Baltų ir slavų akcentuacijos klausimai

etymologizować także na podstawie materiału języków bałtyckich, por. lit. talė „ścieżka przez zarośniętą łąkę”. Jeśli chodzi o semantykę, por. łot. taluot „bieleć, bladnąć”, tals: audeklus liek uz tala (pļavas, nuoras) talāt, balināt11. Wspomniane tu nieścisłości czy przeoczenia są, rzecz jasna, drobne i w żadnym razie nie dotyczą istoty dzieła. Na zakończenie dodajmy, że wybrany temat (badany jest obszar geograficzny, a nie lingwoetniczny) wiązał się z bardzo realnym niebezpieczeństwem, że również wnioski pracy nie wyjdą poza ramy studium regionalnego. Z wyjątkiem pojedynczych przypadków, w których ostateczne rozstrzygnięcie kwestii nie było możliwe ze względu na regionalny profil tematu (np. wschodnia granica występowania bałtyckiej hydronimii, problem genezy sufiksów -анка, -янка, -ейка, -ня, -на itp.), autorzy na ogół uniknęli tego niebezpieczeństwa, opierając swoje wnioski nie tylko na analizie hydronimów dorzecza Dniepru, lecz także terenów sąsiednich albo na badaniach innych autorów. Znaczenie monografii „Lingwistyczna analiza hydronimów Górnego Naddnieprza” dla nauki jest rzeczywiście ogromne. To interesujące i ważne dzieło lingwistyczne, mogące być przykładem tego, jak z analizy faktów językowych można wyciągać wnioski istotne dla wielu innych dziedzin nauki. Wiele interesujących wiadomości o praojczyźnie Bałtów, o długim okresie „symbiozy” bałtycko-słowiańskiej, o dawnych sąsiadach Bałtów itd. znajdą tu nie tylko językoznawcy, lecz także historycy, archeolodzy, etnografowie, folkloryści i naukowcy z innych dziedzin. Praca ta rzuci wiele światła na problem stosunków językowych bałtycko-słowiańskich. A. Vanagas ZAGADNIENIA AKCENTUACJI BAŁTYCKIEJ I SŁOWIAŃSKIEJ В. М. Иллич-Свитыч, Именная акцентуация в балтийском и славянском (судьба акцентуационных парадигм), Москва, 1963, 178 р. Geneza systemów intonacyjnych i akcentowych języków bałtyckich i słowiańskich stanowi ważny problem indoeuropeistyki. Od jego rozstrzygnięcia zależy częściowo takie czy inne wyjaśnienie najdawniejszych związków tych języków. Dlatego zrozumiałe jest, że w badaniach nad stosunkami językowymi bałtycko-słowiańskimi wiele uwagi poświęca się akcentuacji tych języków. W ostatnich latach badania akcentuacji języków bałtyckich i słowiańskich szczególnie się nasiliły. Ukazało się kilka studiów i innych artykułów1, w których niemało miejsca poświęcono samej akcentuacji bałtyckiej 11 K. Mūlenbacha Latviešu valodas vārdnīca, Redigējis, papildinājis, nobeidzis J. Endzelīns, IV sējums, Rīgā, 1929—1932, p. 128. 1 A. Vaillant, Grammaire comparée des langues slaves, I, 1950, Paris; Le problème des intonations balto-slaves, BSL, 37, 1936, p. 114 tt.; J. Kuryłowicz, L’accentuation des langues indo-européennes, Wrocław—Kraków, 1952, II leid. 1958; Chr. S. Stang, Slavonic accentuation, Oslo, 1957; L. Sadnik, Slavische Akzentuation. I. Die vorhistorische Zeit, Wiesbaden, 1959; E. Nonnenmacher-Pribić, Die baltoslavischen Akzent und Intonationsverhältnisse und ihr quantitativer Reflex im slovakischen, Wiesbaden, 1961; J. Kazlauskas, Dėl lietuvių kalbos vardžodžio kirčiavimo sistemos raidos, „Kalbotyra“, VII, Vilnius, 1963, p. 171—181. 231 systemu, a także jej relacji z odpowiednimi systemami języków słowiańskich i innych języków ide. W kwestii pochodzenia systemów akcentuacyjnych języków bałtyckich i słowiańskich wysunięto obecnie dwie przeciwstawne teorie. Twórcą pierwszej teorii jest F. de Saussure. Po przeanalizowaniu systemu intonacji i akcentu języka litewskiego oraz ustaleniu jego najdawniejszego stanu metodą rekonstrukcji wewnętrznej doszedł on w 1896 r. do wniosku, że litewskie przeciwstawienie „paradygmat akcentuacyjny baritonowy — paradygmat akcentuacyjny z ruchomym akcentem” wywodzi się z ide. przeciwstawienia „paradygmat akcentuacyjny baritonowy — paradygmat akcentuacyjny oksytoniczny”². A zatem F. de Saussure przyjął, że ide. kolonowy paradygmat oksytoniczny został w języku litewskim przekształcony w paradygmat z ruchomym akcentem. Teoria ta zakłada więc bezpośredni związek między systemami intonacyjnymi języków bałtyckich i słowiańskich z jednej strony a greki z drugiej, a także między systemami paradygmatycznymi języków bałtyckich i słowiańskich z jednej strony a greki oraz starożytnych języków indoirańskich z drugiej. Według A. Vaillanta Bałtowie i Słowianie mają akut tam, gdzie zanikł laryngal. Teorii tej trzymają się A. Vaillant, L. Sadnik, Ch. Stang i inni. J. Kurylowicz zupełnie inaczej spojrzał na stosunek systemów akcentuacyjnych języków ide. oraz bałtyckich i słowiańskich. Doszedł do wniosku, że systemy akcentuacyjne języków bałtyckich i słowiańskich są innowacją tych języków i nie mają zatem nic wspólnego z odpowiednimi systemami greki, staroindyjskiego i częściowo języków germańskich. Zdaniem J. Kurylowicza akut bałtycki i słowiański powstał wskutek wycofania akcentu z sylaby krótkiej na długą. Ponadto charakterystyczne dla wspólnoty języków ide. przeciwstawienie „paradygmat akcentuacyjny baritonowy — oksytoniczny paradygmat akcentuacyjny z ruchomym akcentem” uległo w tych językach pomieszaniu³. Zrozumiałe, że w tej sytuacji przed badaczami akcentologii stanęło zadanie zweryfikowania przez porównanie trafności obu teorii, w oparciu o nowe zasady metodologiczne i obszerniejszy, krytycznie opracowany materiał. Podjął się tego zadania V. Ilić-Svityč w swojej książce „Akcentuacja rzeczowników w językach bałtyckich i słowiańskich”⁴. We wstępie autor pisze: „Trudno chyba znaleźć inną dziedzinę językoznawstwa bałtyckiego i słowiańskiego, w której rozbieżności między poszczególnymi badaczami byłyby tak duże jak w akcentologii. Przyczyna jest jasna: chociaż prabałtycki i prasłowiański system akcentuacyjny zostały już zrekonstruowane w ogólnych zarysach i wyjaśniono już niektóre szczegóły ich struktury, zasadnicza kwestia — pochodzenie tych systemów — pozostaje nierozstrzygnięta” (s. 3). Dalej zaś: „Ta książka jest próbą znalezienia rzeczowniko- ² F. de Saussure, Accentuation lituanienne, IF, 6 (Anzeiger) 1896, p. 157—166. ³ Szerzej na ten temat: R. Aitzetmüller, Das baltoslavische Akzent- und Intonationssystem. Grundzüge und Grundprobleme, dargestellt nach dem heutigen Stand der Forschung, „Die Sprache“, 8, 1962, p. 46—58. ⁴ В. М. Иллич-Свитыч, Именная акцентуация в балтийском и славянском (Судьба акцентуационных парадигм), Москва, 1963, 178. р. 232 „wspólny indoeuropejski fundament systemów paradygmatów akcentuacyjnych” (s. 3). Naszym zdaniem autor książki znakomicie wykonał postawione sobie zadanie. Wyniki jego badań pozwalają wnioskować, że systemy akcentuacyjne języków bałtyckich i słowiańskich stanowią kontynuację systemu akcentuacyjnego ide. Starannie zebrany, przeanalizowany i zweryfikowany materiał wyraźnie pokazuje, że wszystkie rzeczowniki litewskie paradygmatu barytonicznego (z wyjątkiem grupy z długą samogłoską nieapofoniczną w rdzeniu) odpowiadają rzeczownikom tego samego paradygmatu w językach greckim, staroindyjskim i germańskich. Podobnie rzeczowniki litewskiego paradygmatu z ruchomym akcentem odpowiadają rzeczownikom paradygmatu oksytonicznego z ruchomym akcentem w wymienionych językach (s. 83). Ide. opozycja „barytoniczny paradygmat akcentuacyjny — oksytoniczny paradygmat z ruchomym akcentem” została zasadniczo zachowana także w językach słowiańskich. V. Iličić-Svitić jest jednym z tych badaczy, którzy uznają systemy akcentuacyjne języków bałtyckich i słowiańskich z jednej strony oraz języków staroindyjskiego i greckiego z drugiej za równorzędne. Tymczasem przedstawiciele poglądów tradycyjnych uważali systemy akcentuacyjne języków bałtyckich i słowiańskich za pochodne od systemów akcentuacyjnych języków indyjskich i greckiego. Z nowego podejścia V. Iličića-Svitića wynika inna zasadnicza teza: ruchomość akcentu w językach bałtyckich jest zjawiskiem starym, odziedziczonym z epoki wspólnoty językowej ide. Dlatego dla wspólnoty językowej ide. rekonstruuje się nie paradygmat oksytoniczny (jak czynili przedstawiciele językoznawstwa klasycznego, opierający się głównie na danych ze staroindyjskiego i greckiego), lecz paradygmat z ruchomym akcentem (s. 12). Co więcej, zauważono, że języki staroindyjski i grecki wykazywały wyraźną tendencję do utrwalania akcentuacji paradygmatycznej na stałej pozycji (w rdzeniu lub końcówce), toteż ruchomość akcentu w tych językach ma charakter reliktowy. Na przykład stind. vṛkas „wilk” i gr. λύκος „wilk” są barytonami, natomiast lit. vilkas (s. 40—41, 85, 115, ale nie 11, 44) należy do paradygmatu z ruchomym akcentem (akcentuacja 4). Zgodnie z teorią apofonii samogłoska mogła ulec redukcji tylko wtedy, gdy była nieakcentowana, należy więc uznać, że te wyrazy staroindyjskie i greckie również należały niegdyś do paradygmatu z ruchomym akcentem. W tym sensie język litewski jest bardziej archaiczny niż staroindyjski i grecki. Mając to wszystko na uwadze, autor omawianej pracy pisze: „Ruchomość akcentu w językach bałtyckich i słowiańskich może zatem odzwierciedlać nie innowację bałtosłowiańską, lecz archaizm, który zanikł w językach staroindyjskim i greckim” (s. 162). Zwolennicy bałtosłowiańskiej jedności językowej uważają za innowację tych języków cofnięcie akcentu na akutyczny rdzeń w niektórych dawnych oksytonach5. Obecnie zjawisko to można interpretować na nowo. Znaczna liczba barytonów w językach bałtyckich i słowiańskich, odpowiadających oksytonom staroindyjskim i greckim, wskazuje, że cofnięcie akcentu w językach bałtyckich i słowiańskich jest zjawiskiem regularnym: dawne oksytony z długą samogłoską nieapofoniczną w rdzeniu przekształciły się w językach bał- 5 Plg. Я. Отрембский, Славяно-балтийское языковое единство, ВЯ, № 5, 1954, p. 42. 233 tyckich i słowiańskich w barytony (prawo Hirta). V. Dib zauważył podobne zjawisko także w językach italskich i celtyckich, gdzie długie akcentowane samogłoski rdzenia zachowały swoją długość, a nieakcentowane uległy skróceniu; por. łac. fūmus, lit. dūmai, łot. dūmi, serbsko-chorw. дим oraz gr. θυμός „odwaga”, stind. dhūmaḥ. A zatem w językach italskich i celtyckich (podobnie jak w bałtyckich i słowiańskich) akcent został cofnięty z końcówki na rdzeń. Również w najstarszych partiach Rygwedy akcent wymienionych oksytonów, występujących jako drugi człon wyrazów złożonych, jest cofany na rdzeń, czyli wyrazy te stają się barytonami, np.: śakad(h)āmas7. W związku z tym autor recenzowanej pracy pisze: „Cofnięcie akcentu na sylabę z długością nieapofoniczną było zatem, jak się wydaje, nie procesem swoistym dla języków bałtosłowiańskich, lecz dialektalnym procesem ide., być może bezpośrednio związanym z osłabieniem (i zanikiem) laryngalnych oraz z procesem odpowiedniego wzmocnienia tonalnego nowo powstałych długości (nieapofonicznych)” (s. 164). Dane przedstawione w recenzowanej pracy przeczą twierdzeniu J. Kurłowicza, że ide. rzeczowniki o-tematowe, tworzące barytoniczny i oksytoniczny paradygmat z ruchomym akcentem, zlały się w językach bałtyckich i słowiańskich w jeden paradygmat z ruchomym akcentem. V. Iličić-Svitić podaje dziewiętnaście przykładów litewskiego paradygmatu ze stałym akcentem, odpowiadających barytonom innych języków ide., i tym samym wyraźnie pokazuje, że zlanie to było procesem wyłącznie słowiańskim (s. 119). Nie można więc uznać tego zlania za wspólną innowację języków bałtyckich i słowiańskich. Obfity i autentyczny materiał, zebrany ze starych tekstów litewskich, gramatyk i słowników, a także z dialektów języka litewskiego8, umożliwił autorowi potwierdzenie związku między systemami akcentuacyjnymi języków bałtyckich i słowiańskich a systemem wspólnoty językowej ide. oraz nową interpretację niektórych zjawisk akcentuacyjnych. Poniżej wymienimy kilka nieścisłości lub twierdzeń, które naszym zdaniem można zakwestionować. Nieścisłe jest twierdzenie autora, że niektóre północno-zachodnie dialekty żmudzkie przeciwstawiają w pierwotnych sylabach akutycznych dwie intonacje (jedną, powstałą wskutek cofnięcia akcentu, a drugą — właściwą dawnym sylabom akcentowanym), natomiast w pierwotnych sylabach cyrkumfleksowych mają tylko jedną intonację (s. 66). Autor opiera się na artykule J. Aleksandravičiusa „Kirtis ir priegaidė Kretingos tarmėje” (LKK, I, 1957, s. 97 i n.). Jednakże artykuł ten wskazuje, że także pierwotne sylaby cyrkumfleksowe mają dwie intonacje: środkową, powstałą wskutek cofnięcia akcentu na rdzeń (por. láikã~laikai i žẽimã~žiemà), oraz cyrkumfleksową, występującą w dawnych sylabach akcentowanych (por. láiks~laikas, žẽimà~žiemà). Ponadto w artykule intonację środkową opisano następująco: „Intonacja środkowa jest znacznie krótsza niż intonacja tvirtagalė, wymawia się ją bez przedłużenia. Jej 6 В. А. Дыбо, Сокращение долгот в кельто-италийских языках и его значение для балто-славянской и индоевропейской акцентологии, ВСЯ, № 5, 1961, p. 18. 7 H. Sköld, Zur Akzentzurückziehung auf Akutsilben, ZslPh, IV, 1927, p. 143. 8 W bibliografii brakuje pozycji K. Būgi, Kirčio ir priegaidės mokslas, „Lietuvių kalbos žodynas“, I zesz., Kowno, 1924, s. XIX—LIII (=K. Būga, Rinktiniai raštai, III, Wilno, 1961, s. 19—84) oraz A. Laigonaitė, Literatūrinės lietuvių kalbos kirčiavimas, Wilno, 1959. 234 Fonema akcentowana jest mniej napięta niż przy intonacji opadającej. Różni się od niej także przebiegiem i zmianami wysokości tonu” (LKK, I, 1957, s. 105). A zatem intonacja środkowa jest odrębną intonacją, różną od opadającej. Wynika z tego, że również sylaby cyrkumfleksowe, podobnie jak akutowe, rozróżniają dwie intonacje. Nie można zgodzić się z opinią autora na temat akcentuacji litewskiego pūrai, łotewskiego pûri9 (s. 77—78). Autorowi nie był znany fakt, że w dialektach żmudzkich obok pūrai z 2. i 4. paradygmatem akcentowym występuje też pūrai (1. paradygmat akcentowy; por. serbsko-chorwackie pȕr, pȕra). Tak akcentuje się w Bab­rungėnai, Darbėnai, Kłajpedzie (obok pūrai), Kretyndze, Połądze, Pikieliai, Sedzie, Skuodzie (obok pūrai z 2. i 4. paradygmatem akcentowym). Gdyby zgodzić się z autorem, że wyraz pūrai jest dawnym baritonem, to w języku łotewskim należałoby oczekiwać *pūri (= litewskie pūrai) z intonacją wznoszącą. W takim razie trudno byłoby wyjaśnić łotewską intonację łamaną, która wskazuje, że wyraz ten należał do paradygmatu z ruchomym akcentem. Najprawdopodobniej mamy tu rzeczownik rodzaju nijakiego na o-temat (por. st.rus. pyро „orkisz”, być może prus. pure „stokłosa”), obok dawnych rzeczowników rodzaju męskiego na o-temat, por. gr. πυρός, skr. pūraḥ). W takim razie łotewska liczba pojedyncza paradygmatu z ruchomym akcentem (pūri z bałt. sing. *pūrōn, por. gr. πυρός) mogłaby ze względu na miejsce akcentu przeciwstawiać się liczbie mnogiej litewskiego paradygmatu ze stałym akcentem (pūrai z bałt. pl. *pūrā; por. też linai, 4. paradygmat akcentowy, z bałt. linā, obok sing. *linon, por. gr. λίνον). Litewski cyrkumfleks może mieć dwojakie pochodzenie: mógł powstać wskutek późniejszego uogólnienia na liczbę mnogą form liczby pojedynczej paradygmatu z ruchomym akcentem (zamiast starszych form baritonicznych) albo w wyniku zapożyczenia tego wyrazu, używanego na ograniczonym obszarze, z innych dialektów bałtyckich (najprawdopodobniej kuronijskich). Biorąc pod uwagę, że zarówno litewskie, jak i łotewskie formy tego wyrazu występują na zachodnich terenach, głównie zamieszkiwanych przez Kuronów, nie jest to wykluczone. Porównanie litewskiego rankà z germańskim *wərnhō „kąt” (s. 24) jest wątpliwe zarówno pod względem fonetycznym, jak i semantycznym; ponadto zestawienie to nie daje jasnego poparcia dla tezy autora (por. pokrewną oksytoniczną formę germańską). Paralelę germańskiego *armaz „ramię, górna część ręki” (por. goc. arms) i litewskiego armai (obok ārmos f.) „część wozu, w którą wkłada się dyszel”, mającą zilustrować możliwość rozwoju semantycznego „to, co zakrzywione” > „ręka”, należy odrzucić, ponieważ litewskie armai/ārmos10 uważa się za germanizm. Znacznie bardziej wiarygodna jest etymologia rankà: riñkti. Materiał bałtycki raczej nie pomaga ustalić dawnej intonacji serbsko-chorwackich wyrazów tȕk, tȕka (s. 151). Zarówno serbsko-chorwackie tȕk, tȕka „tłuszcz”, jak i łotewskie tàuki „tłuszcz”, tàuks „tłusty, otyły” mogły nie przejść metatonii, por. litewskie 9 Starsza forma pūri (z -r-); pūri mogła powstać na wzór kuieš = litewskiego kviečiai „pszenica”, zob. E. Fraenkel, Litauisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg-Göttingen, 1955 tt., s. 671. 10 K. Būga, Rinktiniai raštai, II, Vilnius, 1959, p. 531; K. Alminauskis, Die Germanismen des Litauischen, Teil I: Die deutschen Lehnwörter im Litauischen, Leipzig, 1934, p. 27; Lietuvių kalbos žodynas, Vilnius, 1941, p. 251; E. Fraenkel, LEW, p. 16. 235 taũkus (acc. sing. taũkų) „tłusty, bujny”: tūkti „tyć” (jak daũbą: dúbti, sausą: sùsti, raũkti: rùkti i in.); należy tu także taũkti, -ia, -ė „dobrze rosnąć (o zbożu, bydle)”. Z drugiej strony języki bałtyckie mają również rdzeń akutowy, por. litewskie taukai (acc. pl. táukus) „tłuszcz”: łotewskie tūkstu „tyję” (jak láužti: lùžti: traukti: trūkti i in.); por. też tū-las, st.sł. ty-ti. Zamiast narzędnika liczby pojedynczej galvà powinno być gálva (s. 9), ponieważ rzeczowniki o rdzeniu akutowym w tym przypadku nie przenoszą akcentu na końcówkę (z wyjątkiem narzędników z końcówką -mi), por. lángų, vēlniu, žálčiu, giesme, mėnesiu, vándeniu, juosmeniu). Bałtyckim odpowiednikiem słowiańskiego *męso (pl. męsą) jest żmudzki wyraz mensà (Kaltinėnai, Vainutas11, Laukuva, Saugos). Wyraz ten, podobnie jak jego słowiański odpowiednik, ma cyrkumfleks i należy do paradygmatu z ruchomym akcentem. Pochodzenie pokrewnej formy żmudzkiej meisa jest niejasne (por. prus. mensā|menso), choć w niektórych dialektach żmudzkich en może przechodzić w ei, por. żmudz. lẽšis, skēisk12 (z *lenšis „ziarno soczewicy, soczewica”, *skeńsk „zanurzam się, tonę”). Autor błędnie uważa łotewską formę mièsa za zapożyczoną ze słowiańskiego. Łotewskie mièsa również pochodzi z bałt. *mensā (por. łot. pièci= litewskie penki). Te kilka krytycznych uwag nie umniejsza wielkiej wartości pracy V. Iličia-Svitičia. Dalszy rozwój akcentologii bałtyckiej i słowiańskiej wymagał takiej pracy, a autor dzieła, uzasadniwszy związek systemów akcentuacyjnych bałtyckiego i słowiańskiego z systemem indoeuropejskim, wniósł znaczący wkład w akcentologię języków bałtyckich i słowiańskich. S. Karaliūnas O POCHODZENIU I BUDOWIE NIEKTÓRYCH NAZW WODNYCH Alfred Senn, Zur Bildung litauischer Gewässernamen, „Annali dell’ Instituto Universitario Orientale, Sezione Slava“, II, Napoli, 1959, p. 41—47. W zagranicznej literaturze lingwistycznej i specjalistycznej literaturze toponimicznej w ostatnim czasie coraz częściej pojawiają się artykuły i studia poświęcone litewskim nazwom miejscowym. Niekiedy jednak, korzystając z niepełnego lub niewiarygodnego materiału toponimicznego, wyciąga się nieuzasadnione wnioski. Można to powiedzieć również o omawianym tu artykule A. Zena. Opierając się na nazwach własnych podanych w „Słowniku ortograficznym języka litewskiego” (1948 r.) oraz uwagach we wstępnej części o litewskich nazwach miejscowych, A. Zenas próbuje opisać bardziej wyraziste przypadki tworzenia litewskich nazw wodnych. Niestety, wiele jego twierdzeń jest nieuzasadnionych, a budowa i etymologia niektórych litewskich nazw wodnych zostały przez niego wyjaśnione wręcz błędnie. Autor twierdzi, że nazwy własne w języku litewskim i łotewskim wciąż nie są jeszcze naprawdę naukowo badane, że nadal zadowala się obecnie- 11 K. Būga, RR, I, p. 113. 12 P. Skardžius, ZslPh, XXVI, 1958, 375 tt.; E. Grinaveckienė, LKK, III, 1960, p. 196. 236