Du rumunų kalbininko darbai baltoslavikos klausimais

„gips“ (por. lit. sud-6klis ,gipsiné pustyklé”), lit. saud-ūlis ,smiltyninis $lamutis — Helichrysum arenarium” (Varėna) i, być może, sól „taki grzyb, podobny do rydza” į (Šimkaičiai). Termin fizjograficzny sūd-uva ,klampyné” ma taką samą budowę su jak inne litewskie terminy tego rodzaju: siet-uva „głębokie miejsce rzeki”, rag-uva „wymyty przez wodę rów, ar głęboko rozjeżdżone miejsce na drodze”, kil-iava „próg rzeki”, kriok-uva „strumień, wodospad” Zarówno toponimy bałtyckie, jak i leksyka ogólna wskazywałyby na prabałtyckie *sū-d-, oznaczające najprawdopodobniej „przesiąknięty wodą, mokry, lepki“, i zapewne nieodróżnialne od ide. *sūro-s**; por. lit. sūrūs, ssl. syrs „naB, feucht“, st. skand. sūrr „kwaśny, ostry, gryzący” Bałtyckie sū-dir i sū-ryra mają wspólny rdzeń, tylko różne determinanty rdzenia. Potwierdza to również lit. sū-d-yti, który jest derywatem od rdzenia sū z determinatywem iteratywnym su -d-. Zatem Sūduva — kraina grzęzawisk, uroczysk i bagien. Takie znaczenie nazwy całkowicie odpowiada charakterystyce fizjograficznej obszaru między jeziorami mazurskimi a Niemnem, gdzie znajdowało się centrum sūduwskiego are­ału etnicznego. M. W dziele Rudnickiego znajduje się jeszcze więcej ir interpretacji, którym przeczą dane bałtystyki, np. dotyczących starych slawizmów bałtyckich, chronologii niektórych migracji, kwestii prehistorycznego terytorium Bałtów, jednak wymaga to znacznie obszerniejszego artykułu. Tutaj interesowało nas jedynie sprecyzowanie kwestii związanych z bałtycką onomastyką i pokazanie, jak nierozważne jest wyciąganie uogólniających wniosków na podstawie przypadkowych danych językowych, Vilnius B. Savukynas DWIE PRACE RUMUŃSKIEGO JĘZYKOZNAWCY W KWESTIACH BAŁTOSŁOWIAŃSKICH 1. A. Vraciu, Problema wspólnoty językowej bałtosłowiańskiej, „Romanoslavica”, IV, Bucuresti, 1960, s. 87—106. 2. A. Vraciu, Aktualny stan badań w dziedzinie stosunków językowych między bałtosłowiańskim a germańskim, „Romanoslavica”, VI, Bukareszt, 1962, s. 41—47. W filologicznym czasopiśmie Rumuńskiej Republiki Ludowej „Romanoslavica” zwracają uwagę dwa artykuły rumuńskiego językoznawcy Aritona Vrachiu dotyczące genezy języków bałtyckich. Problemy analizowane w artykułach są niezwykle aktualne. Od samego powstania językoznawstwa porównawczo-- historycznego pojawiły się kwestie pochodzenia języków bałtyckich, ich miejsca wśród innych języków indoeuropejskich. wśród języków i relacji z innymi językami ide. pytania w językach. Szczególnie interesowało i nadal interesuje językoznawców duże podobieństwo języków bałtyckich i słowiańskich. Problemy te nadal istnieją. Obecnie podejmuje się zdecydowane wysiłki w celu rozwiązania tych problemów, zwłaszcza problemów stosunków języków bałtyckich i słowiańskich, w związku z organizowanymi ®| Alois Walde, Vergleichendes Wėrterbuch der indogermanischen Sprachen, II, Berlin und międzynarodowymi kongresami slawistów. O aktualności tych problemów świadczą również omawiane artykuły. W pierwszym artykule A. Vračiu porusza kwestię najdawniejszych stosunków języków bałtyckich i słowiańskich. Na początku autor przedstawia i omawia różne poglądy językoznawców na tę kwestię. A. Vračiu wskazuje, że za prajęzykiem bałtycko-słowiańskim opowiadała się większość językoznawcB. ów XIX i XX wieku — A. Šleicheris, A. Leipzig, 1927, p. 513. 325 Potebnia, F. Fortunatovas, V. Poržezinskis, A. Šachmatovas, A. Pogodinas, A. Ulja- "novas, V. Bogorodickis, J. Karlovičius, J. Rozvadovskis, O. Hujeris, T. LerSplavinskis, J. Otrembskis, J. Safarevičius, O. Semerenis, VI. Georgijevas, J. Kurilovičius, A. Vajanas, P. Aruma, M. Loimanas, V. Kiparskis i in. Dalej A. Vračiu omawia koncepcję A. Meilleta, według której języki bałtyckie i słowiańskie, odziedziczywszy z praindoeuropejskiego „ide. języka prasłowiańskiego niektóre wspólne tendencje rozwojowe, rozwijały się paralelnie. Tym też wyjaśnia się wielkie podobieństwo tych języków. Do tej teorii A. Vračiu zalicza poglądy A. Zeno, V. Metjusa, V. Mažiulisa i in. Za przedstawicieli teorii konwergencji autor artykułu uważa J. Endzelina, S. Bernsteina, B. Gornunga, T. Ler-Sławinskiego, archeologów oraz antropologów V. Hensela, J. Czekanowskiego, K. Moszyńskiego. Według tej teorii języki bałtyckie i słowiańskie wywodzą się z różnych ide. dialektów i zbliżyły się dopiero później. Rumuński językoznawca uważa, że słuszna jest koncepcja, zgodnie z którą języki bałtyckie i słowiańskie należą do jednej indo-europejskiej dziedziny dialektalnej. Tej koncepcji, jak twierdzi A. Vračiu, trzymają się językoznawcy J. Otrembski, VI. Georgijew, W. Iwanow, W. Toporow oraz archeolog P. Tretjakow. * Grupowanie koncepcji poszczególnych językoznawców w kwestii stosunków języków bałtyckich i słowiańskich w artykule A. Vračiu budzi pewne wątpliwości. Wydaje się, że W. Mažiulis w badaniach praktycznych skłonny jest kierować się wysuniętymi przez J. Endzelīna zasadami różnicowania i integracji lingwistycznej. * Celowe byłoby rozróżnienie poglądów W. Iwanowa i W. Toporowa z jednej strony oraz J. Otrembskiego i VI. Georgijewa z drugiej. Mat, J. Otrembski, który zmienił swoje wcześniejsze poglądy“, oraz Vl. Georgijew nie poprzestają na wywodzeniu języków bałtyckich i słowiańskich z jednego ide. dialektu i uważają języki bałtyckie i słowiańskie za .powstałe z jedności językowej, która z kolei wyodrębniła się z ide. prajęzyka. * Przypisanie poglądów J. Otrembskiego i V1. Georgijewa do koncepcji głoszącej pochodzenie języków bałtyckich i słowiańskich z ide. jednolitego obszaru dialektalnego oznacza ! Należy powiedzieć, że artykuły te nie są jedynymi pracami A. Vračiu tego rodzaju. Języki bałtyckie interesują go już od dawna; świadczą o tym jego artykuły: Problema vechilor relafii lingvistice balto-slave in discutia celui de—al IV-lea congres international al slavistilor, „Studii gi cercetdri stiintifice”, IX, 1-2, 1958, p. 151-164; De la indo —europednd la baltoslavai —inovitii morfologige,,,Analele stiintifice ale Universita tii „Al. J. Cuza” w Jassach- ”, V, 1959, s. 115-123; Ogólne cechy języków bałtyckich, „Studia i badania naukowe” X, 1-2, 1959, p. 109-138. 2 Zob. jego referatu na IV kongresie slawistów — jego litewski wariant „Uwagi dotyczące kwestii najstarszych stosunków języków bałtyckich i słowiańskich“, „Lietuvių kalbotyros klausimai“, t. 2, 1959, p. 15. 8 Zob. „Slavia Occidentalis“, t. 18, 1939—1947, p. 448. 1 51, C. Orpem6ckruf, Chasano-- Gajirufickoe 3bik0B06e ejnuncTBO, «Bonpochi A3bIKo3HaHHA>, 1954, Ne 6, p. 43, B. I eoprunes, HecjnenoBanus no cpaBHHTeAbHO-HCTOpH- "ecKOMY A135iKO3HAHHIO, Mocksa, 1958, p. 220. 326 porównać su A. Mejė, który niejednokrotnie twierdził, że ide. poglądami o iš identyczności dialektów, z których ir wywodzą się języki bałtosłowiańskie. ; V. Iwanow ir V. Toporow doszedł do wniosku, że poszczególne bałtosłowiair ńskie modele fonologiczne i ir morfologiczne pokrywają ir się, że model słowiański jest wynikiem przekształcenia bałtyckiego, t. y. a języki słowiańskie są stosunkowo młodsze.’ Na poparcie koncepcji, że języki bałtyckie i ir słowiańskie należą do jednego ide. obszaru dialektalneA. go, Vračiu wskazuje na ir innowacje języków bałtosłowiš iańskich w fonetyce, ir gramatyce i leksyce. Również traktowanie niektórych zjawisk tutaj budzi wątpliwości. 1. Mówiąc o ide. A, ¢ refleksy w językach słowiańskicA. h, Vračiu powtarza, odrzucając tradycyjne wyjaśnienie, twierdzenie J. Otrębskiego, że w językach słowiańskich, podobnie jak ir bałtyckich, ide. 4, dvirto a ir dopiero potem 0”. Ten J. Twierdzenie Otrębskiego było zasadnie krytykowane». Byłoby prościej i zrozumialir ej, gdyby A. Vračiu, chcąc znaleźć nowy argument na rzecz prajęzyka bałtycko-- słowiańskiego, twierdził, że ide. d, d w prajęzyku bałtyckim, podobnie jak w słowiańskim, dało o dopiero potem ir a. W ostatnich latach argumenty J Rimty’ego na rzecz istnienia w prajęzyku bałtyckim wysunęli E. Nieminen ir J. Kazlauskas“. 2. Ide., podobny r, /, m, n refleks sonantbe ów mają, ir jak się wydaje, języki bałtyckie i słowiańskie oraz język pelasgijski (ur [ru], ul [lu], un, um [on, om] albo też ir, il, in, im)" język tracki ir (ur, ul, un, um)". 3. Do tworzenia liczebników mnogich przyrostek -r-, oprócz ir języków bałtyckich (ketveri) i słowiańskich (s. sl. četvoro), ma język ir tocharski (Swerar , ketveri”)'2, 4. Innowację języków bałtyckich i słowiańskich uważa się za bezokolicznik na -ti (nešti i Kecru). Fakt ten traci moc dowodową, ponieważ taką samą końcówkę mają języki tocharskie (por. toch. A kdrs-na-- tsi, toch. B karsa-tsi „wiedzieć”, gdzie —{isi pochodzi od starszego —ti) '*. 5 A. Meillet, Dialekty indoeuropejskie, Paryż, 1922, s. 40—48. 6 B. B. HB8Banos u B. H. Tonopos, K nocranoske Bonpoca 0 npeBueliumx ofHOWeEHHAX GanTHŪCKHX H CJABAHCKHX A3bIKOB, Mocksa, 1958, s. 39. TH. C. OrpemGekui, CaassHo- -Gaatuiickoe s35iK0OBO0e egnHHCTBO, BS, 1954, Ne 5, s. 28. 8 J. Krytykę Otrembskiego dotyczącą ide. d, J zob. C. B. Bepumre- #n, Baaro-caaBAHCKASI S3bIKOBAA COOOnLIHOCTb, «<CnaaBanckas Ounojnornas, I, 1958, s. 51—52; C. B. bepunmreiin Ouepk cpasBuurejibuoli TpaMMaTHKH CAABAHCKHX S3bIKOB, Mocksa, 1961, s. 145—146. * E. Nieminen, O niektórych właściwościach języka bałtyckiego, które odzwierciedlają się w najstarszych bałtyckich zapożyczeniach języków fińskich nadbałtyckich (odbitka z „Sprawozdań z posiedzeń Fińskiej Akademii Nauk”, 1956, Helsinki, 1957), s. 199–200; UH. Касаицкас, К вопросу о взаимосвязи языковых систем | raaсhnix, BL, 1962, № 4, с. 23—24. 10 B. FTeoprneBs, HecrenoBawns no CpaBHHTEJIbHO-HCTODpHUEeCKOMY S135IKO3HAHHDO, Mocksa, 1958, s. 92. "B Георгиев, Op. cit., p. 136. 1? E. Fraenkel, Грамматика тохарского языка и балтийские языки, „Archivum Philologicum“, t. 3, 1932, p. 12—13. 18 Б. Краузе, Тохарский язык, «Тохарские языки (сборник статей)», Москва, 1959, с. 69, 77. 327 5. Употреблеir ние родительного падежа в po балтийско-- славянских языках при отрицательных глаголах (ср. Dvarinifikas nie dał wieśniakom pastwiska nė Zifigsnio (Żemaitė) ir JI ne 3naa gpyroū xusnu (M. Gorki), predykatywny instrumental (por. On był moim wybawcą ir OH 6biA nucarenem) najprawdopodobniej są ne tų innowacje językowe, o elementy substratu ugrofińskiego. 6. Į A. Do przedstawionego przez ir Vračiu wykazu wspólnego bałtosłowiańskiego słownictir tų wa trafiły zapożyczea) nia językowe: słowiańskie rąka najprawdiš opodobniej należy uznać za zapożyczenie z języków į bałtyckich- "*, jako takie bałtyckie słowa, które przedostały się do języków słowiańskich, autor podaje: ros. geroTb, KoBW, KpeCA0, NAKAS, SKTApb (z lit. degūtas, łot. deguts; lit. kaušas, łot. puchar; lit. fotel, łot. krēsls, pr. creslan; lit. pūkulos, łot. pakulas; lit. gifitūras, wł. gentars)'*. Mat. w językach słowiańskich słowo ręka jest izolowane, podczas gdy w językach bałtyckich łatwo poddaje się etymologizacji, por. lit. ranka, łot. rūoka, pr. ranco, rancko ir czasownik rifikti, refika; z powodu wymiany samogłosek refika: rafiką por. kėlti : kalnas, pagėlbėti : pagalba, sėmti : sūmtis. b) łac. nazis, lit. norūgas (który A. Vračiu niesłusznie uważa za stary litewski termin), łac. narags, łot. klanit zazwyczaj uważa się za słowa pochodzenia słowiańskiego'*. 7. Litewskie krūtis ir rosyjskie rpygs (por. st. pol. grędzi) nie pozwala na powiązanie niezgodność fonetyczna. Rosyjskie rpyg» należy su wiązać z gr. Beévdog Stolz", łac. grandis „groB, erhaben, bedeutend"”, o lit. krūtis jest nieodróżnialne od krauti, krauja, krovė. Rumuński językoznawca ne wykorzystał jedną z prac radzieckiego językoznawcy litewskiego (V. Mažiulisa, Z. Zinkevičiusa, A. Valeckienė) operuje ir dość bogatym materiałem języków bałtyckich, zwłaszcza litewskiego. Tylko zamiast kūusas (89), kaimečiams (102), uważa, że (102), należy pisać (102), z akcentem (103) kaušas, kaimiėčiams, ir jis, mano, - krūtinė. A priori uznawszy genetyczną jedność języków bałtycko-słowiańskich, w drugim artykule ir A. Vračiu mówi o miejscu języków „bałtycko-słowiańskich” wśród innych języków ide. języków. A. Vračiu, podążając za VI. Georgijevem, twierdzi, że dla języków ir bałtycko-słowiańskiiš ch najbliższe spośród innych języków ide. języków są języki germańskie. W tym celu podaje się siedem bałtycko-słowiańsko-germańskich izoglos (dativ liczby mnogiej su -m-, odmiana i tworzenie imiesłowów czynnych rodzaju żeńskiego „1000“ itp.) ir Izoglosy te być może pozwalair ją uważać języki bałtyckie, słowiańskie i germańskie (oraz tocharskie) za ide. grupę dialektów, lecz na słabszej podstawie można mówić o germańsko-italskiej grupie dialektalnej. su ne Do tych izoglos nie należałoir by jednak zaliczać końcówki mianownika-biernika liczby mnogiej rodzaju nijakiego *-ū, ponieważ mają ją języki indoirańskie. ]}:VEVENT~- ~~jsonburują gburu ахыс. ir тру d.s.~~~json-vesm. malembe. .json?_超碰. Duft. index. P.1120. Service. ~~~~. latex. uber. Done. (por. skr. por. jid. Jednak z drugiej strony nie można zapominać, że języki ir bałtyckie i germańskie łączą izoglosy, zdaje się obce językom słowiańskim. Iš jų Wśród nich można wymienić następujące: It Por. C. B. Bepuwredn, Ouepk CPABHHTEALHOR rpaMMaTHKH CAABAHCKHX S3blkos, Mocksa, 1961, s. 92. 15 Inne słowiańskie słowa pochodzenia bałtyckiego podaje A. Sabaliauskaš, Naujas etimologinis rusų kalbos žodynas, „Lietuvių kalbotyros klausimai", t. 4, 1961, p. 319 itd. BK Mūlenbacha Latviešu valodas vūrdnica. Redigėjis, papildinajis, turpinajis J. Endzelins, Ryga, I–IV, w 1923—1932. 328 1) ide. 4, d językach ir bałtycko- -germańskich a, przeszło, por. goc. ahtdu „osiem“, lit. osiem: łac. octo; st. niem. wys. ahsa, lit. oś: łac. axis, sanskr. aksa-h'""; 2) tworzenie liczebników: goc. ainlif: lit. jedenaście, goc. bajops „oba“: lit. dwójka, got. fruma, st. angl. forma, st. saks. formo:'® lit. pierwszy (języki słowiańskie mają tu inny przyrostek, por. sen. sl. prbvb); 3) osoba liczby 1 podwójnej zaimków got. wit ( <*we-dwėo): lit. vėdu (< *ve-duuo), 2 osoba st. skand. wł.: lit. judu'? ; 4) częste zbieżności w słowotwórstwie, por. sen. isl. bran ,„Rand, Kante, Braue”: lit. krawędź (daw. gwar. brb-v-s), niem. fairns wvorjahrig": lit. w zeszłym roku (formant -n-) itd. ; ? ir 5) liczne wspólnoty leksykalne służące do nazywania zjawisk przyrody (konstrukcja lit. sniėgas drimba, łot. sniėgs drėbj=staro. isl. drifr snaer), częściom ciała (lit. blauzda: staro. isl. blaudr „miękki, delikatny, bojaźliwy“, vid. niem. żm. blot „bloB, nagi, biedny“; lit. kenklė, kinka: st. angl. hoh (<*hank) „Ferse, Kniekehle“, st.isl. hūėli „Ferse“), stosunków pokrewieństwa (lit. svdinis: sen vok. aukšt. swein „Diener, Hirt") ir kt.2! Przez te bałtycko-germańskie izoglosy badacze nie powinni przechodzić obojętnie. Wskazują one, że można mówić nawet o epoce wspólnoty języków ir bałtycko-germańskich** ide. w ramach grupy dialektów północnych, istniejącej jeszcze przed palatalizacją i asybilacją spółgłosek guturalnych. Nieliczne ir paralele języków słowiańskich i germańskich są, jak widać, znacznie późniejsze. Z drugiej strony istnieją podstawy, by mówić o pokrewieństwie języków słowiańskich z językami indoirańskimi.23 Przejście połączeń us, is, ks rs w uš, iš, kš, (š>sl. rš ch) jest wspólnym zjawiskiem języków ir słowiańskich i indoirańskiir ch, wyraźnie świadczy ono o ścisłych związkach istniejących między tymi tų językami. Częściowe odzwierciedlenie tego zjawiska w językach bałtyckich (š po k, r) świadczy o autonomii języków bałtyckich w okresie to działania tego prawa. Oczywiście nie można wykluczyć ir paralel między językami bałtyckimi i indoirańskimi, lecz, jak się wydaje, są one rezultatem późniejszych kontaktów. A. Pojawienie się artykułów Vračiu w rumuńskim czasopiśmie filologicznym pokazuje, jak ważne dla językoznawstwa są języki bałtyckie ir oraz jak ważne jest rozwiązanie związanych z nimi su problemów. Jednym z iš takich problemir ów jest problem ir genezy języków bałtyckich i słowiańskich. Prawidłowe rozwiązanie tego problemu 73. Npokow, Cpasunrenbuas. rpaMMaTHKA TepMAHCKHX s3biKoB, Mocksa, 1954, p. 98. 3 IMpokow, Op. cit, p. 315, 319. 19 3, MNMpokomw, Op. cit, p. 311. ® E. Fraenkel, Litewski słownik etymologiczny, Heidelberg–Getynga, tt. 1955 "I E. Fraenkel, op. cit. Por. H. C. Uemonanos, K sonpocy o repmano-GaaTHACKHX A3LIKOBWX CBA38X, <Bonpocs repmanckoro s3biKO3HaHHS> (Martepuanm Bropoli * Kayunofi CecCHMM NO BONPOCAM TrepPMAHCKOro s3biKosHauwusi), Mocksa—Jlenunrpan, 1961, D. 75 tt. ® H C. Yemonawuos, Op. cit, p. 74. * Slavy-indy-iranény izogloses zr. T. Burrow, The Sanskrit Language, London, 1955, p. 18—23. 22. Zagadnienia językoznawstwa VI. 329