Baltų ir slavų akcentuacijos klausimai

etymologizować i opierać się na materiale języków bałtyckich, por. lit. falė „ścieżka przez zarośniętą łąkę“. Jeśli chodzi o semantykę, por. łot. taludt „bieleć, blaknąć“, tals: uz audeklus liek tala (plavas, nuoras) talat, balinat". Wymienione tu niedokładności lub przeoczenia są, rzecz jasna, drobne i w żaden sposób nie dotyczą istoty dzieła. Na zakończenie dodamy, że wybrany temat (badany jest obszar nie lingwistyczny, lecz geograficzny) wiązał się z bardzo realnym niebezpieczeństwem, iż również wnioski pracy nie wyjdą poza ramy studium regionalnego. Z wyjątkiem pojedynczych przypadków, gdy ostateczne rozstrzygnięcie kwestii nie było możliwe ze względu na profil tematyczny obszaru (np. problem wschodniej granicy zasięgu bałtyckiej hydronimii, genezy sufiksów -axxa, -anka, -edka, -HA, -Ha itd.), autorzy, ogólnie rzecz biorąc, uniknęli tego niebezpieczeństwa, opierając swoje wnioski nie tylko na analizie hydronimów dorzecza Dniepru, lecz także sąsiednich terytoriów lub na badaniach innych autorów. Znaczenie monografii „Analiza lingwistyczna hydronimów Górnego Nadnieprza“ dla nauki jest naprawdę ogromne. Jest to interesujące i znaczące dzieło lingwistyczne, mogące być przykładem tego, jak z analizy faktów językowych można wyprowadzić wnioski ważne dla wielu innych dziedzin nauki. O praojczyźnie Bałtów, o długim okresie „symbiozy” bałtycko-- słowiańskiej, o dawnych sąsiadach Bałtów itd. wiele interesujących wiadomości znajdą tu nie tylko językoznawcy, lecz także historycy, archeolodzy, etnografowie, folkloryści i naukowcy innych dziedzin. Praca ta wniesie wiele światła do problemu bałtycko-- słowiańskich stosunków językowych. | ' A. Vanagas ZAGADNIENIA AKCENTUACJI BAŁTYCKIEJ I SŁOWIAŃSKIEJ R. M. Huannu-CBurbhrtų, Hmennas akuentyauns B GaaTHACKOM H CJIaBAHCKOM (cyan6a akuentyanuonsusix napaaurm), Mocksa, 1963, 178 s. Pochodzenie systemów intonacji i akcentuacji języków bałtyckich i słowiańskich jest ważnym problemem indoeuropeistyki. Od jego rozwiązania częściowo zależy także takie czy inne wyjaśnienie najdawniejszych związków tych języków. Dlatego zrozumiałe jest, że przy badaniu bałtyckich i słowiańskich stosunków językowych wiele uwagi poświęca się akcentuacji tych języków. į W ostatnich latach badania nad ir akcentuacją języków bałtyckich i słowiańskich szczególnie się zintensyfikowały. Ukazało się kilka studiów i artykułów', w ir których niemało miejsca poświęca się samej akcentuacji bałtyckiej "K. Mūlenbacha Słownik języka łotewskiego, zredagowany, uzupełniony, ukończony przez J. EndzelinsIV a, tom, Ryga, 1929—1932, p. 128. VA. Vaillant, Grammaire comparėe des langues slaves, I, 1950, Paryż; Le problem intonacji bałtosłowiańskich, BSL, 37, 1936, p. 114 tt; J. Kurviowicz, Akcentuacja języków indoeuropejskich, Wrocław—Kraków, 1952, II wyd. 1958; Chr. S. Stang, Slavonic accentuation, Oslo, 1957; L. Sadnik, Slavische Akzentuation. I. Die vorhistorische Zeit, Wiesbaden, 1959; E. Nonnenmacher—Pribié, Bałtosłowiańskie Akzent und Stosunki intonacyjne i ich ilościowy Refleks im języka słowackiego, Wiesbaden, 1961; J. Kazlauskas, O rozwój systemu akcentuacji rzeczowników języka litewskiego, „Kalbotyra”, VII, Wilno, 1963, p. 171—181. 231 „wspólnoindoeuropejską podstawę systemu paradygmatów akcentuacyjnych rzeczownika” (s. 3). Autor książki, naszym zdaniem, doskonale wykonał postawione sobie zadanie. Jo Dane badań pozwalają stwierdzić, że systemy akcentuacir ji języków bałtycko-- słowiańskich są ide. kontynuacją systemu akcentuacji. Starannie zebrany, przeanalizowany i ir sprawdzony materiał wyraźnie pokazuje, że wszystkie rzeczowniki i przymiotniki języka litewskiego o paradygmacie barytonicznym (z wyjątkiem grupy z długą su nieapofoniczną samogłoską w rdzeniu) odpowiadają rzeczownikom i przymiotnikir om języka greckiego oraz staroindyjskiego o takim samym paradygmacie. Również rzeczowniki i ir przymiotniki języka litewskiego o paradygmacie akcentu ruchomego odpowiadają wspomnianym bų rzeczownikom i przymiotnikom o paradygmacie oksytonicznym z akcentem nieruchomym (s. 83). Ide. Przeciwstawienie „barytoniczny paradygmat akcentuacyjny — — oksytoniczny paradygmat akcentu ruchomego” zasadniczo iš zachowało się w językach słowiańskich. ir V. Iličius-Svitičius jest jednym z tych, którzy iš systemy akcentuacyjne języków ir bałtycko-słowiańskich z iš jednej strony oraz języków staroindyjskiir ego i greckiego z drugiej strony uważają za równorzędne. iš Tymczasem przedstawiciele poglądów tradycyjnych uważali systemy ir akcentuacyjne języków bałtycko-słowiańskich za wywiedzione z systemów iš akcentuacyjnych języków indyjskich i greckiego. Iš nowego V. Z podejścia Illicza-Switycza wynika inne zasadnicze twierdzenie: przenoszenie akcentu w językach bałtyckich jest stare, odziedziczone po ide. iš epoce wspólnoty językowej. Dlatego ir dla wspólnoty językowej ide. rekonstruuje się paradygmat oksytoniczny ne (jak czynili przedstawiciele klasycznej lingwistyki, którzy opierali się głównie na danych starożytnych języków ir indyjskiego i greckiego), lecz paradygmat akcentu ruchomego (s. 12). Tym bardziej. Zauważono, że starożytne języki ir indyjskie i greckie miały wyraźną tendencję do utrwalania kolumnowego akcentu paradygmatycznego (w rdzeniu lub w końcówcir e), dlatego tų ruchomość akcentu w tych językach ma charakter reliktowy. Na przykład st. ind. vfkas „wilk” gr. ir *Adxog „wilk” są baritonami, lit. o wilk (s. 40—41, 85, 115, ale ne 11, 44) jest akcentowaniem paradygma- (4 tu z ruchomym akcentem). Zgodnie z teorią apofonii samogłoska mogła ulec redukcji tylko wtedy, gdy była nieakcentowana, dlatego należy sądzić, że te wyrazy języków staroindyjskiego i greckiego ir również należały niegdyś do paradygmatu z ruchomym akcentem. W tym sensie język litewski jest bardziej archaiczny niż języki staroindyjski i grecki. ir Mając to wszystko na uwadze, autor omawianego dzieła pisze: „Dlatego ruchomość akcentu w ir językach bałtosłowiańskich może odzwierciedlać ne innowację bałtosłowiańską, ale archaizm, który zanikł w językach staroindyjir skim i greckim” (s. 162). Zwolennicy bałtycko-słowackiej jedności tų językowej uważają za innowację językową wycofanie į akcentu z akutycznej rdzennej sylaby w niektórych dawnych oksytonach*. Obecnie zjawisko to można interpretować na nowo. Znaczna liczba bałtycko-słir owiańskich baritonów odpowiadających oksytonom języków ir staroindyjskiego i greckiego wskazuje, że bałtycko-słowiańskie ir wycofanie akcentu jest zjawiskiem prawidłowym: dawne oksytony z długą, nieapofoniczsu ną samogłoską w rdzeniu przekształciły się w bał5 Por. 5. OrpemM6cknū, ChnaBano-Ganrniūckoe s35iKk0B0e emuHcrso, BS, w językach bałtyckich i Ne 5, 1954, s. 42. 233 słowiańskich w baritony (prawo Hirta). V. Dibas zauważył podobne zjawisko także w językach italskich i celtyckich, gdzie długie akcentowane samogłoski rdzenia zachowały się w całości, a nieakcentowane uległy skróceniu, por. łac. fūmus, lit. dūmai, łot. dūmi, serbsko-chorw. nlM i gr. 9064 „śmiałość“, st. ind.żźsmordhė. Vadinasi, kirtis italikų ir keltų (kaip ir baltų bei slavų) kalbose buvo perkeltas iš galūnės į šaknį. Ir seniausiose Rigvedos vietose minėtų oksitonų, einančių sudurtinių žodžių antraisiais komponentais, kirtis perkeliamas į šaknį, t. y. jie virsta baritonais, pvz. : Śakadhūmas". Ryšium su tuo recenzuojamo darbo autorius rašo: „Vadinasi, kirčio perkėlimas į skiemenį su neapofoniniu ilgumu buvo, matyt, ne specifinis baltų-slavų, bet dialektinis ide. procesas, galimas daiktas, betarpiškai susijęs su laringalų silpnėjimo (ir iškritimo) ir su naujai atsiradusių (neapofoninių) ilgumų atitinkamo toninio stiprėjimo procesu“ (p. 164). Recenzuojamame darbe pateikti duomenys prieštarauja J. Kurilovičiaus teigimui, kad ide. 0-kamieniai vardažodžiai, sudarantys baritoninę ir oksitoninę kilnojamojo kirčio paradigmas, baltų ir slavų kalbose yra sutapę į vieną kilnojamo kirčio paradigmą. V. Iličius-Svitičius pateikia devyniolika lietuvių kalbos pastovaus kirčio paradigmos pavyzdžių, atitinkančių kitų ide. barytony języków, i tym samym wyraźnie pokazują, że ta zbieżność była procesem czysto słowiańskim (s. 119). A zatem tej zbieżności nie można uważać za wspólną innowację języków bałtyckich i słowiańskich. Potwierdzić związek systemów akcentuacyjnych języków bałtyckich i słowiańskich oraz ide. związku językowego, a także na nowo wyjaśnić niektóre zjawiska akcentuacyjne umożliwił autorom obfity i autentyczny materiał zebrany ze starolitewskich pism, gramatyk i słowników oraz z gwar języka litewskiego*. Dalej wspomnimy o jednej czy drugiej nieścisłości lub, naszym zdaniem, dyskusyjnym twierdzeniu. Nieściszne jest twierdzenie autora, że niektóre gwary żmudzkie północno- -zachodnie w pierwotnych sylabach akutowych przeciwstawiają sobie dwie intonacje (jedną, powstałą wskutek cofnięcia akcentu, i drugą — dawnych sylab akcentowanych), natomiast w pierwotnych sylabach cyrkumfleksowych mają tylko jedną intonację (s. 66). Opiera się on na artykule J. Aleksandravičiusa „Akcent i. akcent w gwarze kretyngskiej” (LKK, I, 1957, s. 97 i nast.). Jednakże w tym artykule wskazuje się, że również pierwotne sylaby cyrkumfleksowe mają dwie intonacje: środkową, powstałą wskutek cofnięcia akcentu na rdzeń (por. laikda~laikai i žėima ~zZiema), oraz cyrkumfleksową w dawnych akcentowanych sylabach (por. ldiks~laikas, žčima--žiėmą). Ponadto w artykule intonację środkową charakteryzuje się następująco: „Intonacja środkowa jest znacznie krótsza od intonacji tvirtagalė, wymawia się ją bez przedłużenia. Jej 6 B. A. Ilu6o0, Cokpamtenne A0JArOT B KeJIbTO-HTA/IHNŪCKHX S53bIKAX H ero 3HaueHHe ans Gaaro-caasanckoft Ho HHNOeBponefickof akuenrosorun, BCH, Ne 5, 1961, s. 18. "TH. Skold, O wycofaniu akcentu na sylaby akutowe, ZslPh, IV, 1927, s. 143. 8 W wykazie literatury brakuje K, Būga, Kirčio ir priegaidės mokslas,,- Lietuvių kalbos žodynas“, I zesz., Kaunas, 1924, s. XIX—LII (=K. Būga, Rinktiniai raštai, III, Vilnius, 1961, s. 19—84) oraz A. Laigonaitė, Literatūrinės lietuvių kalbos kirčiavimas, Vilnius, 1959. 234 akcentowana fonema jest mniej napięta niż w przypadku intonacji tvirtagalė. Różni się od intonacji tvirtagalė ji wznoszeniir em się i zmianą wysokości głosu” (LKK, I, 1957, p. 105). Zatem intonacja środkowa jest odrębną intonacją, różną od cyrkumfleksowej. A zatem sylaby ir cyrkumfleksowe, podobnie jak akutowe, ir rozróżniają dwie intonacje. | Nie można zgodzić su się z opinią autora w sprawie litewskiego pūrai, łotewskiego pari® akcentowania (s. 77—78). Autorowi pozostał nieznany fakt, że w dialektach żmudzkich obok pūrai 2 ir 4 a. p. występuje ir paradygmat (1 akcentuacyjny pūrai; por. serbsko-chorwackiego pir, pra). Tak akcentuje się w Babrungénach, Darbėnach, Kłajpedzie (obok su pūrai), w Kretyndze, Połądze, Pikielach, Sedzie, Skuodzie (obok pūrai su 2 ir 4 a. s.). Jeżeli zgodzilibysu śmy się z autorem, że słowo pūrai jest rzekomo starym barytonem, to w języku łotewskim powinno być *pūri (=lit. pūra:) z su intonacją rosnącą. W tym przypadku trudno byłoby wyjaśnić łotewską intonację łamaną, wskazującą, że ten wyraz należał do paradygmatu z ruchomym akcentem. | Najprawdopodobniej mamy tu rzeczownik o temacie 0 rodzaju nijakiego (por. s. ros. pyro „Spelt“, być może, pr. pure „Trespe“ obok starych rzeczowników rodzaju męskiego o temacie na o, por. gr. mupbe, skr. pūrah). W ten sposób ju paradygmat liczby pojedynczej z ruchomym akcentem (pūri balt. iš lpj. *parén, por. gr. swoim miejscem akcentu mogłaby zostać przeciwstawiona litewskiej liczbie mnogiej paradygmatu stałego akcentu (pūrai iš balt. lm. *pdra; por. także len 4 a. p. iš bałt. lind greta sing. *linon, por. gr. *»tvov). Litewski cyrkumfleks może mieć dwojakie pochodzenie: mógł powstać w wyniku późniejszego uogólnienia form liczby pojedynczej mo paradygmatu z ruchomym akcentem na liczbę mnogą (w miejsce starszych form barytonicznšį ych) albo w wyniku zapożyczenia używanego na wąskim iš obszarze wyrazu z innych dialektów bałtyckich (najprawdopį odobniej z kuršskiego). ir Biorąc pod ir uwagę to, że litewskie i łotewskie formy tego słowa są używane na obszarach zachodnich, głównie na terytorium zamieszkanym przez Kurów, nie jest to niemożliwe. Lit. ranka porównasu nie germańskiego *wrdnhé „kąt” (s. 24) wątpliwe pod względem ir fonetycznym ir i semantycznbe ym; poza tym, dla potwierdzenia myśli autora, to zestawienie nie daje niczego jasnego (por. pokrewną oksytoniczną formę germańską). Germańskie *armaz „ręka, górna część ręki“ (por. goc. arms) lit. ir armai (obok armos i.) „część koła, w którą wkłada się dyszel” paralela ilustrująca rozwój semantyczny „to, co jest wygięte” > ,,ręka“ możliwość odrzucenia, ponieważ lit. armailafmos jest uważany za germanizm'- ®. Znacznie bardziej wiarygodna jest etymologia : ręka rifikti. Materiał bałtycki z trudem pomaga ustalić dawny ar serbsko-chorwacki akcent wyrazów tik, tūka (s. 151). Ir serbsko-chorw. tylko, tūka „Fett“, ir łac. tłuszcz „Fett“, tłuszcz „fett, feist“ może nie mieć metatonii, ir por. lit. ? Starsza forma piri (z -r-); pūrfi mogło powstać według kvieši=lit. pszenica „Weizen”, zob. E. Fraenkel, Litauisches etymologisches Wörterbuch, HeidelbergGöttingen, t., 1955 p. 671. 0 K. Baga, Rinktiniai raštai, II, Wilno, 1959, p. 531; K. Alminauskis, Die Germanismen des Litauischen, Teil I: Die deutschen Lehnwörter im Litauischen, Lipsk, 1934, p. 27; Lietuvių kalbos žodynas, Wilno, 1941, p. 251; E. Fraenkel, LEW, s. 16. 235