Veikiamųjų dalyvių formos Karsakiškio tarmėje

LIETUVIŲ KALBOS MORFOLOGINĖ SANDARA IR JOS RAIDA LIETUVOS TSR MOKSLŲ AKADEMIJA FORMY IMIESŁOWÓW CZYNNYCH W GWARZE KARSAKIŠKIS A. VIDUGIRIS Krótko opisano tu najważniejsze formy imiesłowów czynnych używane w okolicy Karsakiškis w rejonie poniewieskim (w wymowie gwarowej Karšakiški.s, rzadziej Karšakiške., Karšakine.).1 W tej okolicy zachowało się stosunkowo wiele form imiesłowów czynnych. Niektóre formy imiesłowowe używane przez starszych przedstawicieli gwary Karsakiškis nie występują obecnie ani w litewskim języku literackim (dalej — lk.), ani w innych gwarach. W gwarze używa się głównie imiesłowów czynnych czasu teraźniejszego i czasu przeszłego dokonanego trybu oznajmującego. Imiesłowy czynne czasu teraźniejszego Imiesłowy czynne czasu teraźniejszego tworzy się od trzeciej osoby czasu teraźniejszego czasowników na a, ia2, a (lk. o), a także rzadko występujących czasowników o temacie spółgłoskowym, np.: mõkʒ ~ mõka: mõk.u.s, mõkunt⁴; kèlʲ ~ kèlia: kèlù.s, kelnìt; gū.l ~ gūlia: 1 Miasteczko Karsakiškis (siedziba okręgu), położone 17 km na wschód od Poniewieża, znajduje się niemal w samym centrum zachodnich puntininków wschodnioauksztockiej gwary (por. J. Šukys, Rytų aukštaičių pontininkų ir vakarinų puntininkų tarmių būdingosios ypatybės, „Lietuvių kalbotyros klausimai“, t. 5, Vilnius, 1961, s. 182; Karsakiškis na zamieszczonych tam mapach oznaczono numerem 204). Materiał przedstawiony w artykule zapisano w rodzinnej wsi autora, Velniakiai (w wymowie gwarowej Velnekẽi), położonej około 4 km na północny wschód od Karsakiškis. Przykłady pochodzą również z sąsiednich miejscowości: Karsakiškis, Palaukiai, Vepai, Daukšėnai, Grėvėiškiai, Butėnai, Ropidai, Pelediškis, Bygailiai, Aščialagiliai i innych wsi. Mieszkańcy wszystkich tych miejsc mówią tą samą gwarą zachodnich puntininków co mieszkańcy wsi Velniakiai. 2 Wszystkie dawne i oraz wiele czasowników o temacie spółgłoskowym przeszło w gwarze do tematów i ia, np.: gãlem ≈ gãliam(e), stóvem ≈ stóviam(e). 3 Znak ʋ oznacza szeroką, zredukowaną samogłoskę tylną, zwykle u w temacie i końcówce; występuje ona w pierwszym elemencie akcentowanych dyftongów mieszanych o opadającej intonacji oraz nieakcentowanych, a także w końcówce a, np.: rūnkʋ ~ rankù, sukʋ ~ sukù; znak ɪ oznacza szeroką, zredukowaną samogłoskę przednią, najczęściej i, oraz przednią odmianę u, a, występującą w pierwszym elemencie akcentowanych dyftongów mieszanych o opadającej intonacji oraz nieakcentowanych, np.: kìñčʋ ~ rẽnčia; su lãkñčʋ ~ su lẽkiančia. To ɪ, będące przednią odmianą u, a, niekiedy ma jeszcze odcień samogłoski środkowej (ə). 4 Ponieważ spółgłoska końcowa form rodzaju żeńskiego t jest tylko nieco bardziej miękka niż, na przykład, w formie półimiesłowowej sėdžint, ale twardsza niż w bezokoliczniku sėdėt, jej miękkości wcale się nie oznacza. 187 gū.lu.s, gū.lint || gulīnt; perščč ~ peršččia: perščč.u.s, peršččnt; praša. ~ prašo: prašu.s, prašvnt; ēsti (rzadziej ásti) ~ ēsti: asū.s, asūnt. Formy imiesłowów czasu teraźniejszego odmieniają się następująco: Liczba pojedyncza M. di.rbū.s, di.rbunt, lakū.s, lakūnt D. di.rbunčė., di.rbunčė.s, lākunčė., lākunčė.s C. di.rbunčem, di.rbunčė., lākunčem, lākunčė. B. di.rbunti., di.rbunčū., lākunti., lākunčū. N. di.rbunčō., di.rbunčį, lākunčō., lākunčį Ms. augunčem, augunčō., lākunčem, lākunčō. Msc. augunčen, augunčō.n, lākunčen, lākunčō.n Liczba mnoga M. di.rbū., lakū. D. di.rbunčū., lākunčū. C. di.rbunčiem, di.rbunčō.m, lākuntiem, lākunčō.m - B. di.rbunčō.s, di.rbunčīs, lākunčō.s, lākunčīs N. di.rbunčė.s, di.rbunčō.m lākunčė.s, lākunčō.m Ms. di.rbunčō.su, lākunčō.su Msc. di.rbunčō.sru, lākunčō.sru Formy mianownika liczby pojedynczej rodzaju męskiego, zakończone na -(i)us ~ -(i)ąs, w gwarze są zwykle używane tylko predykatywnie (tj. jako orzeczenie lub orzecznik) w mowie zależnej, np.: dedū.s pl.nigus kapšīn ir niekam nerōdu.s; bū.va. beinu.s (ir beinū.s) čīnai, al vēl susitūrėję; dā ir dabar tebegailu.s sava. pirmōse.s pačēs. W funkcji przymiotnikowej niekiedy używa się nowszych form z przyrostkiem -(i)untis ~ -(i)antis, utworzonych na wzór innych przypadków (biernika, celownika, narzędnika l. poj.), np.: stōvinti.s, tēkunti.s ū. ndo.; di.rbunti.s žmogus badū nemirs. Forma mianownika liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego nie ma -i, np.: ji mōkvnt vi.sa di.rpį; jās širdis nvjaāčint nelāimi. Nie słyszano, by używano form mianownika rodzaju żeńskiego w funkcji przymiotnikowej; np. zdanie litewskie „čia kvėpia džūstantį žolę” w gwarze brzmiałoby tak: či žolā džu.stv, te ir kvēp. Wiele form mianownika liczby pojedynczej ma bardzo zróżnicowane akcentowanie, np. rodzaj męski: ainū.s, asū.s, dedū.s, degū.s, kelū.s, peršū.s, šnekū.s oraz ainu.s, āsu.s, dėdu.s, kēlu.s, peršu.s, šneku.s. Uwagę zwracają formy rodzaju żeńskiego z akcentem na końcówce, np. ainvīt, asunīt, kelūnt, lakūnt, które należałoby fonetycznie przetranskrybować na język literacki tak: esantį (< *esantį, por. formy zaimkowe występujące w Postylli Daukšy santijį 354₃, 542₆, atēntū 251₃), keliantį, lekiantį⁵. Formy te występują obok form z akcentem na rdzeniu: āinunt ~ ēinanti, āsunt ~ ēesanti, lākunt, peršunt, šnekunt. Zbieżne formy mianownika liczby mnogiej rodzaju męskiego i żeńskiego z końcówką -(i)ų ~ -(i)ą (historycznie są to mianowniki liczby pojedynczej rodzaju nijakiego⁶) również są używane głównie w mowie zależnej, np.: tās gurgōže.s te a s ū miestā. II.kūčė.; ir bužėnėlė- ⁵ Na niektórych obszarach zachowały się w gwarach zachodnioauksztockich pełne formy imiesłowów rodzaju żeńskiego, np.: nenorianti, zob. E. Grinaveckienė, Mitu vos upyno tarmė, filol. m. kand. disert. autoref. Vilnius, 1956, s. 13. ⁶ Žr. J. Endzelīnas, Baltų kalbų garsai ir formos, Vilnius, 1957, p. 202; J. Otrębski, Gramatyka języka litewskiego, III, Warszawa, 1956, p. 250. 188 (mieszkańcy wsi Butėnai) pomagają zbierać; one nie... wywozi-, a te nie idą.. Mówiąc o pewnej właściwości przedmiotu lub osoby, czasami (bardzo rzadko) spotyka się też formy mianownika liczby mnogiej, utworzone według innych przypadków, np.: sōpunčė.s rūńka.s; stōvnčė. medžė. ~ stōviančiai medžiai7. Narzędnik liczby pojedynczej i biernik liczby mnogiej rodzaju męskiego mają samogłoskę o, powstałą przez monoftongizację i skrócenie dawnego dyftongu końcówki o do półdługiej, np.: su gį.rgždunčo. ratō; šōvų paskūm važūjnčo.s nū.seke8. Formy inessivu i illativu liczby mnogiej rodzaju męskiego wskutek monoftongizacji nieakcentowanego uo zrównały się z odpowiednimi formami rodzaju żeńskiego sōdžunčo.si, važūjnčo.snu. Formy inessivu liczby pojedynczej uległy skróceniu na skutek działania systemu: w rodzaju męskim forma nie ma samogłoski końcówki – tėkunčėm < tėkunčėm ~ tėkančiame, ži’džnčėm < ži’džnčėm ~ žydžiančiame; w rodzaju żeńskim – brakuje całej sylaby: augunčo. < augunčo.ji ~ augančioje, stōvnčo. < stōvin-čo.ji ~ stōviančioje. Formy zwrotne i zaimkowo-określone są znacznie rzadsze, np.: šnekūsi(s) visų sustōji.; sāka., visūs nōrīnčo.s.o.s lais važūoi. Imiesłowy czasu przeszłego dokonanego Imiesłowy czynne czasu przeszłego jednokrotnego tworzy się od czasowników w tym samym czasie, np. od tematu na ā: bū.va. (< *buvā): bū.vi.s, bū.vus; norējė.: norēji.s, norēji.s; od tematu na ē: rōdė. (< *rādē): rōdi.s, rōdžus, vēžė.: vēži.s, vēžus. Liczba pojedyncza M. di.rbi.s, di.rbūs, lėki.s, lėkus D. di.rbūse., di.rbūse.s, lėkuse., lėkuse.s C. di.rbūsem, di.rbūse., lėk·sem, lėkuse. B. di.rbūsi., di.rbūsu., lėkusi., lėkūsu N. di.rbūso., di.rbūsi, lėkūso., lėkusi Msc. di.rbūsem, di.rbūso., lėkūsem, lėkūso. Ill. di.rbūsen, di.rbūso.n, lėkusen, lėkūso.n Liczba mnoga M. di.rbi., lėki. D. di.rbūsu., lėkūsu. C. di.rbūsiem, di.rbūso.m, lėkusiem, lėkūso.m B. di.rbūso.s, di.rbūsi.s, lėkūso.s, lėkūsi.s N. di.rbūse.s, di.rbūso.m, lėkuse.s, lėkūso.m N. di.rbūso.si, lėkūso.si Msc. di.rbūso.snu, lėkūso.snu 7 Zarówno samogłoska końcówek tych form, jak i innych, np. końcówek narzędnika liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego i narzędnika liczby mnogiej rodzaju męskiego -ė (di.rbunčė., lākčnčė., di.rbunčė.s, ži’džnčė.s), powstała w gwarze Karsakiškis fonetycznie z dyftongu iai, por. inne formy: arklē~arkliai, gardžē~gardžiai, smarkē~smarkiai. 8 Takie końcówki tych przypadków w gwarze mają najczęściej wielosylabowe przymiotniki dzierżawcze i niedzierżawcze, liczebniki, imiesłowy, a także zaimki akcentowane na końcówkę i wielosylabowe, np.: su di.delo., pirkti.no.s pirmōjo., untrōso.s, katrō, visokōs. Dyftong uo zazwyczaj monoftongizuje się do o, gdy jest nieakcentowany w temacie wyrazu, a akcentowany w jego końcówce, por.: podēlis, ūndo., sesō, dōs ~ duōs. 189 Końcówką form rodzaju męskiego w mianowniku liczby pojedynczej jest -i.s ~ -ęs, rodzaju żeńskiego -(i)us ~ -(i)usi: ėjis, ėjis, prižėbl.s, prižėlus. Mianownik liczby mnogiej obu rodzajów ma uogólnioną końcówkę mianownika liczby pojedynczej rodzaju nijakiego -i. ~ -e⁹: pabaigi., susidėji.. Formy imiesłowów czynnych czasu przeszłego prostego są w gwarze najczęściej używane wyłącznie predykatywnie, np.: pirmučiausi iš Palauku. b ū. v i. s mátinikus; ar da buvę įsipībl.s baršču.; ke močį grižus, te sūmus vžli.p.i.s vūt aukšta. ir pasisėpi.s; labė bjauri stoviėne. b ū. v v s; buvō prėjus pre stala. „byłam przy stole”; ale też mán vi.s tokį širdis nvsigvndvs „ciągle jakoś niedobrze się czuję”; pabrū.ki, užž.kala, pati.lte. „przycisnął, podsunął (kozę), zabił w podcieniu”; par kāru. ž ū. v i. daug žmonių; svsėdi, boba.s ir taušku. niekus. Końcówki wszystkich pozostałych przypadków są takie same jak w imiesłowach czynnych czasu teraźniejszego. Formy zwrotne występują tylko sporadycznie: bāri.s.i.s, bāri.s.i.s lig vdu.nakčė.; Joniene. jūsksis iš jų. Imiesłowy czasu zaprzeszłego częstotliwego Czynne imiesłowy czasu zaprzeszłego częstotliwego w gwarze, podobnie jak w języku literackim, tworzy się od czasowników tego samego czasu. Zwykle mają one tylko formy mianownika liczby pojedynczej i mnogiej, których końcówki nie różnią się od końcówek odpowiednich przypadków czynnych imiesłowów czasu przeszłego prostego, por.: di.rbdavi.s, di.rbdavus, di.rbdavi., lėgdavi.s, lėgdavus, lėgdavi.; saka., senōbe.s, laikūosi tmai sōdžs stovědavi.s; senō dvārį reigdavi. labė daug di.rpi; priseidavi. vsaķu. jei vienē padi.rpi; ji vi.s gi.rdavusi.s. Imiesłowy czasu przyszłego Czynne imiesłowy tego czasu tworzy się od tematu czasowników czasu przyszłego (-šio-), np.: aišu.s, aišunt, di.rpšus, di.rpsunt, jaušu.s, jaušunt, nėšu.s, nėšint. Formy mianownika liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego są akcentowane również w przyrostku: nešint (< nešianti), vešint. Oprócz mianownika liczby pojedynczej w gwarze często używane są również formy mianownika liczby mnogiej czasu przyszłego, np.: ritō jei priseišu. kārve.s gani.t; reikšu. jam da gvelū pažūrėt; jė da norēšu. ir daugō pasisėnaū. Formy pozostałych przypadków w gwarze prawie nie występują. Imiesłowy trybu przypuszczającego W odróżnieniu od języka literackiego i wielu innych gwar języka litewskiego, w gwarze Karsakiškis używa się form imiesłowów trybu przypuszczającego. Zwykle posługują się nimi starsi przedstawiciele gwary, relacjonując życzenia, pragnienia i zamiary innej osoby. Dotychczas formy imiesłowów trybu przypuszczającego odnotowano jedynie z okolic Subačiusa w rejonie kupiskim, np.: atknabī’tunt ir ji, tik nešū su kuo „atknabītant(i) i ona (zagiętą okładkę), tylko niosła z kimś” (Subačius¹⁰); kad norētū.s, tai jimtū.s ir padarītus (wieś Budrionys w okolicy Subačiusa). Wspomnia- ⁹ Por. J. Endzelynas, dz. cyt., s. 205; J. Otrębski, dz. cyt., s. 258. ¹⁰ Zob. Lietuvių kalbos žodynas, VII, Vilnius, 1962, s. 194. 190 Formy dialektu subočskiego, sądząc po ich pochodzeniu, wydają się związane z formą trzeciej osoby trybu przypuszczającego11. Formy imiesłowów trybu przypuszczającego używane w dialekcie okolic Karsakiškis mają afrykatę č na końcu tematu, np.: aiču.s ~ eĩčias, aičint ~ eĩčiant(i), bū‘čiu.s, bū‘čint. Skłania to do przypuszczenia, że formy te utworzono od pierwszej osoby liczby pojedynczej trybu przypuszczającego, por. aiči ~ aičia, bū‘či ~ būčia. Końcówki imiesłowów trybu przypuszczającego są takie same jak końcówki odpowiednich imiesłowów czynnych czasu teraźniejszego ia i czasu przyszłego. Imiesłowy te odmieniają się jednak tylko przez rodzaj i liczbę, np.: rodz. męski, lp., mian. aiču.s da, al nebegālu.s; jėgu bū‘čiu.s žmōji.s, kad nieka negauis, te nebū‘čiu.s nė iš vieta.s jū.dmi.si.s; kad p a j i e š k o č u.s, te gal dā ir rāšču.s kokū‘vienu.; rodz. żeński, lp., mian., sāka. aĩčint (|tekėdint) už jė, kad imtū; kad reiks, te galėčint ir jinė palūopt kaũlus; apsidīrpčint ir vienu pati; jām vi.sa pasakīčint apė tū pām.; veščint parduot visūs pašūs, kad sāu nereikt (ir n e r e i k č u.). W rodzaju męskim i żeńskim liczby mnogiej występuje jedna forma mianownika (historycznie uogólniony mianownik rodzaju nijakiego liczby pojedynczej): rāša., kad atvažiōčiu. visi, jėgu žmōnu nesirikt (ir nesirīktint); laišėu. ir jė sāva. sūnu. važuōt, al nebū‘su. kām senū. žūrėt; reiktėu. aplenktī tōvus, al nōsu. vi.s laika.. Zdarzają się także zwrotne formy imiesłowów trybu przypuszczającego, np.: bažčintis ir jimė už tokos darbos; kad bū‘čiu iš kā, te statī.čiu.si naūju. gričiu.; žemėčiu.si.s da ir vūnkarṭ. Osobliwe formy imiesłowów trybu przypuszczającego, odnotowane w okolicach Karsakiškis i Subačiusa (które mniej więcej do połowy XVIII w. należały do parafii w Subačius), najprawdopodobniej nie są bardzo stare, lecz są późniejszymi innowacjami, które powstały w poszczególnych dialektach na wzór imiesłowów trybu oznajmującego. Z czasem być może zostaną odnotowane także inne formy imiesłowów trybu przypuszczającego z innych miejscowości. Na przykład mogą one występować przynajmniej w sąsiednich okolicach zachodnich dialektów puntininków. FORMY IMIESŁOWÓW CZYNNYCH W DIALEKCIE KARSAKIŠKIS А. ВИДУГИРИС S t r e s z c z e n i e W artykule opisano formy imiesłowów czynnych używanych w okolicach wsi Karsakiškis (rejon poniewieski Litewskiej SRR), należącej do gwary zachodnich punktininków. Imiesłów w gwarze tworzy się tak samo jak w języku literackim, tylko zamiast form z tematem na -i używane są w gwarze formy z tematem na -ia: gū.lu.s, gū.lint „leżący, -a”, tū.lu.s, tū.lint „mający, -a”. W gwarze najczęściej używane są imiesłowy czynne czasu teraźniejszego i przeszłego jednokrotnego, por. mianownik lp. di.rbu.s, di.rbunt „pracujący, -a”, di.rbi.s, di.rbus „pracujący, -a”; dopełniacz lp. di.rbunče, -e.s; di.rbuse, -e.s itd. Formy przypadków zależnych są wspólne dla rodzaju męskiego i żeńskiego, np.: di.rbu „pracujący”, važuōju. „jadący”, bū.vi. „będący”, turėji. „mający”. 11Szerzej o pochodzeniu i użyciu tych form zob. A. Kučinskaitė i K. Morkūnas, Retos lietuvių kalbos tariamosios nuosakos formos, „Lietuvos TSR Mokslų akademijos Darbai“, seria A, t. 1 (16), 1964, s. 215 i nast. 191 Formy imiesłowów czynnych czasu przeszłego wielokrotnego i przyszłego używane są zazwyczaj tylko w mianowniku: di.rbdavi.s, di.rbdavus, di.rbdavi., di.rpsiu.s, di.rpsunt, di.rpsiu.. Oprócz form imiesłowów trybu oznajmującego w gwarze stosunkowo często występują także formy imiesłowów trybu przypuszczającego, utworzone, jak się przypuszcza, od form 1. osoby liczby pojedynczej trybu przypuszczającego, np.: „byłby, byłaby”: būčiu.s, būčint, būčiu.; norėč „chciałby, chciałaby”: norėčiu.s, norėčint, norėčiu. Miejsce akcentu w niektórych dwusylabowych imiesłowach czasu teraźniejszego jest niestałe: te same formy mogą mieć akcent na temacie lub na końcówce, np.: ainù.s, ainùnt „idący, -a” i ainù’s, ainvìt < einanti < *einanti; aišìnt, aičìnt i aišùt, aičùt. Należy zaznaczyć, że większość imiesłowów czynnych w mianowniku lp. i lm. pełni funkcję orzeczenia: susėdi. bōba.s ir taušku. niėkus „baby siedzą i plotkują”. Imiesłowy zaimkowe i zwrotne występują rzadko. 192 9