Studija apie slavų kalbų lokatyvą

STUDIUM O LOKATYWIE JĘZYKÓW SŁOWIAŃSKICH B. H. Tonopos, Jloxarue a caasanckux sseikax, WspareanctBo AKajeMHM Hayk CCCP, Mockea, 1961, 380 p. š Nie pomylimy się, mówiąc, że od końca XIX wieku, kiedy F. Fortunatow w 1886 r. rozpoczął wykładanie kursu języka litewskiego na Uniwersytecie Moskiewskim, Moskwa stała się jednym z najważniejszych ośrodków badań nad językiem litewskim. Z Moskwą związana jest działalność naukowa dobrze nam znanych uczniów F. Fortunatowa: G. Uljanowa i W. Porzezińskiego. Uczniem F. Fortunatowa był ir J. Jablonskis. Przez długi czas Na Uniwersytecie Moskiewskim pracował dobry znawca języka litewskiego, autor książki „Ouepr AuToBCKOro; s35IKa“ (Moskwa, 1955), radziecki językoznawca prof. M. Petersonas. Jednak nigdy w Moskwie nie było tylu językoznawców znających język litewski i zajmujących się zagadnieniami lituanistyki oraz bałtystyki co dziś. Szczególnie liczne grono takich językoznawców pracuje w Instytucie Slawistyki Akademii Nauk ZSRR. Niektóre tomy prac tego instytutu niemal w całości poświęcone są problemom języków bałtyckich. W pierwszych szeregach badaczy tych problemów bez wątpienia kroczy Władimir Toporow. W ciągu ostatnich kilku lat opublikował kilkanaście znakomitych prac dotyczących toponimii bałtyckiej, stosunków językowych bałtycko-słowiańskich, gramatyki historyczno-porównawczej języków bałtyckich oraz zagadnień etymologii. Niektóre prace W. Toporowa zostały wydrukowane również w litewskich wydawnictwach językoznawczych'. Niedawno ten językoznawca wydał obszerną monografię o miejscowniku języków słowiańskich. Pierwsza część tego dzieła poświęcona jest wyłącznie zagadnieniom slawistycznym, jednak w drugiej, przy wykorzystaniu bardzo bogatego materiału, rozstrzygane są również kwestie bałtystyki oraz indoeuropeistyki w ogóle, a wyciągane wnioski są interesujące zarówno dla badaczy historii języków słowiańskich, jak i bałtyckich. W pierwszej części kolejno omawiane są rodzaje miejscownika w językach rosyjskim, białoruskim, ukraińskim, polskim, kaszubskim, połabskim, łużyckich, czeskim i słowackim, staro-cerkiewno-słowiańskim, bułgarskim, serbsko-chorwackim i słoweńskim, przy czym największą uwagę zwrócono na miejscowniki używane w dawnych zabytkach piśmiennictwa tych języków, ukazując procesy zanikania poszczególnych rodzajów miejscownika i powstawania nowych. Podsumowując wyniki badań tej części, można stwierdzić, że pewne ślady miejscownika bez przyimka występują w zabytkach piśmiennictwa znacznej części języków słowiańskich. Szczególnie dobrze miejscownik bez przyimka zachował się w XI—XIII-wiecznych zabytkach piśmiennictwa języka rosyjskiego. Jednak już w tym okresie miejscownik przyimkowy w zabytkach języka rosyjskiego miał wszystkie znaczenia wyrażane przez miejscownik, a pod koniec XIII i na początku XIV wieku miejscownik przyimkowy całkowicie wypiera miejscownik bez przyimka. W językach białoruskim i ukraińskim zachowały się skostniałe formy miejscownika bez przyimka ! Zob. B. H. Топоров, О дательно-местных формах в топонимике русских территорий, „Lietuvių kalbotyros klausimai“, t. 2; Vilnius, 1959, p. 55—63; B. H. Топоров, О. Н. Трубачев, Балтийские гидронимы Верхнего Поднепровья, „Lietuvių kalbotyros klausimai“, t. 4, Vilnius, 1961, p. 195—217; B. H. Топоров, На области балтославянских фонетических связей, „Lietuvių kalbotyros klausimai“, t. 6, Vilnius, 1963, p. 149—175. tylko w przysłówkach. 318 Wprawdzie w niektórych ukraińskich karpackich gwarach, głównie w pieśniach, spotyka się również nieprzysłówkowe formy tego lokatywu, V. ale zdaniem Toporowa najprawdopodobniej nie są be one reliktami przyimka dawnego lokatywu. W zabytkach języka staropolskiego nie znaleziono wiarygodnych przykładów przyimka lokatywu. Nie be znajdujemy śladów tego lokatywu w językach kaszubskim i połabskim. W zabytkach języków łużyckich występuje niemało przykładów be przyimka lokatywu. Jednakże te lokatywy są najprawdopodobniej wytworem późniejszych czasów, niezwiązanym ir genetycznie ze starym su słowiańskim lokatywem be przyimka. W badaniu historii słowiańskiego miejscownika bardzo cenne są dane zawarte w zabytkach języka staroczeskiego. W staroczeskich tekstach spotyka się takie archaiczne właściwości miejscownika, których inne języki słowiańskie zupełnie nie zachowały. Miejscownbe ik po przyimku jest obficie poświadczony w zabytkach języka czeskiego. W języku staro-cerkiewno-- słowiańskim występuje wiele przykłair dów tego miejscownika o różnym znaczeniu. W językach południowosłowiańskich wiarygodnbe ych przykładów miejscownika po przyimku, można powiedzieć, zupełnie nie ma. + Jak wspomniano, dla lituanistyki najważniejsza jest druga część dzieła. W tej części autor rozstrzyga kwestię, która jeszcze XX a. na początku wydałaby się całkowicie absurdalna. Tutaj próbuje się wyjaśnić, kiedy powstał przypadek lokatywny, poświadczony w zabytkach wielu języków indoeuropejskich, zwłaszcza wschodnich. Wcześniej twierdzono, że lokatyw ukształtował się w prajęzyku indoeuropejskim. Na podstawie danych awestyjskich, bałtyckich, słowiańskich i części języków iš ormiańskich, a zwłaszcza pod wpływem hipnozy faktów sanskryckich, przypisano prajęzykowi indoeuropejskiemu system ośmiu przypadków, do którego jako samodzielny przypadek wszedł również lokatyw. Jednak po odczytaniu najstarszych tekstów języków indoeuropejskich — hetyckich pism klinowych z drugiego tysiąclecia p.n.e. — okazało się, że ta forma przypadkowa, której odpowiada lokatyw języków wschodnioindoeuropejskich, jednakowo wyraża w nich relacje datywne i lokatywne — stosunki. Trudno sobie wyobrazić, twierdzi autor dzieła, żeby kiedykolwiek istniejące odrębne przypadki datywu i lokatywu, z różnymi końcówkami, zlały się w jeden. Raczej należy myśleć o pierwotnym nierozróżnianiu datywu i lokatywu (por. s. 277). Dane niektórych innych (np. germańskich, italskich) języków indoeuropejskich również nie wskazują, aby w najdawniejszych czasach celownik i miejscownik były wyraźnie rozróżniane. Wyraźne zróżnicowanie tych form w części języków indoeuropejskich zaczyna się stosunkowo później. Po dokonaniu przeglądu miejscownika poszczególnych języków indoeuropejskich W. Toporow wyciąga następujące wnioski: 1) za miejscownik w różnych językach indoeuropejskich często uważa się derywaty różnych form, powiązane ze sobą jedynie podobieństwem znaczenia; 2) we wszystkich językach indoeuropejskich występują wyraźne ślady jeszcze nieukształtowanego miejscownika (szczególnie charakterystyczne jest to, że ślady te są widoczne w wyrazach o temacie spółgłoskowym, a niekiedy także o temacie i, u; w produktywnych tematach a, o takie przypadki są bardzo rzadkie); 3) hipotezę adwerbialnego pochodzenia miejscownika potwierdza większa liczba faktów niż hipotezę przeciwną (w odniesieniu do zachodnich języków indoeuropejskich); 4) trudno uznać miejscownik za przypadek wspólnoindoeuropejski; 5) wiele okoliczności wskazuje na pierwotną zbieżność miejscownika i celownika (por. s. 285). 319 W drugiej części monografii niemało miejsca poświęcono ir miejscownikowi języków bałtyckich. Materiał języków bałtyckich wykorzystuje się zarówno przy rozwiązywaniu ogólnych problemów historii miejscownika indoeuropejskiego, jak i jako pomoc w naświetlaniu poszczególnych procesów rozwoju miejscownika w językach słowiańskich. V. Toporow podkreśla, że dane bałtyckie są szczególnie istotne nie tylko ze ne względu na bliskość faktów języków słowiańskich, lecz także ze względu ir na ich jų archaiczność. Autor zebrał znaczną część materiału iš z tekstów gwarowyir ch zabytków piśmiennictwa. W książce przedstawiono dane języków bałtyckich — od katechizmów pruskich, pism Mažvydasa, gramatyki Adolfiego po zbiory folkloru łotewskiego i litewskiego oraz prace J. Endzelīna i J. Jablonskisa. Obfitą literaturę bałtystyczną wymienioną w dziele moglibyśmy uzupełnić najwyżej o jedną czy drugą pracę z dialektologii litewskiej lub łotewskiej, opublikowaną w ostatnich latach. Jednak twierdzenia tych prac nie będą sprzeczne z ogólnymi wnioskami dzieła. Na zakończenie wskażemy tylko kilka drobnych nieścisłości, które w żaden sposób nie mogą umniejszyć ogólnej du wartości dzieła. P. 295 ne zupełnie poprawnie przetłumaczone jest zdanie Mažvydasa: ,ateidamij angelai giedaia...' Na s. 322 nieprawidłowo przetłumaczono przykłady łotewskie z przyimkiem ap. Nie można twierdzić, że przykłady podane na s. 319, w których miejsce wyrażono biernikiem z przyimkiem apie, są obce literackiemu językowi litewskiemu. W. Toporow słusznie wskazuje, że w języku pruskim w ogóle nie ma lokatiwu, wyjaśniając w przypisie: „Jeżeli nie uwzględnimy jednego przykładu zaimkowego z Enchiridionu: bhe stallėti pėrdin en schisman ackewijstin Krixtianiskan astin, s. 77, 15, który jednak niczego nie dowodzi, ponieważ nie ma odpowiedników (pod względem formalnym) w innych językach” (por. s. 283). Ze swej strony dodajmy, że również formę schisman J. Endzelin skłonny był poprawiać na datyw *schismau< *šismū?. Ponadto J. Endzelin za lokatyw liczby pojedynczej tematów na -o uważał, z wahaniem, nie tylko wymieniony przez W. Toporowa przysłówek bitai, lecz także pierwszą część złożeń sallubai busennis, salaūbaigannan, sallūbaiwirins®. Wilno A. Sabaliauskas W SPRAWIE ETYMOLOGICZNYCH OBJAŚNIEŃ M. RUDNICKIEGO DOTYCZĄCYCH GALINDY, PRUS I SUDOWY Mikołaj Rudnicki, Prastowiariszczyzna Lechia-Polska, II, Wspólnota słowiańska. ‘Wspélnota lechicka-polska, Poznan, 1961. W tym dziele polskiego językoznawcy, na podstawie danych językowych i archeologicznych, szeroko omawia się kwestie etnogenezy, terytorium prehistorycznego i migracji plemion słowiańskich, w tym także narodu polskiego. Omawia się także dialektologię prehistoryczną Słowian, kulturę materialną i 2 Rys. J. Budze!ins Senprėšų valoda, Riga, 1943, s. 80—81. 3 Rys. Tamże, s. 58—59. 320