Knyga apie rytinių slavų kalbų susidarymą

KSIĄŻKA O POWSTANIU JĘZYKÓW WSCHODNIOSŁOWIAŃSKICH O. M. O uann, ObpasoBanne f35IKa BOCcTOUKbIX C/taBsK, MockBa—Jlennarpan, 1962. 294 s. Chociaż książka F. Filina¹ poświęcona jest naświetleniu etapów historii języków słowiańskich, zwłaszcza wschodniosłowiańskich, to jednak w wielu miejscach porusza również zagadnienia języków bałtyckich. Kwestia ukształtowania się prasłowiańszczyzny jest ściśle związana z problemem najdawniejszych stosunków między językami bałtyckimi i słowiańskimi. Dlatego F. Filin poświęca kontaktom języków bałtyckich i słowiańskich więcej miejsca (s. 123—130). Wiadomo powszechnie, że języki bałtyckie są najbliższe językom słowiańskim. F. Filin wskazuje, że w kwestii powstania i charakteru tego podobieństwa (tym słowem, jak się wydaje, określa on spe- —cyficzne wspólnoty języków bałtyckich i słowiańskich, tj. takie wspólnoty, które są obce innym grupom języków ide.) wysunięto diametralnie przeciwstawne hipotezy. Tak duże różnice poglądów, jego zdaniem, wynikają z tego, że językoznawstwo jak dotąd nie dysponuje obiektywnym kryterium pozwalającym ustalić stopień pokrewieństwa języków. Dlatego przy wyjaśnianiu stosunków lingwogenetycznych może występować także subiektywizm. Szczególnie należy podkreślić tę myśl F. Filina, że takiego obiektywnego kryterium nie ma z dwóch powodów: po pierwsze, zjawiska porównywane jako elementy systemów językowych nie są jeszcze dobrze zbadane; po drugie, nieznana jest względna chronologia zjawisk. F. Filin kategorycznie występuje przeciwko koncepcji prajęzyka bałtosłowiańskiego, która, jego zdaniem, nie ma solidnych podstaw naukowych. Jego zdaniem pouczający jest fakt, że zwolennicy tej koncepcji nie potrafią zrekonstruować prajęzyka bałtosłowiańskiego; w praktyce badawczej poprzestają na prajęzykach słowiańskim i indoeuropejskim. F. Filin ma rację, mówiąc, że teoretyczne rozważania zwolenników hipotezy prajęzyka bałtosłowiańskiego cechują się tendencyjnością w doborze i objaśnianiu faktów, aprioryzmem oraz antyhistoryzmem. Jako przykład takiego antyhistoryzmu i nieuwzględniania chronologii zjawisk podaje on bronioną przez W. Georgijewa tezę, że język litewski, charakteryzujący się konserwatyzmem fonetyki i morfologii, mógłby niemal zastąpić nieutrwalony w piśmie wspólny prajęzyk słowiański. Wspomniane wady metody zwolenników hipotezy prabałtosłowiańskiego języka są szczególnie wyraźnie widoczne w tym, że w żaden sposób nie mogą oni dojść do porozumienia co do czasu istnienia i rozpadu prajęzyka. Francuski slawista A. Vaillant uważa, że w czasach Tacyta i Ptolemeusza Bałtowie i Słowianie mówili jeszcze jednym językiem, który rozpadł się w pierwszych wiekach naszej ery, gdy Bałtów i Słowian najechały plemiona germańskie (Goci i Gepidowie). J. Safarewicz przypuszcza, że rozpad prabałtosłowiańskiego języka spowodował najazd plemion irańskich (Scytowie — od VII w. p.n.e., Sarmaci — III—IV w. p.n.e.). T. Lehr-Spławiński przesuwa rozpad prabałtosłowiańskiego języka w zamierzchłą starożytność, mniej więcej na lata 1500—1300 p.n.e. W. Georgijew twierdzi, że prabałtosłowiański język istniał w III tysiącleciu p.n.e. i rozpadł się już na początku II tysiąclecia p.n.e. ! W litewskiej literaturze językoznawczej już o niej pisano, zob. K. Korsakas, Językoznawstwo porównawcze i zadania radzieckiej filologii litewskiej, „Zagadnienia językoznawstwa litewskiego”, t. 6, Wilno, s. 5—20. 240 F. Filin nie zgadza się ir z przeciwnym poglądem, głównie bronionym przez A. Zeno, że języki bałtosłir owiańskie są ide. iš wyróżniające się wspólnotą językową, niezależnie od siebie, aby nie było między nimi bliższego ir kontaktu jų nė niebyli, Samego F. Pogląd Filina na į najdawniejsze ir stosunki bałtycko-- słowiańskie nie jest nowy. Autor uważa, że jeszcze ide. grupa dialektów uformowana w ramach wspólnoty językowej, którymi posługujący się nimi mieli dość ścisły, ir długotrwały kontakt. Pokrewne dialekty, nie będąc odizolowanymi od innych ide. dialektów, wzbogacone o szczególne ir neologizmy, miały wiele wspólnych zmian. W tej ide. przodkowie prabałtyckich i ir praprasłowiańskich języków, należących do grupy dialektów. Po rozpadzie ide. wspólnoty językowej wyodrębniły się ir prabałtyckie i praprasłowiańskie języki, których systemy, nie będąc identyczne, pozostały podobne aż do naszych dni. Iš to F. Filin wyciąga wniosek, że kontakt języków bałtyckich i ir słowiańskich istniał, z niewielkimi su przerwami, przez całą historię języków, ponieważ w tų przeciwnym razie musiałyby one utracić swoją wspólnotę językową ir (resp. innowacji bałtosłowiańskich). Taka koncepcja dawnych ir bałtosłowiańskich stosunków językowych jest, naszym zdaniem, prosta i ir zrozumiała; w ji wystarczającym stopniu wyjaśnia pojawienie ir się izoglos przecinających areał języków bałtyckich i słowiańskich. Kontrowersyjny F. Twierdzenie Filina, że bliskość języków ir bałtyckich i słowiańskich (resp. innowacje bałtosłowiańskie) wskazuje na ścisły kontakt między dawnymi Bałtami i Słowianami w ostatnich ir wiekach starej ery i pierwszych wiekach naszej ery, ponieważ ir rzekomo zbyt oczywiste są fonetyczne, morfologiczne i leksykalne neologizmy tych języków. ir tų Wydaje się, że te neologizmy przetrwałyby do naszych dni także w przypadku, gdyby w okresie przełomu er kontakt między ir językami bałtyckimi i słowiańskimi został całkowicie przerwany, ponieważ innowacje bałtosłowiańskiir e, przynajmniej pod względem impulsu ich powstania, są, jak widać, skutkiem znacznie wcześniejszych epok, Twierdzenie o ścisłych kontaktach języków bałtyckich i słowiańskich na przełomie er ir F. Filinowi było potrzebne po to, aby, opierając się na nim, mógł ustalić praojczyznę Słowian. Że dorzecze Prypeci rzeczywiściš ie mogło być obszarem aktywnych kontaktów ir Bałtów i vų Słowian przed rozpoczęciem ekspansji Słowian na północ i północny į wschód, ir wskazuje występująca tam toponimia bałtosłowiańska. ir Jako cechę pozytywną należy wskazać krytycyzm autora. Jednak czasami przeradza się on w negację. Oto po przedstawieniu hipotez dotyczących pochodzenia etnonimu nė slovėue autor nie ir znajduje jednej wiarygodnej, odrzuca to wszystkie, tymczasem sam nie podejmuje się wyjaśnienia tej kwestii. Naszym zdaniem autor najprawdopodobniej się myli, twierdząc, że „wywodzenie nazwy slovėne iš od Slova lub jakiejkolwiiš ek innej podobnej nazwy miejscowej jest aprioryczne i nieudowadniir alne“ (s. 56). Słowėne daryba iš Slovianie (por. połabskiego Zlowe, niem. Schlawe, kaszubskiego Slow-no) pod vy względem derywacji jest całkiem możliwe, por. polanie: pole, grodzianie: gród, selanie: sioło?. Taki typ słowotwórczy mają najbliżej ir spokrewnione ze słowiańskimi językami — języki bałtyckie. Analogie języków bałtyckich mogą nieco wyjaśnić pochodzenie ir wspomnianego słowiańskiego etnonimu. W języku litewskim przyrostek -énas jest dość szeroko używany do oznaczania pochodzenia mieszkańców danego miejsca, np. żmo3 Por. K. Būga, Rinktiniai raštai, III, Vilnius, 1961. p. 714. 16, Morfologiczna struktura języka ir litewskiego i jej rozwój 941 Litewskie bognas (s. 122) bogna, bagna, bagma „Moor, Sumpi” również jest slawizmem, por. słow. *bagno. Litewskie *aornas (s. 145) jest najprawdopodobniej błędem korektorskim zamiast (j)évaras, (j)évaras (lit. starolitewskie javaras, javoras) „Platane, Schwarzpappel”, które jest germanizmem (por. st.-wys.-- niem. ahorn), przejętym za pośrednictwem Słowian (por. białorus. javor i pol. jawor, „Ahorn”)- ®。 Litew. karstas, keistas, karštas „Sarg“ (s. 172) poprzez języki słowiańskie (por. ros. korsta, kersta, białorus. korsta) pochodzi z języków ugrofińskich (por. est. kirst i fiń. kirstu „Kasten- “). Litew. karpa, kdrpé, karpis, karpas „Cyprinus carpio“ (s. 116) najprawdopodobniej są slawizmami (por. pol. karp „Karpien- “). Litew. midūs (s. 93) „Met, Honigwein“ należy uznać za germanizm (por. goc. *midus, st. wys. niem. metu), obok bałtyckiego medūs. Spotyka się nawet niedokładnie zapisane i zaakcentowane wyrazy języka litewskiego: tūksantis, trydésimtys (s. 38), miésa'® (s. 93), mūsos (s. 102), spidu (s. 105), taūkas, kaati (s. 107), zirnis (s. 113), kumėlė (s. 114). Należy pisać i akcentować: tūkstantis, trys dėšimtys albo trisdešimt, mésa (acc. sg. mėsą), mūsos (gen. pl. musū) albo mūsas, mūsai, mūsai, spiduju, taukas, kduti, žirnis, kumėlė. W niektórych przypadkach należałoby uwspółcześnić pisownię przytoczonych przykładów języka litewskiego, powiedzmy, zamiast aszwa, š (s. 93) należy pisać ašva, šuo. Także, jak się zdaje, nie mamy prawa odczytywać nazwy pruskiej ryby suckis (Słowniczek elbląski, 560) jako žūkis (s. 133). Omawiana praca F. Filina daje jasny obraz powstania, rozwoju i rozpadu prajęzyka słowiańskiego oraz pojawienia się poszczególnych języków słowiańskich (wschodnich). Również naświetla on pradziejowe relacje języków słowiańskich z innymi jednostkami językowymi (np. bałtyckimi). Książka F. Filina, napisana w sposób popularny, jest dostępna nie tylko dla czytelnika specjalisty. O podobnym dziele, w którym w sposób popularny przedstawione byłyby etapy historii języków bałtyckich, pochodzenie i rozwój języka litewskiego, jego relacje z innymi językami, powinni pomyśleć również pracownicy litewskiego językoznawstwa. S. Karaliūnas 9 Por. E. Fraenkel, Litauisches etymologisches Wėrterbuch, Heidelberg-Gėttingen, s. 195. 10 Zob. K. Būga, Rinktiniai raštai, II, Vilnius, 1959, s. 710.