Dėl regresyvinės balsių asimiliacijos kai kuriose šiaurės rytų žemaičių dūnininkų tarmėse

LTD ET. UV T Ų K (AL B O T YR - OS KL AUSIMAIL VI LSINESTEU V O "5 TSR MO K S. L Ų A KAD E MI J A DĖL REGRESYWNE SAMOGŁOSEK ASYMILACJE W NIEKTÓRYCH PÓŁNOCNOWSCHODNIOŻMUDZKICH DŪNININKŲ DIALЕKTACH V. VITKAUSKAS Asymilacja regresywna samogłose, tak szeroko rozpowszechniona w gwarach żmudzkich dounininków- *, w pewnych przypadkach nie jest obca ir niektórym gwarom dūnininków? ir zwłaszcza szczegółowo opisanej tu gwarze kuršėnowskiej?. Oczywiście nie można mówić o konsekwentnej asymilacji regresywnej w opisywanych gwarach dūnininków, ponieważ tutaj asymilacji tej podlega tylko samogłoska e. Przed końcówkowymi i <i< *in oraz przednimi u<iu<*un w (czasami przed ie< ir akcentowany akcentem ¢) głównym-starożytnym w pewnych przypadkach nie e ulega wydłużeniu, lecz wymawiany jest krótko. Ir dzieje się to we wszystkich tych przypadkach, gdy sąsiednie gwary dounininków (Raudėnai, Tryškiai, Papilė, Tirkšliai ir itp.) zamiast e turi ¢ ir ie ar nawet e. Asymilację regresywną w gwarze kuršėńskiej obserwuje się: I. Gdy e występuje bezpośrednio przed sylabą końcową, której samogłoski składowe są przednie lub zawiera i, dyftong ie: u ir wu niektórych rzeczowników a) zaimkowych typu įa w lp. w mianowniku, celowniku, bierniku, miejscowniku, wołaczu, lm. w ir dopełniaczu i miejscowniku: Liczba V. pojedyncza ~ sénis sénis vi'nmėtis ~ vienmėtis | K. sé'ne vi'nmė'če N. sėniu' vi'nmėču' ! Zob. K. Būga, Pisma wybrane, t. 2, Wilno, 1959, p. 492; V. Grinaveckis, Rozwój cech fonetycznych gwar północno-zachodnich ir jų dūnininków, „VVPI Prace naukowe”, t. 11, Wilno, 1960, p. 90; B. Rokaitė, Niektóre nowe zagadnienia fonetyki gwar żmudzkich, „Zagadnienia językoznawstwa litewskiego”, t. 4, Wilno, 1961, p. 149—153; A. Girdenis, Zjawiska asymilacji samogłosek W gwarze tirkšliańskiej, „Kalbotyra“, t. 4, Wilno, 1962, p. 141—150. Zob. tamże geografię rozpowszechnienia i ir przykłady gwarowe. ? O regresywnej asymilacji samogłosek w okolicach Pavandenė zob. V. Grinaveckis, cyt. dzieło, tamże. Sekwencyjną regresywną asymilację samogłose w tegorocznej ekspedycji dialektologicznej odnotowano jeszcze w gwarach dūnininków w okolicach Użwienty, Widsodis, Kolajniów. * O obszarze gwary kuršėnasir kiej niektóre cechy fonetyczne zob. V. Vitkauskas, Akcent i intonacja gwary ir kuršėnaskiej, „Zagadnienia językoznawstwa litewskiego”, t. 3, Wilno, 1960, p. 61—76,. 269 G. sėni vi'nmėti In. sėnū vi'nmečū Vt. mėdie — Š. sėni||sėnau — Liczba mnoga V. sėne'** vi‘nmé-te’ K. séhu vi'nmėču N. séné'ms vi'nmé-té ms G. sėnūs vi"'nmečūs In. séne's|séne’s (dazn.) vi'nmė'te's Vt. mėdžu'si — Podobnie jest ze słowami mėdis ~ mėdis, mėdžu', mėdi, médie, mėdžu; kėlis ~ kėlis (nogi)*, kėlu', kėli, kėlie, kėlu (pili un kélu| duovemiok ~ pūolė ant kėlių: „Dovendk“- “); lėpšis + Iėpšis, lėpšu', lėpši, lėpšu (prisiriū.ka pilna krė'pša lépSu~ prisirinko pilną krėpšą lėpšių), por. rzecz. żeń. lė'pši —lėpšė, gdzie i< ė, l.poj. gal. lė'pši = lėpšę, gdzie i< *en; plépis~ plépis, plėpu', plépi, plépu; ru péstis~ rūpėstis (por. Raudėnų ru'piesnis ~ riipésnis); Simtamétis ~ Simtamétis, Simtaméti, Simtamééu, por. mot. g. vns. rzecz. Simtamé‘ti; z formami biernika liczby pojedynczej słów šėri's ~ Serys i tréc ~trécias: šėri (pastati Šėri | nepsusiSnekiesi = pastaté šėrį, nebsusiSnekési), tréti (nepd-reje vaika: i tréti ski‘fu | palika un.tris mėtūs ~ nepdrejo vaikai į trétj skyrių „klasę“, paliko antris metus) itd. b) rzeczowników o temacie na ė w liczbie mnogiej w dopełniaczu: žėrūu (prineši vaika žėmu ~ prinešė vaikai žėmių), mielėnu ~méléniy. W tym przypadku asymilacja nie zachodzi przed ie<ė: visi sutilpsma tuo jū'duo žė'mie ~ visi sutilpsma té(je) juodo(je) žėmė(je): buvd'u ilkšilie mielė'niesi + buvdu Ilgšilė(je) mėlėnėse; „nusidirbi“ su miele niems kap velnūka' ~ „nusidirbe su mélénéms kaip velniūkai“ ir kt. «—€) W rzeczownikach rodzaju męskiego z przyrostkiem zdrobniałym -elis: daržėlis, daržėlu“, daržėli, daržėlie, daržėlu; šaukimėlis (jėtau | kaz duo šaukimėlis būva + jėtau, kas do šaukimėlis būvo); duobilélis, duobiiėlu', duobilėli, duobilėlu (bet vns. kilm. duobilė'le); klumpėlis, klumpėli, klumpėlie, klumpėlu (bet klumpé‘le); iž gergždėlu ~ iš Gergždėlių (nazwa wsi) i t. t. i t. t. W wyrazach rodzaju żeńskiego asymilacja zachodzi tylko przed uwstecznionym w liczbie mnogiej. dopełniaczu: ašarėlu (ki'g bū's ašarėlu žmuoniūms muotinums ~ kiek būs ašarėlių žmonūms motinums, bet: ne vi'na ašarė'li neišri'tieje | ta: buvd'u uski‘tiejusi ~ne viena ašarėlė neišrietėjo, taip buvdu užkietėjusi); dainėlu; żuolėlu; runkėlu (šėšūs vai.kūs išnešūoja'u un ruvkélu ~ šešiūs vaikūs isnesidjau ant rankėlių), muotriškėlu,,moteréliy® ir t. t. d) W rzeczownikach rodzaju męskiego z przyrostkiem -eklis: bumbėklis ~ bambėklis, bumbėklu“, bumbėkli, bumbéklu; jaunéklis (młody człowiek), jaunėklu', jaunėkli, jaunėklu (ale lp. dopełn. jaunė'kle); žanėklis (żonaty mężczyzna, przyszły mąż), žanėklu', žanėkli, Zanéklu; mušėklis (narzędzie do bicia much), mušėklu', mušėkli, mušėklu itd. W słowach rodzaju żeńskiego nie udało się usłyszeć asymilacji 4 Tu e uległo wpływowi analogii innych przypadków (zob. dalej), por. paradygmat słowa mėdis. 5 Ale kė'|g, lp. gal. kė-li (islé iddu i ke'li ~ išlėidau į kėlią). 270 (albo przez analogię, albo z ar powodu niechęci do mieszania z su wyrazami rodzaju męskiego): perė“klu (min rei.ktu ben dvijū" peré-klu žadū vistu | usivei.sti min reikty bent dvijį ~ perėklių, žadū vištų uZsiveisti) kt. ir e) W przyrostku rzeczowników -enis: šaltėnis „Šaltinis“, šaltėni, šaltėnie, šaltėniu (ale lp. dopełn. šaltė'ne: šaltė'ne ūndū" šd'le šaltėnio ~ (v)andué šaltas); pavardėse: dru'ktėnis, druwktéiw, dru'ktėni; gluodėnis, gluodėiiu', gluodėni; mielėnis, mielėfiu', mieléni (bet mielė'ne ~ Mėlėnio), pelėnis, pelėnu', peléni (bet pelė'ne ~ Pelénio), kaimų pavadinimuose: gintėjiu: gintéiu iž dunauskiki parė'jusi m iš Gintėnių Dunauskikė powróciła itd. f) W przyrostku stopnia wyższego przymiotników rodzaju męskiego -szy (tylko lp. w ir mianowniku, bierniku): mažėsnis (lecz mniejszy: całość matrycy musi być mniejsza --+motriška visumėt turi mažėsnė būti), mažėsni; krótszy „krótszy”, krótszy; chłodniejszy, chłodniejszego (ale lp. dopełn. szaltė"sne: niior szaltė'sne undenc | par. šil.c ū'sus nora = szaltėsnio (w)oda, par sziltas &sqs); vi'rėsni'sis ~ starszy (ale wyvérésiuoje ~ vyrésniojo), vi‘résiuju (tioki pasutima turieje | ka vi'réshiu’ spi‘ri ju tokj pasiutimq ~ turėjo, kad vyrésniuojuo spyrė) itd. ir Rodzaj żeński > „rodzaj nie ma ani jednego przypadku, w którym ta asymilacja zachodziłaby (zaimkowe przymiotniki w gwarze najczęściej należą do IV akcentu). 2. Asymilacja niekiedy zachodzi w takich ir przypadkach, gdy bezpośrede nio przed sylabą z końcowymi i < i < *in albo z przednim u < ū < *un nie występuje: a) gdy pomiędzy nimi znajduje się sylaba z samogłoską tworzącą e: sėseri (tikra sėseri pei.k | uo tu neustioji ~tikrq sėserį peika, o tū neužstoji)- *, šėpeti (kur nukiša' tir šėpeti =-kui nukišai tą šėpetį). Do tego rodzaju należą zapewne także wyrazy kėbelis „kłopotliwa praca, trud”, por. lk. kėbelis" (kėbelis su ti"k vaikū' ~ kébelis su tiek vaikū), vépelis® „rozchlastany, głupek” (kuoks vėpeliš če nepadari's | čė gé'ra vi'ra rei.k ~ koks vėpelis čia nepadarys, čia gėro vyro reika), žėbelis „mówiący bzdury” itd. b) Gdy pomiędzy nimi znajduje się sylaba z samogłoską tworzącą i: nérini, nérini‘s ~ nerinys,neriamas daiktas“ (pabuobé's la‘ksta i nérini uZmeti ~ pabobiais lūksto ir nérinj uZmeté, bet: tūrū né'rine dd'r nėmaža' | tuoki Seimi'na apné'rti néjuka ~ turk nérinio ddr nemažai, tokią šeimyną apnérti ne juokai), tésmini (susibrdiZi kdrvi tésmini | nelé'id ne uš papa pajimti~ susibrdizé karvė téSmenj, neléida ne už papo paimti) itd. Działanie analogii. Wymienność akcentowanych długich i krótkich e w paradygmacie tego samego słowa tworzy (w świadomości mówiącego) niejako pewne zamieszanie. Obecnie, gdy prawa asymilacji nie mają już w gwarze trwałej podstawy (wymowa i<i<*in oraz i<ė, i< *en ujednoliciła się: we wszystkich przypadkach wymawiane są otwarte, rozszerzone i, u, dźwięki pośrednie między i a ¢, w a 9; na gwarę, powiedziałbym, energicznie oddziałuje język literacki i sąsiednie gwary aukštackie), w paradygmatach e często się ujednolica: we wszystkich formach wymawiane jest albo krótkie, albo długie. a) Jak już wspomniano, nie słychać asymilacji w rzeczownikach rodzaju żeńskiego z przyrostkiem -eklė: perė'klu, jaunė'klu itd. Długie e bardzo często wymawia się również i® Tuż przy granicy z dounininkami, we wsi Kentraičiai, udało się usłyszeć zdanie: sėseri“ pavidieti griėks ~ sėserie pavydėti griėkas, lecz jest to wyraźny wpływ dounininków (Raudėnų séseréi). 7 Słownik języka litewskiego, t. 5 (redaktor odpowiedzialny K. Ulvydas), Wilno, 1959, s. 470. 8 Por. K. Būgi vépelis (zob. K. Būga, Rinktiniai raštai, t. 1, Wilno, 1958, s. 291). 271 w formach žė'rmu (w tradycyjnej gwarze žėrūu), mielė'ūiu (trad. mieléfu), buobė'lu, sé seri (trad. sėseri), podobnie jak we wszystkich innych formach, w których e ma akcent główny, starodawny. b) Z rzeczownikami rodzaju męskiego jest zupełnie przeciwnie: krótkie e wymawia się tam, gdzie o asymilacji regresywnej nie może być nawet mowy, np. : Liczba pojedyncza M. mėdis luopšėlis gražėsnis B. mė'džel|imėdže luopsé-le||luopséle graZé sne||graZésne C. médiu luopsélu graZesné'm D. médi luopšėli gražėsni N. mėdžū ludpšelū gražesnū Msc. mėdie luopšėlie gražesnėmi W. sėnil||sėniau vaikel Liczba mnoga M. meéde (lr. sen.) méde (dažn). luopséle géresni||gerésne’ B. mėdžu luopšélu géresnit’ C. meédé ms luopsélé ms geresnims|- |geresni'ms D. mėdžūs ludpšelūs gėresniūs N. mė'de's (l. r.)|méde's luopséle's geéresné's Msc. médiusi luopšėlu'si gėresniū'si W. sėne' vaikėle' Z paradygmatu jasno wynika, że krótkie e drogą analogii wymawia się w lp. dopełniaczu, lm. mianowniku, wołaczu, celowniku i narzędniku (przy szerokim e asymilacja nie mogła zachodzić). I jeszcze trzeba dodać, że to ujednolicenie jest szczególnie wyraźne i częste w mowie młodszego pokolenia. Podobnie jak w gwarze kuršėnieńskiej asymilacja regresywna działa jeszcze w następujących północno-wschodnich gwarach dūnininków: w Kurtuvėnai (jė'm kui gerésnis gū'bals ~ jėma „ima“, kur gerėsnis gabalas; tuoli mir'su tievi'nė"li biednit siratėlu (d.) = toli mūsų tėvynėlė biednij siratėlių), w Šaukėnai (atė'je tūoks vaikėlis = atėjo toks vaikélis; kit tu Ce sėni sieji~k§ tu čia, sėni, sėji; Sui.t paslūs pas tū' sėni pažu'rieti | ar tikra jis miri (p.) ~siuita paslūs „pasiuntinius“ pas tą sėnį pažiūrėti, ar tikrai jis mirė), w Vaiguva (ši'nd'usma šaltėniu'- se ~ Siendusma šaltėniūse; ai.k bdiltinti mėdžu ~ eik baltinti medžių; sėnis būva su ii'sta's | su baiza m sénis būvo su uostais „ūsais“, su barzda; mums gerū' įir kulkuozélie ~mums gerai ir kulkozėlė(je); stasi' | a nebieg prakaitėlis ~ Stasy, ar nebėga prakaitėlis) i in.° Kwestia pochodzenia. Mając na uwadze wyjaśnienie K. Būgi, wzajemny stosunek krótkiego dūnininków e do dounininków ¢, ¢ lub ie oraz rozległy obszar, na którym występuje ta asymilacja, należy sądzić, że jest ona nieco starszym zjawiskiem gwar żmudzkich. Bez wątpienia zaszła ona przed u > 9 i i >€ oraz najprawdopodobniej przed wydłużeniem akcentowanych starych a, e. Krótkie e w gwarze kuršėniskiej i innych gwarach dūnininków mogło zachować się w następujący sposób: w wyniku ¥ Materiał zaczerpnięto z kartoteki Sektora Historii Języka i Dialektologii LKLI. 10 Zr. K. Būga, Rinktiniai raštai, t. 2, Vilnius, 1959, s. 492. 272 w wyniku asymilacji e regresywnej zaczęto je wymawiać z napięciem, węziej (najprawdopodobniej we wszystkich gwarach żmudzkich, ta w których występuje asymilacja), nie e przystosoir wało się do szerokiego i nie zostało wydłużone. Następnie w niektórych gwarach dounininków przekształciło się į ę, w innych į ie ar ¢, o W gwarach dūnininków pozostał krótki, pozbawiony już napięcia, zbieżny z su niepoddanym tej asymilacji e szerokim, gdy w tych dialektach zaczęły zanikać prawa asymilacji. Występowanie jakiejś samogłoski napiętej wskazuje ir Samogłoska e w dialekcie Tirkšlių? (jeśli nie jest on tworem niedawnych czasów). Wilno O PEIPECCUBHOW ACCHMHJISLHH TJACHBIX B HEKOTOPĖbIX XEMAHKHTCKHX TOBOPAX CEBEPO-BOCTOUHbIX AYHUHUHKOB B. BUTKAYCKAC Pezwome JlelicTBHIO PerpeccHBHON accHMHJISuHH B XKeMAHTCKHX roBopax ceBepoBOCTOUHBIX AyHuHHHKOB (Kypuenaii, -Illaykenaii, Kyprysenaii) nojaBepra- €TCsl TOJIbKO IVIaCHBIH e, CTOSILHA nepej KOHUEBBIMH CJOTAMH, CJIOPOBbIMH [JIACHBIMH KOTOPBIX fABJAAIOTCH (<i<*in u u<a<*un, a<uo, Koria OHH CTOSAIT MNOCJE MSTKHX COrJIiaCHbIX (MHOraa mnepen ie<é). Toraa raacHwbiil e MOA Głównym uderzeniem wykonuje się krótko, zamiast oczekiwanego długiego e (Kak B JHTEPaTypHOM si3bike): médis (JiuT. 53. médis) «1epeBo>, POA. NM. MH. 4. mielénu (uM. n. ex. u. mieléni «uepnura>), duobilélis (pop. m. en. u. duobilé-le) «knesepok», bumbéklis (nut. s3. bambéklis) «opuyn» H T. go. Cayuaercs, 4yTo aCCHMHJSUHUS MPOHCXOAHT H TOTAa, KOrjla MeXJy CJIOTOM C TKANINOWYM e H KOŃCOWYM WARSTWĄ C TKANINOWYMI i<i<*in, u<a<*un, ŪLUO STOJĄ NIEPROSTOPADŁOŚCIANY WARSTWĘ C PASYWNYMI e, į: szępić «wetky» (poz. m. np. u. szę-peczę), koronka «Bsi3aHbe» (poz. rz. eg. u. né-rine) u T. J. | : [lo MHenHio aBTopa, AeiicTBHe 3TOil ACCHMHJSLHH Hauyaloch elle no TOrO, KOraa B W JĘZYKU LITEWSKIM ZOSTAŁY ZMIENIONE Obl WYRÓWNANE WYRÓWNANE GŁÓWNE a, E. 1! Zob. A. Girdenis, cyt. artykuł, tamże. 18, Zagadnienia językoznawstwa VI.