Studija apie slavų kalbų lokatyvą

STUDIUM O LOCATIVUSIE W JĘZYKACH SŁOWIAŃSKICH В. Н. Топоров, Локатив в славянских языках, Издательство Академии наук СССР, Москва, 1961. 380 р. Nie pomylimy się, mówiąc, że od końca XIX wieku, kiedy F. Fortunatow w 1886 r. rozpoczął wykłady z języka litewskiego na Uniwersytecie Moskiewskim, Moskwa stała się jednym z najważniejszych ośrodków badań nad językiem litewskim. Z Moskwą związana jest działalność naukowa dobrze nam znanych uczniów F. Fortunatowa: G. Uljanowa i W. Porżeżyńskiego. Uczniem F. Fortunatowa był także J. Jablonskis. Przez długi czas na Uniwersytecie Moskiewskim pracował prof. M. Petersonas, radziecki językoznawca, dobry znawca języka litewskiego i autor książki „Очерк литовского языка” (Moskwa, 1955). Nigdy jednak w Moskwie nie było tak wielu językoznawców znających język litewski i zajmujących się zagadnieniami lituanistyki oraz bałtystyki jak dziś. Szczególnie liczna grupa takich językoznawców pracuje w Instytucie Slawistyki Akademii Nauk ZSRR. Niektóre tomy prac tego instytutu poświęcone są niemal w całości problemom języków bałtyckich. W pierwszym szeregu badaczy tych zagadnień stoi oczywiście Władimir Toporow. W ciągu ostatnich kilku lat opublikował kilkanaście znakomitych prac dotyczących bałtyckiej toponimiki, stosunków językowych bałtycko-słowiańskich, gramatyki historyczno-porównawczej języków bałtyckich oraz etymologii. Niektóre prace W. Toporowa ukazały się także w litewskich publikacjach językoznawczych.1. Niedawno ten językoznawca wydał obszerną monografię o locativusie w językach słowiańskich. Pierwsza część tego dzieła poświęcona jest wyłącznie zagadnieniom slawistycznym, natomiast w drugiej, na podstawie bardzo bogatego materiału, rozpatruje się również zagadnienia bałtystyczne, a także indoeuropeistyczne w szerszym ujęciu; formułowane są wnioski interesujące zarówno badaczy historii języków słowiańskich, jak i bałtyckich. W pierwszej części kolejno omawia się rodzaje locativusu w językach rosyjskim, białoruskim, ukraińskim, polskim, kaszubskim, połabskim, łużyckich, czeskim i słowackim, starosłowiańskim, bułgarskim, serbsko-chorwackim i słoweńskim, zwracając największą uwagę na locativusy używane w dawnych zabytkach tych języków oraz ukazując proces zanikania poszczególnych rodzajów locativusu i powstawania nowych. Podsumowując wyniki badań tej części, można stwierdzić, że ślady locativusu bez przyimka występują w zabytkach piśmiennictwa znacznej części języków słowiańskich. Locativus bez przyimka szczególnie dobrze zachował się w rosyjskich tekstach z XI—XIII w. Jednak już w tym okresie locativus przyimkowy w zabytkach języka rosyjskiego wyrażał wszystkie znaczenia oddawane przez locativus, a pod koniec XIII i na początku XIV w. całkowicie wyparł locativus bez przyimka. W językach białoruskim i ukraińskim powstałe formy locativusu bez przyimka zachowały się 1 Zob. В. Н. Топоров, О балтийских следах в топонимике русских территорий, „Lietuvių kalbotyros klausimai“, t. 2, Vilnius, 1959, s. 55—63; В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев, Балтийская гидронимия Верхнего Поднепровья, „Lietuvių kalbotyros klausimai“, t. 4, Vilnius, 1961, s. 195—217; В. Н. Топоров, Из опыта балто-славянских фольклорных связей, „Lietuvių kalbotyros klausimai“, t. 6, Vilnius, 1963, s. 149—175. 318 wyłącznie w przysłówkach. Warto jednak zauważyć, że w niektórych ukraińskich dialektach karpackich, przede wszystkim w pieśniach, spotyka się także nieprzysłówkowe formy tego locativusu, lecz zdaniem W. Toporowa prawdopodobnie nie są one reliktami dawnego locativusu bez przyimka. W zabytkach języka staropolskiego nie znaleziono wiarygodnych przykładów locativusu bez przyimka. Nie odnajduje się śladów tego locativusu w językach kaszubskim i połabskim. W zabytkach języków łużyckich występuje niemało przykładów locativusu bez przyimka. Locativusy te są jednak najpewniej tworem późniejszym i nie są genetycznie związane ze starym słowiańskim locativusem bez przyimka. Dla badań nad historią słowiańskiego locativusu bardzo cenne są dane ze staroczeskich zabytków językowych. W dawnych tekstach czeskich spotyka się takie archaiczne cechy locativusu, których nie zachował żaden z pozostałych języków słowiańskich. Locativus bez przyimka jest licznie poświadczony w zabytkach języka czeskiego. Wiele przykładów locativusu o różnych znaczeniach występuje również w języku starosłowiańskim. W językach południowosłowiańskich wiarygodnych przykładów locativusu bez przyimka praktycznie w ogóle nie ma. Jak wspomniano, dla lituanistyki najważniejsza jest druga część dzieła. Autor podejmuje w niej zagadnienie, które jeszcze na początku XX w. wydawałoby się zupełnie absurdalne. Próbuje wyjaśnić, kiedy powstał przypadek locativus, poświadczony w zabytkach wielu języków indoeuropejskich, zwłaszcza wschodnich. Wcześniej twierdzono, że locativus ukształtował się w języku praindoeuropejskim. Na podstawie danych z awesty, języków bałtyckich i słowiańskich, a częściowo także ormiańskiego, oraz pod wpływem swoistej hipnozy faktów sanskryckich, przypisywano językowi praindoeuropejskiemu system ośmiu przypadków, do którego jako samodzielny przypadek włączano również locativus. Jednak po odczytaniu najstarszych tekstów języków indoeuropejskich — hetyckich tekstów klinowych z drugiego tysiąclecia p.n.e. — okazało się, że w nich ta forma przypadkowa, której odpowiada locativus wschodnich języków indoeuropejskich, wyrażała w jednakowy sposób zarówno stosunki datywne, jak i lokatywne. Autor dzieła twierdzi, że trudno sobie wyobrazić, by niegdyś odrębne przypadki dativus i locativus, mające różne końcówki, połączyły się w jeden. Raczej należy przyjąć pierwotny brak rozróżnienia dativusu i locativusu (por. s. 277). Dane z niektórych innych języków indoeuropejskich (np. germańskich i italskich) również nie wskazują, by w najdawniejszych czasach dativus i locativus były wyraźnie rozróżniane. Wyraźne zróżnicowanie tych form w części języków indoeuropejskich zaczyna się stosunkowo późno. Po omówieniu locativusu w poszczególnych językach indoeuropejskich W. Toporow formułuje następujące wnioski: 1) za locativusy w różnych językach indoeuropejskich często uznaje się formacje różnych postaci, powiązane ze sobą jedynie podobieństwem znaczenia; 2) we wszystkich językach indoeuropejskich znajdują się wyraźne ślady jeszcze nieukształtowanego locativusu (charakterystyczne jest zwłaszcza to, że ślady te występują w wyrazach o temacie spółgłoskowym, a niekiedy także o temacie i, u; w produktywnych tematach ā, o takie przypadki są bardzo rzadkie); 3) hipotezę o adwerbialnym pochodzeniu locativusu potwierdza więcej danych niż hipotezę przeciwną (w odniesieniu do zachodnich języków indoeuropejskich); 4) locativusu trudno uznać za przypadek ogólnoindoeuropejski; 5) wiele okoliczności wskazuje na pierwotną zbieżność locativusu i dativusu (por. s. 285). 319 W drugiej części monografii dużo miejsca poświęcono również lokatywowi w językach bałtyckich. Materiał z języków bałtyckich wykorzystano zarówno przy rozstrzyganiu ogólnych zagadnień dotyczących historii lokatywu praindoeuropejskiego, jak i pomocniczo, aby naświetlić poszczególne procesy rozwoju lokatywu w językach słowiańskich. V. Toporow podkreśla, że dane bałtyckie są szczególnie istotne nie tylko ze względu na pokrewieństwo z faktami z języków słowiańskich, lecz także ze względu na ich archaiczność. Znaczną część materiału autor zebrał z zabytków piśmiennictwa i tekstów gwarowych. W książce przedstawiono dane z języków bałtyckich pochodzące z pruskich katechizmów, pism Mažvydasa, gramatyki Adolfiego, a także ze zbiorów łotewskiej i litewskiej folklorystyki oraz prac J. Endzelīnsa i J. Jablonskisa. Obfitą literaturę bałtystyczną przywołaną w dziele można by uzupełnić co najwyżej o kilka studiów z dialektologii litewskiej lub łotewskiej, opublikowanych w ostatnich latach. Tezy tych studiów nie będą jednak sprzeczne z ogólnymi wnioskami dzieła. Na zakończenie wskażemy tylko kilka drobnych nieścisłości, które w żaden sposób nie mogą umniejszyć ogólnej wartości dzieła. Na s. 295 zdanie Mažvydasa: „nadchodząc, aniołowie śpiewają...” zostało przetłumaczone nie całkiem poprawnie. Na s. 322 niepoprawnie przetłumaczono łotewskie przykłady z przyimkiem ap. Nie można twierdzić, że przykłady podane na s. 319, w których miejsce wyrażono biernikiem z przyimkiem apie, są obce literackiemu językowi litewskiemu. V. Toporow słusznie wskazuje, że w języku pruskim lokatyw w ogóle nie występuje, wyjaśniając w przypisie: „Jeśli nie liczyć jednego przykładu zaimkowego z Enchiridionu: bhe stallėti pērdin en schisman ackewijstin Krixtianiskan astin, s. 77, 15, który jednak niczego nie dowodzi, ponieważ nie ma odpowiedników (pod względem formalnym) w innych językach” (por. s. 283). Od siebie dodamy, że formę schisman J. Endzelīns również skłonny był poprawiać na celownik *schismau < *šismū2. Ponadto J. Endzelīns za wątpliwe formy lokatiwu liczby pojedynczej tematów na -o uważał nie tylko wspomniany przez V. Toporowa przysłówek bitai, lecz także pierwszy człon złożeń sallubai busennis, salaubalgannan, sallūbaiwirins3. Vilnius A. Sabaliauskas ETYMOLOGICZNE OBJAŚNIENIA M. RUDNICKIEGO DOTYCZĄCE GALINDY, PRIEGLA I SŪDUWY Mikołaj Rudnicki, Prałowiańszczyzna Lechia-Polska, II, Wspólnota słowiańska. Wspólnota lechicka-polska, Poznań, 1961. W dziele tym, napisanym przez polskiego językoznawcę, szeroko omówiono — na podstawie danych językowych i archeologicznych — zagadnienia etnogenezy plemion słowiańskich, w tym narodu polskiego, obszaru ich pradziejów oraz migracji. Omówiono także dialektologię pradziejów Słowian, kulturę materialną i 2 Plg. J. Endzelīns, Senprūšu valoda, Rīgā, 1943, p. 80—81. 3 Por. tamże, s. 58—59. 320