Vol, Ev, J, Jd, Š, Ak, Jn, JD, Jabl, N. witulas „pęczek łodyg, słomy” D3129: Ssk, Tršk, Ds, Dsn, Ml, Prng, Ob, Rk, Trgn, Jž, Tvr; Gmž, Kos, Niem, N, K, J. wokas „duży pleciony kosz” D1152: Trs, Tj, Grv, Krns, Pg, Rk, Km, Jsv. Do dialektyzmów SzDi zaliczyć można również niektóre zapożyczenia używane na ograniczonym obszarze wschodnioaukštaitskich gwar. Pełne omówienie tej kwestii wymaga osobnego opracowania. Tutaj poprzestajemy na wymienieniu kilku zapożyczeń charakterystycznych wyłącznie dla gwar wschodnioaukštaitskich. četude „ciotka” D35: Tvr, Dglš. 223 karbiia „kosz z pokrywą do wsypania czegoś” D³370: Mrk, Krsn, Nč, Ūd, Lš, Dg, Al, Mrs, Kb, Vrn, Srj, Mrk; K. Būg, (K), J. kižė „stara chatka, chałupka, nędzna rudera” D¹10, D³28: Ds, Kp; Sut, (K), M, J DP, VoK. punė „obora” D³29: Žmt, Ssk, Kkl, Grv, M. Valanč, Šš, Ldk, Ukm, Bgs, Gg. Glv, Žl, Krk, Jon, Gdr, Mlt, Šry, Vb, Žr, Žsl, Št; S. Dauk, K, N. starkus „bocian” D³19: Kp, Skd, Sik, Ds, Dkk, An, Sb, Slm, Pn, Antš, Alks, Pnd, Jš; Baran, Š, K, N. Jak widzimy, wszystkie przytoczone dialektyzmy odnotowano najczęściej w kilkunastu lub kilku miejscowościach na obszarze gwar wschodnioaŭksztockich i dzukijskich. Tylko w rzadkich przypadkach któryś z dialektyzmów SzDi rozprzestrzenił się poza granice gwar wschodnioaŭksztockich. Większość dialektyzmów SzDi występuje zarówno w gwarach auksztockich, jak i dzukijskich: anas „on”, bayla, drutas, storkas, glaudelis, karbtinė, kiettuwa, krušinis, taydau, tuſtas, migu, miltiene, muntus, papaußkas, papietuwes, pramietatas, pune, putekßlis, ragutes, witulas, wokas „duży pleciony kosz-skrzynia”. Nieco mniej dialektyzmów odnotowano wyłącznie na obszarze gwar wschodnioaŭksztockich — apβwayta, atwiromis, dungtis, dwayliū, gardibe, ieknos, kižė, kliwas, tapauiu, ſtakus, ſtidenu; wyłącznie na obszarze gwar wschodnich i południowych dzukijskich — apilayda, apifkutos, cetlite, dienete „świt”, dwinapusius, karbiia, krauβas, paktotuwe, fautopuolis, funki „brzemienna”, βakatu „rozbijam, rozłupuję”, βarwas „wiano”, tupawimas, unkſne. Spośród wszystkich przedstawionych dialektyzmów w dotychczas zgromadzonym kartotece „Słownika języka litewskiego” najwięcej zapisano z okolic Dusetos, Daugėliškis, Tauragnai, Kupiškis, Tverečius, Rokiškis, Utena, Sudeikiai i innych. Na podstawie obecnych danych za wąsko rozpowszechnione dialektyzmy SzDi można uznać następujące wyrazy: apilayda, apifkutos, apβwayta, dienete, dwinapusius, paktotuwe, pakirddi, fautopuolis, tupawimas, βakatu. Charakterystyczne jest, że część dialektyzmów wymienionych w tym rozdziale odnotowano w gwarach wschodnich Dzuków z okolic Wilna, które, zdaniem językoznawców, mają wiele cech archaicznych. Spośród przytoczonych dialektyzmów w „Punktach kazań” K. Sirvydasa (1629—1644) występują tylko niektóre, mianowicie: apipenay, karbtine, tapauiu. Znaczna część dialektyzmów SzDi była używana w zabytkach piśmiennictwa powstających w różnych okresach; trafiły one do nich albo bezpośrednio ze słownika K. Sirvydasa, albo z gwar wschodnioaŭksztockich. Wiadomo, że niektórzy leksykografowie i tłumacze szeroko korzystali ze słownika K. Sirvydasa, dlatego można przypuszczać, że wymienione niżej dialektyzmy trafiły do ich prac właśnie z tego słownika. W „Pieśniach” S. M. Slavočinskiego (1646) użyto tylko jednego dialektyzmu SzDi kiettuwa; w „Słownik języka litewskiego, polskiego i łacińskiego” D. Poški (1824) — putekßlis; w „Słownik Litewsko-Żmudżko-Polski” D. Sutkevičiusa (1835) — muntus, paktotuwe, papietuwes; w „Wörterbuch der Littauischen Sprache” F. Nesselmanna (1851) — kliwas, krauβas, tapauiu, pune, ſtarkus, ſtidenu, wuzwouin, witulas; w „Litwanica czyli wiadomości o Litwie” A. Koszaževskiego — migu, waſaris, witulas; w „Deutsch-littauisches Wörterbuch” (1870—1874) i „Littauisch-deutsches Wörterbuch” (1883) F. Kuršaitisa — ieknos, karbiia, kliwas, pune, ſtarkus, ſtidenu, witulas. Dialektyzmy używane w słowniku K. Sirvydasa występują także w innych tekstach. Niektóre dialektyzmy SzDi można znaleźć w pismach M. Daukšy (apipenay, kižė, kuginis, tapauiu, funki „brzemienna”), pojedyncze u J. Bretkūnasa (funki „brzemienna”), M. Petkevičiusa (kiettuwa), J. Morkūnasa (apipenay) i innych autorów. Dialektyzmy te mogły trafić do ich tekstów również bezpośrednio z języka mówionego. Niektórych dialektyzmów występujących w SzDi używali też pisarze ze wschodnich obszarów Litwy w swoich XX-wiecznych utworach literackich (np. J. Tumas-Vaižgantas — atwiromis, dwayliū, karbtine, miltiene, pakirddi, papietuwes, ſtidenu, wasaris „południowy”) oraz w pracach leksykograficznych (w słowniku M. Miežinisa — kiettuwa, putekßlis; J. Šlapelisa — ieknos, gardibe, migu). Niewątpliwie takie formy gwarowe zaczerpnięto bezpośrednio z rodzimych gwar samych autorów. Z języka ludowego mogły zostać zebrane również dialektyzmy SzDi występujące w słowniku J. i A. Jušków (drutas, karbtinė, papaußkas, putekßlis, wawiowin, karbiia, kižė). 224 Sądząc na podstawie tomów I—V „Słownika języka litewskiego” i jego kartoteki, w żadnych zabytkach piśmiennictwa nie znajdujemy użytych następujących dialektyzmów SzDi: apßwayta, bayfa, dienele, dwinapuisis, taydau, prieblindinis, fautopuolis, Bakatu „run-tau, skaldau“, tupawimas. Iš SzDi žodžių, mūsų laikomų dialektizmais, „Dabartinės lietuvių kalbos žodyne“ (1954) randama apie dvidešimt. Vieni jų pateikiami be jokių pažymų ir nuorodų, pvz.: karštinė, lapauju, mygu, miltinė, prametal as, vasaris, kiti su pažymomis ryt., dz., tarm., reiškiančiomis, kad žodis plačiau vartojamas tik rytiečių aukštaičių, dzūkų arba jo tarme sunku nustatyti, pvz.: dvailiju, laidau, klivas, pakirdu, stidenu, vaivoju, vytulas, vokas. Dialektyzmy SzDi pokazują, jak szeroko K. Širvydas, opracowując swój słownik, wykorzystywał leksykę języka mówionego i lokalnych dialektów. Starając się wyjść naprzeciw oczekiwaniom wielu czytelników, K. Širvydas niekiedy podawał dialektyzmy wraz z innymi, szerzej znanymi wyrazami o zbliżonym znaczeniu, np.: pabundu, pakirdu D¹104; muntus, potagus D³330; vytulas, jarunga D¹29; waytoiu, waywowiu D¹46; runtau, Bakatu D³372; neščia, Junki D³23; migu, Jpaudžiu, Jpaudau D³36; melžiu, taydau karves D³48, aukšta uota, kraubas D³04; kuginis, namas D¹102; kliwas, klibas D¹124; dienele, aubra D¹29; šwiefeý, atwiromis, rayßkiey, ayßkiey D⁸5; apßwayta, apkuopa D³44; nuoday, apipenay D¹182, D³447. Niektóre zsynonimizowanych dialektyzmów, takie jak: waytoiu, neščia, Jpaudžiu, melžiu, nie są charakterystyczne dla wschodnich Auksztotów. Niekiedy ten sam dialektyzm w różnych wydaniach SzDi lub w odrębnych miejscach tych wydań podawany jest zarówno bez paralelnych odpowiedników, jak i z nimi, np.: ažutrinimas, prametal as D¹12, D³262; prametal as D³365; lapauiu D¹19, D³71; tapauiu, šiaučiu D¹27; tapauiu, taksau, šiaubiu D³24; gurbas D¹11, D²33; pune, gurbas D³29; drutas, šforas D³169; drutas D³77. Z przytoczonych przez nas przykładów dialektyzmów leksykalnych wynika, że niewiele dialektyzmów powtarza się w pierwszym i trzecim wydaniu: anas D¹114, D³265; apipenay D¹182; D³447, bayfa D¹175, D³424; gurbas D¹11, D³233; tapauiu D¹19, D³371; pakirdu D¹104, pakirdžiu D³347; papaußkai D¹120, papaußkas D³79; unkfna D³34. Wiele dialektyzmów SzDi weszło do języka literackiego, a ich wschodnie pochodzenie wskazuje jedynie ograniczony zasięg występowania. Wprowadzenie wyrazów terminologicznych do SzDi tłumaczy się różnymi motywami: dobrą znajomością własnego dialektu ojczystego, chęcią ukazania bogactwa ówczesnego języka litewskiego i przyczynienia się do rozwoju kształtującego się języka literackiego; dążeniem do dokładnego i stylistycznie trafnego przekładu wyrazów polskich i łacińskich; brakiem ustabilizowanego języka literackiego itp. Dialektyzmy wykorzystane przez K. Širvydasa w „Dictionarium trium linguarum” pokazują, że autor słownika i kontynuatorzy jego pracy uważali ludową mowę potoczną za ważne źródło słownika. LEKSYKALNE DIALEKTYZMY W SŁOWNIKU K. ŠIRVYDASA „DICTIONARIUM TRIUM LINGUARUM“ К. ПАКАЛКА Streszczenie W artykule omówiono ponad pięćdziesiąt najbardziej charakterystycznych dialektyzmów leksykalnych występujących w pierwszym (1629) i trzecim (1642) wydaniu „Dictionarium trium linguarum”. Brak w piśmiennictwie litewskim XVII w. ostatecznie ukształtowanego języka literackiego oraz dogłębna znajomość języka potocznego (a dokładniej dialektów wschodnich aukštaitów- 15. Lietuvių kalbotyros klausimai, V 225 stały się główną przesłanką przenikania dialektyzmów do „Dictionarium trium linguarum“. Niektórzy językoznawcy (F. Specht, E. Frenkel, J. Otrębski), próbując dokładnie ustalić na podstawie dzieł K. Širvydasa, jakim dialektem się posługiwał, doszli do wniosku, że K. Širvydas pisał swoje prace językiem w pewnym stopniu wyrównanym (uporządkowanym) i unikał wąskich, specyficznie lokalnych elementów leksykalnych. Znaczną część dialektyzmów omawianych w niniejszym artykule wykorzystywali litewscy leksykografowie XIX wieku: D. Sutkevičius, F. Nesselmann, F. Kurschat i inni, np.: ieknos „wątroba“, kliwas „krzywonogi“, lapauju „bawię się, swawolę“, muntus „wygodny“, papietuwes „południe“, starkus „bocian“, stidenu „drżę, trzęsę się“ i in. Wśród słów przytoczonych w artykule stosunkowo niewiele jest wyłącznie dialektalnych, np.: apilayda „zaniedbanie“, dienele „świt“, dwinapuis „jeden z bliźniąt“, pakirdu „budzę się, przebudzam się“, saulopulis „zachód, zachód słońca“, bakalu „kłuję, rozłupuję“. Pragnąc zadowolić wielu czytelników, K. Širvydas w litewskiej części hasła słownikowego podawał niekiedy dialektyzmy obok bardziej znanych słów o zbliżonym znaczeniu: dienele, außra „świt“, melžiu, laydau „doję (krowę)“, muntus, patogus „wygodny“, pabundu, pakirdu „budzę się, przebudzam się“. Dialektyzmy używane przez K. Širvydasa w „Dictionarium trium linguarum“ świadczą o tym, że autor, a także kontynuatorzy jego pracy, uważali język potoczny za bardzo ważne źródło przy opracowywaniu słownika.