Du rumunų kalbininko darbai baltoslavikos klausimais

„gips” (por. lit. sūd-ūkļis „gipsowa dmuchawa”), lit. saud-alis „kocanka piaskowa — Helichrysum arenarium” (Varėna) oraz być może sūdė „grzyb podobny do rydza” (Šimkaičiai). Termin fizjograficzny sūd-uva „grzęzawisko” ma taką samą budowę jak inne litewskie terminy tego rodzaju: siet-uvà „głębokie miejsce w rzece”, rag-uvà „wąwóz wyżłobiony przez wodę lub głęboko rozjeżdżony odcinek drogi”, kūl-iavà „próg rzeczny”, kriok-uvà „strumień, wodospad”. Zarówno bałtyjskie toponimy, jak i słownictwo pospolite wskazują na prabałtyckie *sū-d-, oznaczające najprawdopodobniej „rozmiękły od wody, mokry, grząski”, i zapewne nierozdzielne od ie. *sūro-s²³; por. lit. sūrùs, stsł. syrъ „mokry, wilgotny”, stnorw. súrr „kwaśny, ostry, gryzący”. Bałtyjskie sū-d- i sū-r- są współrdzenne, lecz mają różne determinatywy rdzenia. Dowodzi tego także lit. sū-d-yti, utworzone od rdzenia sū- z iteratywnym determinatywem -d-. A zatem Sūduva to kraina grzęzawisk, uroczysk i bagien. Takie znaczenie nazwy w pełni odpowiada fizjograficznej charakterystyce obszaru między jeziorami mazurskimi a Niemnem, gdzie znajdowało się centrum etnicznego obszaru Jaćwingów. W dziele M. Rudnickiego znajduje się jeszcze więcej interpretacji, którym przeczą dane bałtystyczne, np. kwestie dawnych bałtyjskich slawizmów, chronologii niektórych migracji oraz prehistorycznego terytorium Bałtów; wymagałoby to jednak znacznie obszerniejszego artykułu. Zależało nam tu na doprecyzowaniu jedynie zagadnień związanych z bałtyjską onomastyką i pokazaniu, jak nieostrożne jest formułowanie uogólniających wniosków na podstawie przypadkowych danych językowych. Vilnius B. Savukynas PRACE RUMUŃSKIEGO JĘZYKOZNAWCY NA TEMAT PROBLEMÓW BAŁTOSŁAWISTYKI 1. A. V r a c i u, Problem wspólnoty językowej bałto-słowiańskiej, „Romanoslavica“, IV, București, 1960, p. 87—106. 2. A. V r a c i u, Aktualny stan badań nad stosunkami językowymi między językami bałto-słowiańskimi a germańskimi, „Romanoslavica“, VI, București, 1962, p. 41—47. W filologicznym czasopiśmie Rumuńskiej Republiki Ludowej „Romanoslavica“ uwagę zwracają dwa artykuły rumuńskiego językoznawcy Artona Vrāciu poświęcone zagadnieniom genezy języków bałtyckich. Problemy omawiane w tych artykułach są niezwykle aktualne. Od samych początków językoznawstwa historyczno-porównawczego pojawiały się pytania o pochodzenie języków bałtyckich, ich miejsce wśród innych języków indoeuropejskich oraz ich stosunki z innymi językami indoeuropejskimi. Językoznawców szczególnie interesowało i nadal interesuje wielkie podobieństwo języków bałtyckich i słowiańskich. Problemy te pozostają aktualne również dzisiaj. Obecnie podejmuje się zdecydowane próby rozwiązania tych problemów, zwłaszcza dotyczących stosunków między językami bałtyckimi i słowiańskimi, w związku z organizowanymi 23 Alois Walde, Vergleichendes Wörterbuch der indogermanischen Sprachen, B. II, Berlin und Leipzig, 1927, p. 513. 325 międzynarodowymi kongresami slawistów. O aktualności tych problemów świadczą również omawiane artykuły.1 W pierwszym artykule A. Vračiu porusza zagadnienie najdawniejszych stosunków między językami bałtyckimi i słowiańskimi. Na początku autor przedstawia i omawia różne poglądy językoznawców na tę kwestię. A. Vračiu wskazuje, że za prajęzykiem bałtosłowiańskim opowiadała się większość językoznawców XIX i XX wieku — A. Schleicher, A. Potebnia, F. Fortunatov, V. Porżeżyński, A. Szachmatow, A. Pogodin, A. Uljanow, V. Bogorodicki, J. Karlowicz, J. Rozwadowski, O. Hujer, T. Lehr-Splawiński, J. Otrembski, J. Safarewicz, O. Semereni, Vl. Georgijev, J. Kurylowicz, A. Vaillant, P. Aruma, M. Loiman, V. Kiparski i inni. Następnie A. Vračiu omawia koncepcję A. Meilleta, według której języki bałtyckie i słowiańskie, odziedziczywszy z prajęzyka indoeuropejskiego pewne wspólne tendencje rozwojowe, rozwijały się równolegle. W ten sposób wyjaśnia się wielkie podobieństwo tych języków. Do zwolenników tej teorii A. Vračiu zalicza poglądy A. Zena, V. Matthewsa, V. Mažiulisa i innych. Za przedstawicieli teorii konwergencji autor artykułu uważa J. Endzelīna, S. Bernsteina, B. Gornunga, T. Lehr-Splawińskiego, a także archeologów i antropologów V. Hensela, J. Čekanovskiego i K. Moszyńskiego. Według tej teorii języki bałtyckie i słowiańskie wywodzą się z różnych dialektów indoeuropejskich i zbliżyły się do siebie dopiero później. Rumuński językoznawca uważa za słuszną koncepcję, według której języki bałtyckie i słowiańskie należą do jednej indoeuropejskiej wspólnoty dialektalnej. Jak twierdzi A. Vračiu, koncepcję tę podzielają językoznawcy J. Otrembski, Vl. Georgijev, V. Ivanov i V. Toporov, a także archeolog P. Tretiakow. Grupowanie przez A. Vračiu poszczególnych koncepcji językoznawców dotyczących stosunków między językami bałtyckimi i słowiańskimi budzi pewne wątpliwości. Wydaje się, że w praktycznych badaniach V. Mažiulis skłania się ku stosowaniu zasad różnicowania i integracji językowej sformułowanych przez J. Endzelīna.2 Celowe byłoby rozróżnienie poglądów V. Ivanova i V. Toporova z jednej strony oraz J. Otrembskiego i Vl. Georgijeva z drugiej. J. Otrembski, zmieniwszy swoje wcześniejsze poglądy3, oraz Vl. Georgijev nie uznają wywodzenia języków bałtyckich i słowiańskich z jednego dialektu indoeuropejskiego i uważają, że języki bałtyckie i słowiańskie wywodzą się ze wspólnoty językowej, która z kolei wyodrębniła się z prajęzyka indoeuropejskiego.4 Przypisanie poglądów J. Otrembskiego i Vl. Georgijeva do koncepcji głoszącej pochodzenie języków bałtyckich i słowiańskich z jednolitego indoeuropejskiego obszaru dialektalnego oznacza 1 Należy powiedzieć, że artykuły te nie są jedynymi pracami A. Vračiu tego rodzaju. Języki bałtyckie interesują go od dawna, o czym świadczą jego artykuły: Problema vechilor relaţii lingvistice balto-slave în discuţia celui de — al IV-lea congres internaţional al slaviştilor. „Studii şi cercetări ştiinţifice“, IX, 1-2, 1958, p. 151-164; De la indo — europeană la balto-slavă — inovaţii morfologice, „Analele ştiinţifice ale Universităţii „Al. J. Cuza“ din Iaşi“, V, 1959, p. 115-123; Caractere generale ale limbilor baltice, „Studii şi cercetări ştiinţifice“ X, 1-2, 1959, p. 109-138. 2 Zob. litewską wersję jego referatu na IV kongresie slawistów: „Uwagi o zagadnieniu najdawniejszych stosunków między językami bałtyckimi i słowiańskimi“, „Lietuvių kalbotyros klausimai“, t. 2, 1959, p. 15. 3 Zob. „Slavia Occidentalis“, t. 16, 1939—1947, p. 448. 4 Я. С. Отрембский, Славяно-балтийское языковое единство, «Вопросы языкознания», 1954, № 6, р. 43. В. Георгиев, Исследования по сравнительно-историческому языкознанию, Москва, 1958, р. 220. 326 uzgodnić z poglądami A. Meilleta, który niejednokrotnie twierdził, że dialekty ie., z których wywodzą się języki bałtyckie i słowiańskie, są identyczne,5. W. Iwanow i W. Toporow doszli do wniosku, że odrębne modele fonologiczne i morfologiczne języków bałtyckich i słowiańskich pokrywają się, a model słowiański jest wynikiem przekształcenia modelu bałtyckiego, to znaczy języki słowiańskie są stosunkowo młodsze.6 Na poparcie koncepcji, że języki bałtyckie i słowiańskie należą do jednego ie. obszaru dialektalnego, A. Vraciu wskazuje innowacje języków bałtyckich i słowiańskich w fonetyce, gramatyce i leksyce. Również interpretacja niektórych zjawisk budzi tu wątpliwości. 1. Mówiąc o refleksach ie. ă, ŏ w językach słowiańskich, A. Vraciu, odrzucając tradycyjne wyjaśnienie, powtarza twierdzenie J. Otrembskiego, że w językach słowiańskich, podobnie jak w bałtyckich, ie. ă, ŏ przeszło w a, a dopiero potem w o7. Twierdzenie J. Otrembskiego zostało słusznie skrytykowane8. Prościej i jaśniej byłoby, gdyby A. Vraciu, chcąc znaleźć nowy argument na rzecz prajęzyka bałtosłowiańskiego, twierdził, że ie. ă, ŏ w prabałtyckim, podobnie jak w prasłowiańskim, dało o, a dopiero potem a. Poważne argumenty przemawiające za istnieniem ŏ w prabałtyckim przedstawili w ostatnich latach E. Nieminen i J. Kazlauskas9. 2. Podobny refleks sonantów ie. ṛ, ḷ, ṃ, ṇ, poza językami bałtyckimi i słowiańskimi, mają, jak się wydaje, języki pelazgijskie (ur [ru], ul [lu], un, um [on, om] lub ir, il, in, im)10 oraz trackie (ur, ul, un, um)11. 3. Przy tworzeniu liczebników zbiorowych przyrostek -r-, oprócz języków bałtyckich (ketveri) i słowiańskich (st. słow. četvoro), występuje również w języku tocharskim (śwerār „czworo”)12. 4. Za innowację języków bałtyckich i słowiańskich uważa się bezokolicznik na -ti (nešti i нести). Fakt ten traci moc dowodową, ponieważ taką samą końcówkę mają języki tocharskie (por. toch. A kärs-nā-tsi, toch. B karsa-tsi „wiedzieć”, gdzie — tsi pochodzi od starszego — ti13. 5 A. Meillet, Les dialectes indo-européens, Paris, 1922, p. 40—48. 6 В. В. Иванов и В. Н. Топоров, К постановке вопроса о древнейших отношениях балтийских и славянских языков, Москва, 1958, p. 39. 7 Я. С. Отрембский, Славяно-балтийское языковое единство, ВЯ, 1954, № 5, p. 28. 8 Krytykę J. Otrembskiego dotyczącą ie. ă, ŏ zob. С. Б. Бернштейн, Балто-славянская языковая общность, «Славянская филология», I, 1958, p. 51—52; С. Б. Бернштейн, Очерк сравнительной грамматики славянских языков, Москва, 1961, p. 145—146. 9 E. Nieminen, Über einige Eigenschaften der baltischen Sprache, die sich in den ältesten baltischen Lehnwörtern der ostseefinnischen Sprachen abspiegelt (Sonderabdruck aus den Sitzungsberichten der Finnischen Akademie der Wissenschaften, 1956, Helsinki, 1957), s. 199—200; И. Казлаускас, К развитию общебалтийской системы гласных, ВЯ, 1962, № 4, s. 23—24. 10 В. Георгиев, Исследования по сравнительно-историческому языкознанию, Москва, 1958, p. 92. 11 В. Георгиев, Op. cit., p. 136. 12 E. Fraenkel, Gramatyka języka tocharskiego i języki bałtyckie, „Archivum Philologicum“, t. 3, 1932, p. 12—13. 13 B. Краузе, Тохарский язык, «Тохарские языки (сборник статей)», Москва, 1959, p. 69, 77. 327 5. Użycie dopełniacza w językach bałtyckich i słowiańskich po czasownikach przeczących (por. Dvarininkas nedavė kaimiečiams ganyklos nė žingsnio (Žemaitė) oraz Я не знал другой жизни (M. Gorkis)); predykatywne użycie narzędnika (por. Jis buvo mano gelbėtoju ir Он был писателем) najprawdopodobniej nie jest innowacją tych języków, lecz elementem ugrofińskiego substratu. 6. Do wykazu wspólnego słownictwa języków bałtyckich i słowiańskich, przedstawionego przez A. Vračių, trafiły również zapożyczenia w tych językach: a) słowiańskie rąka najpewniej należy uznać za zapożyczenie z języków bałtyckich¹⁴, podobnie jak podane przez autora wyrazy bałtyckie, które przeniknęły do języków słowiańskich: rosyjskie героть, ковш, кресло, пакля, янтарь (z lit. degutas, łot. deguts; lit. kaušas, łot. kauss; lit. kėslas, łot. krēsls, prus. creslan; lit. pąkulos, łot. pakulas; lit. gintaras, prus. gentars)¹⁵. Tymczasem w językach słowiańskich wyraz rąnka jest izolowany, podczas gdy w językach bałtyckich łatwo poddaje się etymologizacji; por. lit. ranką, łot. rūoka, prus. ranco, rancko oraz czasownik rinki, rēnka; w kwestii apofonii rēnka: rañką por. kélti: kálnas, pagelbėti: pagalba, sémti: sámtis. b) Łot. nazis, lit. norãgas (który A. Vračių błędnie uznaje za dawny termin litewski), łot. nãrags, łot. klanīt są zwykle uznawane za wyrazy pochodzenia słowiańskiego¹⁶. 7. Różnica fonetyczna nie pozwala łączyć litewskiego krūtis z rosyjskim тру́бы (por. stpol. grędzi). Rosyjskie трубы wiąże się z gr. βρέφος, „Stolz”, łac. grandis „wielki, wyniosły, znaczący”, natomiast litewskie krūtis jest nierozłączne z krauti, krauja, krõvė. Rumuński językoznawca korzystał z wielu prac radzieckich językoznawców litewskich (V. Mažiulis, Z. Zinkevičius, A. Valeckienė) i operuje dość obszernym materiałem z języków bałtyckich, zwłaszcza litewskiego. Należy jednak zamiast káusas (89), kaimiečiams (102), jìs (102), mãno (102), krūtinė (103) zapisywać i akcentować káũšas, kaimiečiams, jis, mãno, krūtinė. Przyjmując a priori genetyczną jedność języków bałtyckich i słowiańskich, w drugim artykule A. Vračių omawia miejsce języków „bałtosłowiańskich” wśród pozostałych języków indoeuropejskich. A. Vračių, idąc za Vl. Georgijevem, twierdzi, że spośród innych języków indoeuropejskich języki germańskie są najbliższe językom bałtyckim i słowiańskim. W tym celu przytacza siedem izoglos bałtosłowiańsko-germańskich (celownik liczby mnogiej z -m; odmiana żeńskich imiesłowów czynnych, tworzenie liczebnika „1000” itp.). Izoglosy te być może pozwalają uznać języki bałtyckie, słowiańskie, germańskie (a także tocharskie) za grupę dialektów indoeuropejskich, ale z nie mniejszym uzasadnieniem można mówić również o germańsko-italskiej grupie dialektalnej. Do tych izoglos nie należy jednak zaliczać końcówki -ā mianownika-biernika liczby mnogiej rodzaju nijakiego, ponieważ występuje ona także w językach indoirańskich (por. skr. yugá). Z drugiej jednak strony nie można zapominać, że języki bałtyckie i germańskie łączą izoglosy, które, jak się zdaje, nie występują w językach słowiańskich. Wśród nich można wymienić następujące: 14 Plg. C. Б. Бернштейн, Очерк сравнительной грамматики славянских языков, Москва, 1961, p. 92. 15 Inne wyrazy słowiańskie pochodzenia bałtyckiego podaje A. Sabaliauskas, Naujas etimologinis rusų kalbos žodynas, „Lietuvių kalbotyros klausimai“, t. 4, 1961, p. 319 tt. 16 Słownik języka łotewskiego K. Mūlenbacha. Zredagował, uzupełnił i kontynuował J. Endzelīns, Ryga, I–IV, 1923–1932. 328 1) ide. ą, ō w językach bałtyckich i germańskich przeszło w a, por. goc. ahtáu „osiem”, lit. aštuoni: łac. octo; stwniem. ahsa, lit. ašis: łac. axis, skr. akṣa-h17; 2) tworzenie liczebników: goc. ainlif: lit. vienuolika, goc. baiōþs „oba”: lit. dvėjetas, goc. fruma, stang. forma, stsak. formo:18 lit. pirmas (języki słowiańskie mają tu inny przyrostek, por. stcsł. prъvъ); 3) 1. osoba liczby podwójnej zaimków: goc. wit (<*we-dwō): lit. vėdu (<*ve-duo), 2. osoba, stnord. it: lit. judu19; 4) liczne zbieżności słowotwórcze, por. stisl. brún „Rand, Kante, Braue”: lit. briaunà (stcsł. brъ-v-ъ), goc. fairns „vorjährig”: lit. pérnai (formant -n-) itd.;20 5) liczne wspólne zasoby słownikowe dotyczące zjawisk przyrody (konstrukcja lit. sniegas drimba, łot. sniegs drēbj=stisl. drif snær), części ciała (lit. blauzdà: stisl. blaudr „weich, zart, furchtsam”, średnio-wysoko-niem. dolnoniem. blōt „bloß, nackt, arm”; lit. kenklė, kinka: stang. hōh (<*hank) „Ferse, Kniekehle”, stisl. háell „Ferse”), stosunków pokrewieństwa (lit. sváinis: stwniem. swein „Diener, Hirt”) itd.21 Nie należy pomijać tych bałtycko-germańskich izoglos. Wskazują one, że można mówić nawet o epoce wspólnoty języków bałtyckich i germańskich22 ide. w obrębie północnej grupy dialektów, istniejącej jeszcze przed palatalizacją i asybilacją spółgłosek welarnych. Nieliczne paralele między językami słowiańskimi i germańskimi są, jak się zdaje, znacznie późniejsze. Z drugiej strony istnieją podstawy, by mówić o pokrewieństwie języków słowiańskich z językami indoirańskimi.23 Przechodzenie połączeń us, is, ks, rs w uš, iš, kš, rš (š > słow. ch) jest zjawiskiem wspólnym językom słowiańskim i indoirańskim i wyraźnie świadczy o bliskich związkach, jakie istniały między tymi językami. Częściowe odzwierciedlenie tego zjawiska w językach bałtyckich (š po k, r) świadczy o autonomii języków bałtyckich w okresie działania tego prawa. Oczywiście nie można wykluczyć również paraleli między językami bałtyckimi i indoirańskimi, ale są one, jak się zdaje, wynikiem późniejszych kontaktów. Ukazanie się artykułów A. Vračiu w rumuńskim czasopiśmie filologicznym świadczy o tym, jak ważne dla nauki o języku są języki bałtyckie i jak istotne jest rozwiązanie związanych z nimi problemów. Jednym z takich problemów jest problem genezy języków bałtyckich i słowiańskich. Prawidłowe rozwiązanie tego problemu 17 Э. Прокош, Сравнительная грамматика германских языков, Москва, 1954, p. 98. 18 Э. Прокош, Op. cit., p. 315, 319. 19 Э. Прокош, Op. cit., p. 311. 20 E. Fraenkel, Litauisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg-Göttingen, 1955 tt. 21 E. Fraenkel, op. cit. Plg. H. C. Чемоданов, К вопросу о германо-балтийских языковых связях, «Вопросы германского языкознания» (Материалы второй научной сессии по вопросам германского языкознания), Москва—Ленинград, 1961, p. 75 tt. 22 H. C. Чемоданов, Op. cit., p. 74. 23 Slavų-indų-iranėnų izogloses žr. T. Burrow, The Sanskrit Language, London, 1955, p. 18—23. 22. Kalbotyros klausimai VI. 329 Można to osiągnąć jedynie poprzez głębsze i wszechstronne zbadanie języków bałtyckich, przeanalizowanie różnic między językami bałtyckimi i słowiańskimi oraz uwzględnienie paralel bałtycko-germańskich. Artykuły A. Vračiu bez wątpienia przyczyniają się do rozwiązania tych ważnych problemów. Vilnius S. Karaliūnas O ETYMOLOGIACH NIEKTÓRYCH NAZW MIAST LITWY Raymond Schmittlein, Quatre toponymes germaniques en Lituanie, „Revue International d'Onomastique“, Paris, 1949, s. 15—20. Artykuł ten jest jednym z wielu prac R. Schmittleina poświęconych litewskim nazwom miejscowym. Pod względem metody, tendencji badawczych i charakteru analizy lingwistycznej jest on typowy, ogólnie rzecz biorąc, dla większości badań R. Schmittleina nad litewską toponimiką i patronimiką. W artykule R. Schmittlein bez większego uzasadnienia i wyjaśnień twierdzi, że cztery nazwy miejscowości na Litwie — Alsėdžiai, Kėdainiai, Raseiniai ir Šiauliai — mają rzekomo pochodzenie germańskie. 1. Nazwę miasteczka Alsėdžiai R. Schmittlein wiąże z germańskim imieniem osobowym1 Elisaidis. Paralela ta na pierwszy rzut oka wydaje się możliwa, gdyż nazwa miasteczka Alsėdžiai, którego gwarowa postać brzmi alsėdė, w dokumentach historycznych zapisywana jest jako Aliseiden, Alizeyde, Alizeyde2 w 1253 r. Jednak to zewnętrzne podobieństwo nie mówi jeszcze nic o pochodzeniu Alsėdžių. Po pierwsze, dwugłoska ei występująca w dawnych dokumentach po s(z) wydaje się nie być faktem żywego języka, lecz tworem piśmiennym, który mógł powstać między innymi na drodze etymologii ludowej, pod wpływem wspomnianego przez R. Schmittleina imienia osobowego Elisaidis. Po drugie, że nie występowało tu ei, świadczy wariant tej nazwy zlatynizowany w tym samym okresie — Olsiady3, por. łaciński tekst z 1421 r. Olsedy4 jez., rosyjski tekst z XVI w. Ольсягъ5. Po trzecie, potwierdza to również współczesna forma gwarowa alsėdė: żmudzka (dounininków) ie, odpowiadające literackiemu ė, może pochodzić jedynie od bałtyckiego ē (Alsėdžiai, gw. alsėdė < *alsēd’jai). A zatem wywodzenie nazwy Alsėdžių od Elisaidis jest już wątpliwe ze względu na -sed-, -said-. Ponieważ nazwa miasteczka w rzeczywistości nie ma nic wspólnego z germańskim imieniem osobowym Elisaidis, świadczy o tym całość nazw litewskich miejscowości, pod względem struk- 1Stosowane skróty są takie same jak w artykułach toponimicznych opublikowanych w innych tomach „Lietuvių kalbotyros klausimų”. 2 Granice łotewskiego plemienia ludowego i języka łotewskiego w czasach współczesnych oraz w XIII wieku... von Dr. A. Bielenstein. St. Petersburg, 1892, s. 241. 3 Tamże. 4 Codex diplomaticus ecclesiae cathedralis necnon dioeceseos Vilnensis, Kraków, 1948, p. 741. 5 И. Я. Спрогис, Słownik geograficzny dawnej Żmudzi z XVI stulecia, Вильна, 1888, s. 212. 330