Knyga apie rytinių slavų kalbų susidarymą

KSIĄŻKA O KSZTAŁTOWANIU SIĘ JĘZYKÓW WSCHODNIOSŁOWIAŃSKICH Ф. М. Филин, Образование языка восточных славян, Москва—Ленинград, 1962. 294р. Chociaż książka F. Filina1 poświęcona jest omówieniu etapów historii języków słowiańskich, zwłaszcza wschodnich, wiele miejsca zajmują w niej także języki bałtyckie. Kwestia ukształtowania się języka prasłowiańskiego jest ściśle związana z problemem najdawniejszych stosunków między językami bałtyckimi i słowiańskimi. Dlatego F. Filin poświęca więcej miejsca kontaktom języków bałtyckich i słowiańskich (s. 123—130). Powszechnie wiadomo, że języki bałtyckie są najbliżej spokrewnione z językami słowiańskimi. F. Filin wskazuje, że w kwestii powstania i charakteru tego pokrewieństwa (tym słowem określa on, jak się wydaje, swoiste wspólne cechy języków bałtyckich i słowiańskich, tj. takie cechy, które są obce innym grupom języków indoeuropejskich) wysunięto diametralnie przeciwstawne hipotezy. Tak duże rozbieżności poglądów wynikają, jego zdaniem, z tego, że językoznawstwo nie dysponuje dotąd obiektywnym kryterium określania stopnia pokrewieństwa języków. Dlatego w wyjaśnianiu relacji lingwogenetycznych może pojawiać się subiektywizm. Szczególnie warto podkreślić myśl F. Filina, że brak takiego obiektywnego kryterium z dwóch powodów: po pierwsze, zjawiska porównawcze jako elementy systemów językowych nie zostały jeszcze dobrze zbadane; po drugie, nie jest znana względna chronologia tych zjawisk. F. Filin zdecydowanie występuje przeciw koncepcji języka prabałtosłowiańskiego, która, jego zdaniem, nie ma solidnych podstaw naukowych. Pouczający jest, jego zdaniem, fakt, że zwolennicy tej koncepcji nie potrafią zrekonstruować języka prabałtosłowiańskiego; w praktyce badawczej posługują się językami prasłowiańskim i praindoeuropejskim. F. Filin ma rację, twierdząc, że teoretyczne wywody zwolenników hipotezy języka prabałtosłowiańskiego cechują tendencjonalność w doborze i interpretacji faktów, aprioryzm oraz antyhistoryzm. Jako przykład takiego antyhistoryzmu i lekceważenia chronologii zjawisk podaje bronioną przez V. Georgijewa tezę, że język litewski, charakteryzujący się konserwatyzmem fonetycznym i morfologicznym, mógłby niemal zastąpić niezapisany wspólny język prasłowiański. Wady metody zwolenników hipotezy języka prabałtosłowiańskiego szczególnie wyraźnie widać w tym, że nie potrafią dojść do porozumienia co do czasu istnienia i rozpadu tego prajęzyka. Francuski slawista A. V ajanas uważa, że za czasów Tacyta i Ptolemeusza Bałtowie i Słowianie mówili jeszcze jednym językiem, który rozpadł się w pierwszych wiekach naszej ery, gdy ziemie Bałtów i Słowian najechały plemiona germańskie (Gotowie i Gepidowie). J. Safarewicz przypuszcza, że rozpad języka prabałtosłowiańskiego spowodował napływ plemion irańskich (Scytowie — od VII w. p.n.e., Sarmaci — III—IV w. p.n.e.). T. Ler-Splavinskis przesuwa rozpad języka prabałtosłowiańskiego w odległą przeszłość, mniej więcej na lata 1500—1300 p.n.e. V. Georgijew twierdzi, że język prabałtosłowiański istniał w III tysiącleciu p.n.e. i rozpadł się już na początku II tysiąclecia p.n.e. 1 W litewskiej literaturze językoznawczej pisano już o niej, zob. K. Korsakas, Lyginamoji kalbotyra ir tarybinės lietuvių filologijos uždaviniai, „Lietuvių kalbotyros klausimai“, t. 6, Vilnius, s. 5—20. 240 F. Filin nie zgadza się również z przeciwnym poglądem, głoszonym głównie przez A. Zena, że języki bałtyckie i słowiańskie oddzieliły się od wspólnoty językowej indoeuropejskiej niezależnie od siebie i że nie było między nimi żadnego ściślejszego kontaktu. Pogląd samego F. Filina na najdawniejsze stosunki między językami bałtyckimi i słowiańskimi nie jest nowy. Autor uważa, że jeszcze w ramach wspólnoty językowej indoeuropejskiej ukształtowała się grupa dialektów, których użytkownicy pozostawali w dość ścisłym i długotrwałym kontakcie. Spokrewnione dialekty, nieizolowane od innych dialektów indoeuropejskich, wzbogaciły się o swoiste innowacje i przeszły wiele wspólnych zmian. W tej grupie dialektów indoeuropejskich znajdowali się przodkowie języków prabałtyckich i prasłowiańskich. Po rozpadzie wspólnoty językowej indoeuropejskiej wyodrębniły się języki prabałtyckie i prasłowiańskie, których systemy, choć nieidentyczne, pozostały podobne aż do naszych czasów. Na tej podstawie F. Filin wnioskuje, że kontakt między językami bałtyckimi i słowiańskimi trwał, z niewielkimi przerwami, przez całą ich historię, ponieważ w przeciwnym razie musiałyby one utracić także wspólnotę językową (czyli innowacje bałtosłowiańskie). Taka koncepcja dawnych stosunków językowych Bałtów i Słowian jest, naszym zdaniem, prosta i zrozumiała; wystarczająco wyjaśnia powstanie izoglos przecinających obszar języków bałtyckich i słowiańskich. Dyskusyjna jest teza F. Filina, że pokrewieństwo języków bałtyckich i słowiańskich (czyli innowacje bałtosłowiańskie) świadczy o ścisłym kontakcie dawnych Bałtów i Słowian w ostatnich wiekach przed naszą erą i pierwszych wiekach naszej ery, ponieważ innowacje fonetyczne, morfologiczne i leksykalne tych języków miałyby być zbyt wyraźne. Wydaje się, że owe innowacje przetrwałyby do naszych czasów także wtedy, gdyby na przełomie er kontakt między językami bałtyckimi i słowiańskimi został całkowicie zerwany, ponieważ innowacje bałtosłowiańskie, przynajmniej pod względem impulsu, który je wywołał, są zapewne skutkiem znacznie wcześniejszych epok. Teza o ścisłych kontaktach języków bałtyckich i słowiańskich na przełomie er była F. Filinowi potrzebna, by na jej podstawie ustalić praojczyznę Słowian. O tym, że dorzecze Prypeci rzeczywiście mogło być obszarem aktywnych kontaktów plemion bałtyckich i słowiańskich przed rozpoczęciem ekspansji Słowian na północ i północny wschód, świadczy występująca tam toponimia bałtycka i słowiańska. Jako pozytywną cechę należy wskazać krytycyzm autora. Czasami jednak przeradza się on w negację. Oto autor, przedstawiwszy hipotezy dotyczące pochodzenia etnonimu slovėne, nie znajduje żadnej wiarygodnej i odrzuca je wszystkie, samemu jednak nie podejmując próby wyjaśnienia tej kwestii. Naszym zdaniem autor prawdopodobnie się myli, twierdząc, że „slovėne wywodzenie od Slova lub od jakiejś innej podobnej nazwy miejscowej jest aprioryczne i nie do udowodnienia” (s. 56). Slovėne derywacja od Slova (por. połabs. Zlowe, niem. Schlawe, kaszub. Slow-no) jest z punktu widzenia słowiańskiej derywacji całkowicie możliwa, por. poliane: pole, gorozane: gorod, seliane: selo2. Taki typ słowotwórczy występuje także w najbliżej spokrewnionych z językami słowiańskimi językach bałtyckich. Analogie z języków bałtyckich mogą nieco wyjaśnić również pochodzenie wspomnianego etnonimu słowiańskiego. W języku litewskim przyrostek -ėnas jest dość szeroko stosowany do określania pochodzenia mieszkańców danej miejscowości, np. žmo- 2 Plg. K. Būga, Rinktiniai raštai, III, Vilnius, 1961. d. 714. 16. Lietuvių kalbos morfologinė sandara ir jos raida 241 mieszkańców żyjących nad rzekami Gāmē i Nōtē zaczęto nazywać gamēnais i notēnais. Z tych nazw pospolitych powstały później także nazwy własne: Gamėnai, Notėnai3. Interesujące jest to, że słowiański toponim Slova ma odpowiednik w językach bałtyckich, por. lit. Slavė (lewy dopływ Świętej; rejon Onikszt, wieś Slavėnai). Tak jak mieszkańców brzegów Slavės nazywano slavėnai (stąd późniejsza nazwa wsi Slavėnai), tak samo mieszkańców Slovos można było nazywać slov-ėnė4. Nawiasem mówiąc, w litewskiej toponimii rdzeń *k’lotu-/*k’leu- jest dość rozpowszechniony5. Trudno też uwierzyć twierdzeniu F. Filina, że etnonim antai pochodzi z języków tureckich (s. 61). Ponadto trudno zgodzić się z autorem, że kontakty słowiańsko-indoirańskie, które dały tym językom niemało wspólnych izoglos, rozpoczęły się dopiero w połowie I tysiąclecia p.n.e., gdy Scytowie i Sarmaci przybyli na stepy południowej Rosji (s. 139). Wydaje nam się, że kontakty te mogą być znacznie dawniejsze. W przeciwnym razie wspólne izoglosy tych języków nie sięgałyby obszaru języka staroindyjskiego. Niektóre twierdzenia zawarte w książce są już przestarzałe i zostały odrzucone w nowszych badaniach, na przykład uznawanie Kurów za bałtyckie plemię fińskie6 (s. 130) oraz twierdzenie, że bezpośrednie bałtycko-irańskie związki językowe są rzekomo niedostrzegalne7 (s. 142). Wskażemy również kilka drobnych nieścisłości występujących w materiale bałtyckim (głównie litewskim). Autor uznaje wyraz krėvs (s. 62) za litewski. Jednakże, według posiadanych przez nas danych, takiej formy tego wyrazu nie znają ani Litwini, ani Łotysze. W języku łotewskim występuje jedynie krieūs „Rosjanin”. K. Būga używał na określenie Rosjan wyrazów krėvis, kriēvas. Formy krēvis „Rosjanin” i krieviai „plemiona wschodniosłowiańskie” znane są z pism S. Daukantasa i prawdopodobnie stanowią jego neologizmy8. Żadna z wymienionych form nie jest znana językowi litewskiemu, dlatego lepiej się nimi nie posługiwać. Niektóre zapożyczenia F. Filin uznaje za dawne wyrazy litewskie (bałtyckie). Oto garść przykładów tego rodzaju: Lit. aduos, adua „zaledwie” (s. 198) jest rusycyzmem, por. ros. odua, białor. odua (również jak ledua z ros. ledua, pol. ledwo). 3 Plg. Pr. Skardžius, Lietuvių kalbos žodžių daryba, Vilnius, 1943, p. 238; Ю. Бальчиконис, Названия литовских населенных пунктов от названий рек и озер, „Lingua Posnaniensis“, t. 7, Poznań, 1959, p. 248 tt. 4 Por. J. Otrębski, Die Herkunft der Bezeichnung slovėne „Lingua Posnaniensis”, t. 7, s. 263 i nast. 5 Plg. Lietuvos TSR upių ir ežerų vardynas, Vilnius, 1963, p. 166 tt. 6 O języku Kurów jako języku bałtyckim zob. J. Endzelin, Über die Nationalität und Sprache der Kuren, „Finnischugrische Forschungen”, t. 12, 1912, s. 59—72; Zu den kurischen Bestandteilen des Lettischen, „Indogermanische Forschungen”, t. 33, 1913, s. 96—104; V. Kiparsky, Die Kurenfrage, „Annales Academiae Scientiarum Fennicae”, t. 42, 1939; K. Būga, Lietuvių kalbos žodynas, Kaunas, 1924, s. LXXXIX-CXXXIII (= K. Būga, Rinktiniai raštai, III, Vilnius, 1961, s. 156—251 wraz z literaturą dotyczącą tej kwestii); E. Fraenkel, Die baltischen Sprachen, Heidelberg, 1950, s. 60—62. 7 O kontaktach języków bałtyckich i irańskich zob. B. H. Топоров, О. Н. Трубачев, Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, Москва, 1962, s. 231 oraz przywołaną tam literaturę. 8 Plg. Lietuvių kalbos žodynas, VI, Vilnius, 1962, p. 558, 576. 242 Lit. bōgnas (s. 122) bognà, bagnà, bagmà „Moor, Sumpf” jest również slawizmem, por. sł. *bagno. Lit. *aornas (s. 145) jest najprawdopodobniej błędem korektorskim zamiast (i)ōvaras, (i)ōvaras (st. lit. jāvaras, jāvoras) „Platane, Schwarzpappel”, który jest germanizmem (por. stwniem. āhorn), przejętym za pośrednictwem języków słowiańskich (por. białorus. javor i pol. jawor „Ahorn”)9. Lit. karštas, kerštas, karštas „Sarg” (s. 172) przyszło za pośrednictwem języków słowiańskich (por. ros. korsta, kerstā, białorus. korsta) z języków ugrofińskich (por. est. kirst i fiń. kirstu „Kasten”). Lit. kárpa, kárpė, kárpis, karpas „Cyprinus carpio” (s. 116) to najprawdopodobniej slawizmy (por. pol. karp „Karpfen”). Lit. midùs (s. 93) „Met. Honigwein” należy uznać za germanizm (por. goc. *midus, stwniem. metu), obok bałtyckiego medùs. Zdarzają się niedokładnie zapisane i akcentowane wyrazy litewskie: tūksantis, trūdėsintys (s. 38), miesą (s. 93), mūsos (s. 102), spiau (s. 105), taūkas, káūti (s. 107), žirnis (s. 113), kumėlė (s. 114). Należy pisać i akcentować: tūkstantis, trys dešimtys albo trisdešimt, mėsą (bier. lp. mėsą), mūsos (dop. lm. musų) albo māsas, mūsai, mūsai, spiaujų, tāūkas, káūti, žirnis, kumėlė. W niektórych przypadkach należałoby uwspółcześnić pisownię podanych przykładów litewskich, na przykład zamiast aszwa, š (s. 93) należy pisać ašū, šuō. Ponadto, jak się zdaje, nie mamy prawa odczytywać pruskiej nazwy ryby suckis (słowniczek elbląski, 560) jako žūlis (s. 133). Omawiana praca F. Filina daje jasny obraz powstania i rozwoju prasłowiańszczyzny, jej rozpadu oraz pojawienia się poszczególnych (wschodnich) języków słowiańskich. Ukazuje także pradziejowe relacje języków słowiańskich z innymi wspólnotami językowymi (np. bałtyckimi). Książka F. Filina, napisana przystępnie, jest dostępna nie tylko dla czytelnika specjalisty. Nad podobnym dziełem, które w przystępny sposób przedstawiałoby etapy historii języków bałtyckich, pochodzenie i rozwój języka litewskiego oraz jego relacje z innymi językami, warto by się zastanowili także litewscy językoznawcy. S. Karaliūnas 9 Plg. E. Fraenkel, Litauisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg-Göttingen, p. 195. 10 Žr. K. Būga, Rinktiniai raštai, II, Vilnius, 1959, p. 710. 16*