Iš rytų aukštaičių tarmių daugiskaitos inesyvo formų istorijos

LITEWSKIEJ JĘZYKA MORFOLOGICZNA STRUKTURA IR JEJ ROZWÓJ Li. E-T - U“V-0O Ss TS R MOK S LU AKADEMIJA IS RYTU AUKSTAICIU TARMIU DAUGISKAITOS INESYVO FORMY HISTORII K. MORKUNAS Istnieje uzasadniona opinia, że współczesny litewski miejscownik, zwany także obecnym miejscownikiem wewnętrznym lub inessywem, został utworzony jako postpozycja su *- Przede wszystkim wskazuje na to tafmės. Wszyscy wschodni Auksztoci ir dzukowie, dawną końcówkę wyrazu *- (albo *-¢) przetłumaczywszy -i, inessyw liczby pojedynczej wymawiają lauki! < *lauk-ėn w (> literackim języku je (kalbolaukė), czyli jako narzędnik ir liczby pojedynczej žemi, powstały iš *žem-ėn (> Por. žemė); por. także formy miejscownika liczby pojedynczej w dawnych zabytkach języka litewskiego, pisanych na podstawie dialektu wschodnioaustackiego: sudeimi AK? 22,,, tami septyneti AK 485,, raszty PS* I 15,, giwenimy PS 1 43, šalia vienaskaitos įnagininko galybi AK 52, galiby PS I 155. Įrodinėdami dabartinės (literatūrinės) lietuvių kalbos daugiskaitos inesyvo formų laukuosė, šakosė kilimą iš *laukuos-ėn, *šakos-ėn, kalbininkai gana dažnai remiasi rytų aukštaičių ir tarmių formomis /aukuosi, šakosi, manydami, kad ir jų -i atsiradęs iš *-ėn. Tačiau pastarųjų formų kilmės klausimas tikrųjų nėra iš toks paprastas, kaip atrodo pirmo žvilgsnio. Liczby mnogiej form iš inessivu laukubsi, šakėsi, žievėsi ževėsi su -i — pirtysi obec używają tylko ( południowo-zhs achodni — Auksztoci wschodni: okolice Poniewieża, Krekenawy, Ramygaly, Truskawy, Pagiriai, Siesików, Pabaiska, Gelwonów (zob. mapę — 1 rys. ). Pozostała południowa część Auksztotów wschodnich — okolice Lyduokiai, Moletai, Szyrwint, Musnink- — ai to używają form przypadka su -e: laukuose, šakėse, žievėse, pirtyse; takie ! Samogłoska postpozycji form liczby pojedynczej miejscownika innych tematów w gwarach wschodnioauir ksztockich została opuszczona, por.: galvo, pievo, žemė (Panevėžys), medy, vagoj, sdujij „w dłoni“, dabė(j) „w dole“, upij „w rzece“, pirty (Gelvonai, Pabaiskas), rufikaj „w ręce“, valdžioj, akmeny (Debeikiai), kely, šakoj, duobėj, aky, tufguj (Linkmenys), l6voj, gerklėį, širdzij, nėsij (Kaniava, rejon orański). * Polski Katechizm Ledesma i litewskie katechizmy Daugszy i Anonima z roku 1605 według krakowskich oryginałów i Wolters, przedruk interlinearny, wydany przez Ernsta Sittig, Getynga, 1929. AK=Anonimowy 1605 m. tekst katechizmu, DK=tekst 1595 m. katechizmu M. Daukšy. 3 PS=Syrwids Punktay sakimu (Punkty kazań), Teil I: 1629, Część II: litewski i 1644, polski, wydany z krótkim wstępem gramatycznym przez Dr. Franz Specht. Getynga, 1929. 10, Morfologiczna struktura języka ir litewskiego i jej rozwój 145 ~5¢Smn -$e Všn -SeSv s*Uip . / Ds = 2 eVžns eDpl ith eTr 7 SeDbk «g 5-56 5 || “Se el -seTTgn -5-5 “s*KureSkm -SeKtks’ o.kn olor u eDglš" + Vd: of” - “5S seAln ge Po . d i =$,-S$ui, Ls rr ki į ež „s"je “Mit Be $,-Sus Ad bt a šuodynčis,,. ~SeGdr sbS,-se T 0, „AZ SRePbra "SE0Msp 29 “+ Pb = p KzR o Pose AAS J Mi 1 ryc. Końcówek liczby mnogiej inessivu — [Mówi] -su, -sui, -se, -sa, -si, -sol, -s’, -§ — rozpowszechnienie w gwarach aukštackich. Na obszarze oznaczonym kreskami krótka samogłoska e końcowa wyrazu wskutek redukcji przechodzi w i. Vk — Aukštaitowie zachodni. Vd — środkowi Auksztoci. R — wschodni Auksztoci. Dz — Dzukowie. Skróty nazw miejscowości zamieszkania są następujące, jak ir „Słownika języka litewskiego” (I—VI, Wilno, (Mapa 1941—1962). sporządzona na podstawie materiału gwarowego zebranego do atlasu języka litewskiego, znajdującego się w Litewskim SRR MA Instytucie Literatury ir i Języka Litewskiego.) 146 y formy (z mają odrębne ir gwary dźukijskie — Dukszty, Valkininkai, Daugai. Na całym północnym (największym) obszarze dialektu wschodnioauksztockiego obecnie używane są skrócone formy liczby mnogiej inessivu, np.: didelivos’ (-s*' = miękkie -s), geriios’, miskuos’, svečiuos', gerds,’ pačiės', šakės', didetės', akys', pirtys' (Linkuva, Joniškėlis, Pakruojis, Šeduva); didelivos, gerubs, miškilos, svečiuos, gerds, pačios, šakės, didelės, akys, pirtys (Biržai, Vabalninkas, Kupiškis, Pandėlys, Rokiškis, Zarasai, Dusetos, Anykščiai, Utena). Może powstać pytanie: ar formy miejscownika liczby su -e mnogiej w wymienionych gwarach wschodnioauir ksztockich dżukijskich nie są nowe, nie ar przedostały się do tych į gwar z języka iš literackiego. Że tak nie jest, dowodzą dawne zabytki języka litewskiego. K. W pismach Szyrwida najczęściej używany jest miejscownik liczby mnogiej su -e, np.: knigose szwyntose linksmibese PS I 335, ižsakitose ne PS I 7,,, piktuose iu darbuose PS 1 31,4_s,,, namuose PS I 32,,, ažudraustose PS II 4,,, gardibese PS 11 4,,, sirdise PS II 47,. F. Zdaniem Spechta prawdziwy miejscownik K. liczby mnogiej gwary szyrwidz­kiej miał być su -i (-y), formy o powstałe su -e pod wpływem języka pisanego?. Spechtowi nie było wiadome, że te ostatnie formy są obecnie używane w gwarach ir wschodniolitewskich*. Jednakże o słuszności tego poglądu każe wątpić jo już sam fakt, że samogłoskę mają -e „Punkty zdań” I wszystkie formy miejscownika liczby ir mnogiej (wszystkich 229 części mowy, wszystkich tematów) o znajdujących się w iš części IlI 143 to form przypadków su -e są 129, su -a — 10 (runkosa 1,,, 2545, kuriosa 94,4, dienuosa 95,,, žadžiosa 149, piktibesa 1683, kitosa 201.4, wietosa 202,, tamsibessa 243,, knigosa 254) ir tylko są 4 su -i (pasninkuo6, sy 9419, taukuosy 9433, kuriosy reykatuosy 96,,). Jeżeli w ogóle Szyrwid nie uniknął ar wpływu wcześniejszych litewskich pism innych ir gwar, to wpływ ten ta nigdy nie przyćmił właściwojo ści samej gwary“. Przedstawito one dane statystyczne wskazują, że prawdziwymi gwarowymi formami liczby mnogiej inessivu autora „Punktów” były ne su samogłoskami -i (albo -a), lecz su -e. Wart odnotowir ania jest fakt, że formy te występusu -i ir -a ją tylko w części II „Punkty*”, w której elementów innych gwar występuje więcej niż w części”. A zatem I formy miejscownika liczby mnogiej w gwarach su -e wschodnioaukštajckich są nowo ne powstałe (pod wpływem języka literackiego w ostatnich dziesięcioleciach); były one używane już w znacznie dawniejszych czasach. Jakie tų jest pochodzenie tych form? Jeżeli przyjęlibyśmy pogląd, że bezpośredni prototyp używanego obecnie przez gwarę wschodnioaukštajcką (i część gwar dzukijskich) miejscownika liczby mnogiej miał postpozycję *-én, niejasne byłoby, dlaczego w jednych miejscach się iš pojawiły -i, a w o innych — -e. Może tam, gdzie to formy przypadków mają -e, iš postpozycje wcześniej utraciły tautosylabiczne mn? Jednak nie ma podstaw, by tak sądzić, ponieważ en w czasie przejścin ia w dwugłoskę inne formy *-én we wszystkich gwarach wschodnich miały jeszcze zachowane (por. wspomniany wcześniej tų narzędnik liczby pojedynczej dialektów żemi * Por. Sirwyds Punktay sakimu (Punkty kazan)..., herausgeg. von. Dr. Franz Specht, s.:16*, 31*. 5 Por. tamże. $ Por. dość rzadko występujące w „Punktuose” dyftongi am, an, em, en (amžinu dpitamsemis II 364, 11 1425,, brangiu 11 2074, žemčiuguose 11 179s, azudenktu 11 1895, nendres 11 99s, niopkenčia 11 14233) zamiast wschodnioauksztajckich um, un, im, (umžynon in I 630, tumsibi II 1423, brungiu 1 29s, žimčiugus 11 3693, džudingie II 1835, nindres 11 99193, niopkinčia II 143;). 7 Część „Punktų II sakymų“, wydana 15 w roku po K. wydania Szyrwida, jak widać, była bardziej poprawiana przez wydawców. 10* 147 < *žemėn i miejscownik liczby pojedynczej miški < *miškėn). Można również przypuszczać, że formy liczby mnogiej inessivu z -i i -e miały różne postpozycje; jednak również na poparcie tego przypuszczenia na razie brak danych. Dlatego przyjrzyjmy się, czy wspomniane formy nie mogły powstać fonetycznie z jednej formy. Okazuje się, że prawidłowości wokalizmu końca wyrazu w gwarach wschodnioauksztockich rzeczywiście nie przeczą takiemu poglądowi. W gwarach, które obecnie mają inessivus liczby mnogiej laukuosi, šakosi, krótkie e otwartego i zamkniętego końca wyrazu pod wpływem redukcji samogłosek końcówkowych przeszło w samogłoskę i, por. wołacz liczby pojedynczej vaiki, biernik liczby mnogiej kdrvis, katis, pusis, Sakis tych gwar; w gwarach, w których formy inessivu to laukuose, šakose, wspomniane e zachowało się w pełni, por.: vaike; karves, katės, pusės, šakės (por. także formy biernika liczby mnogiej u K. Širvyda: žmones PS I 260,, karalistes PS I 273,, sunkibes PS II 37,5, duobes PS II 39,). Wskazuje to, że również w formach inessivu laukuosi, šakosi -i mogło powstać z krótkiego -e®. Jednakże, uznając takie pochodzenie wspomnianych form, należałoby zarazem uznać, że starsze formy inessivu liczby mnogiej *laukuos- -en, *šakos-- en (lub *Jaukuos-ę, *šakos-ę) w tych wschodnich gwarach aukštaitskich w ogóle nie były używane. Czy mogło tak być? Obok inessivu liczby pojedynczej, utworzonego za pomocą postpozycji *-én, w niektórych gwarach litewskich przez długi czas używano jeszcze inessivu liczby mnogiej ze starą (praindoeuropejską) końcówką, np.: laukuosu, šakosu (por. stind. dšvėsu, dsvasu, scsł. dusėxo, rekax8). Inessiv tego typu liczby mnogiej znajdujemy we wszystkich XVI-wiecznych litewskich publikacjach królewieckich —M. w pismach Mažvydasa, B. Vilentasa i J. Bretkūnasa? Także D. Kleinas w swojej gramatyce z 1653 r. („Grammatica Litvanica”) pisze: „Wśród litewskich pisarzy nie ma jednomyślności co do końcówki miejscownika liczby mnogiej. Jedni uważają, że jego końcówką powinno być fu, inni —fe, trzeci —/a“*. Inessivus liczby mnogiej z -u występuje także w starych pismach pisanych na podstawie dialektu wschodnioauksztockiego. Na przykład wszystkie 24 formy tego przypadka występujące w Anonimowym katechizmie z 1605 r. (AK) mają końcówkę -u (Metūsu 7,,, paskundosu 41,5, dungūsu 4333, 4494, dunguosu 46,5, Dunguosū 48, Kitésu 504, dalosti 505,, kuriosu 60;s, tosu 63,, dienosu 63, kuriosū 63,, szwintiisu 63,,,darbiisu 70,5, gerybesi 7015, szwintosu 70,4, szwintésu 764, Giertisu 784, deruncitisu 7849, dayktiisu 784, ios 87,5, métisu 87,4, metisu 87, nusideimūsu 106,,). 8 W „Słowniku języka litewskiego” K. Būgi podano formę inessivusu liczby mnogiej akysi, przy której zaznaczono, że występuje ona w gwarach oniksztyńskiej i kupiszkiej w mowie starszego pokolenia (por. K. Būga, Rinktiniai raštai, III, Vilnius, 1961, s. 359). Wywodzenie tej formy od *akysėn (por. tamże) jest bardzo wątpliwe. K. Būga, przy haśle akysi, podał skróty An. (= Anykščiai) i Kp. (=Kupiškis), nie wskazał mniejszych miejscowości, w których słyszano tę formę. W istocie nieco na południowy zachód od Onikszt, Kupiškis (np. w okolicach Kavarskas, Karsakiškis) także dziś obok skróconych form liczby mnogiej inessivu (np. akys) występują formy z końcową samogłoską -i (akysi), która mogła powstać z -ė wskutek redukcji (w samych Oniksztach, a także w Kupiškis końcowe krótkie e nie przechodzi w i). 9 Inessivus liczby mnogiej występuje przeważnie z -4 również w wydanych wówczas (np. w latach 1578, 1589) w języku litewskim rozporządzeniach władz pruskich, por. Pruskie listy władz, napomnienia i obwieszczenia dla litewskich chłopów, Wilno, 1960, nr 1; Dawne lektury litewskie, Kowno, 1927, s. 59, 61 i nast. i 10 Zob. Pierwsza gramatyka języka litewskiego, Wilno, 1957, s. 434. D. Kleinowi zależało na normowaniu języka piśmiennego. Dlatego proponuje używać form inessivu liczby mnogiej rodzaju męskiego z se, a rodzaju żeńskiego — z sa (por. tamże); sam tej zasady przestrzega w swojej gramatyce. 148 Najwcześniej liczby mnogiej miejscownik z postpozycją *-én, jak się zdaje, zaczęto używać w środkowych i części zachodnich gwar litewskich. Już w pierwszych wydawnictwach opublikowanych na Litwie (katolickich i reformackich), napisanych na bazie gwary środkowoałtackiej, przeważają formy z -e. Na przykład w „Katechizmie” M. Daukšy (1595 r.) wszystkie (61) formy liczby mnogiej miejscownika występują z -e; z jego „Postilė” (DP!) spośród 244 form tego przypadku znajdujących się na pierwszych 100 stronach 237 ma -e, 5 — -a (pacžiosa 2759, walosa 304, szirdissa 303,, szwétessa 3335, ritūsa 58,,), a po 1 z -u i -i (wistiktūsu 35,0, dienosi 583,); W „Katechizmie” M. Petkevičiusa ! ? spośród 103 form 98 ma -e, a 5 — bez końcowej samogłoski (ndmuos 76,;, Wisuos 90,, sunkibes 116,, baisibes 135s, pamokstuos 148,,). | Z gwary środkowoałtackiej miejscownik liczby mnogiej z -e mógł rozpowszechnić się również na wschodnie gwary ałtackie'- ®. Przypuszczenie, że formy te rozprzestrzeniały się z zachodu na wschód, zdają się potwierdzać także same wschodnie gwary litewskie (Linkmenys, Švenčionėliai, Švenčionys, Adutiškis, Tverečius, Gervėčiai, Lazūnai), w których jeszcze i dziś używa się miejscownika liczby mnogiej ze starą końcówką ! *, np.: kritmuosu, miškuosū (obok krimuos, miskubos- ), šakosū, duobėsū, akisū, (obok akysū, akysu), turguosu (obok turguos) (Linkmenys); sakdsi, dulkésu, žievėsū, nycysu (Tverečius), jūosu, Smurgdinysu (Gervėčiai), vaftuosu, ūpėsu (Lazūnai). To prawda, w niektórych gwarach wschodnich występują również inne formy miejscownika liczby mnogiej. Na przykład w gwarze adutiskiej obok form skróconych (np. miškuds) lub form z -u (np.: pievasu, akysū) występują jeszcze formy: miškuose (albo miskuoset) ilgūose:, akysel, šakūsw (i = i przedniojęzykowe). Miejscownik liczby mnogiej miškiosoi mógł powstać z *miškuosėn, podobnie jak narzędnik liczby pojedynczej tej gwary pusdr z *pusén. Jednakże jest mało prawdopodobne, żeby tak było. Od dawna w jednej gwarze nie mogły być używane dwojakie formy tego samego przypadka — jedna z nich prawdopodobnie jest nowa. O dawności form z -# nie świadczy iliatyw liczby mnogiej (wewnętrzny miejscownik kierunkowy), który w gwarze adutiskiej, podobnie jak w gwarach sąsiednich, tworzy się od miejscownika liczby mnogiej przez dodanie do niego, analogicznie do iliatywu liczby pojedynczej, -n15, por.: miskiosun, žirniuosun, šakdsun, dilkésun, durysun. Iliatyw liczby mnogiej miškūosoim w gwarze adutiskiej nie występuje. Pozwala to sądzić, że miejscownik liczby mnogiej tej gwary miskiios bi '! DP=Postilla Catholicka. To jest: Objaśnienie Ewangelii każdej ir niedzieli świąt przez cały rok. Przez księdza Mikołaja Daukšę, kanonika miednickiego, z języka łacińskiego przełożona. W Wilnie W drukarni Akademii 1599. (liczby w po przykładach wskazują strony i wiersze.) ir 12 W kwestii dialektu tego zabytku języka litewskiego zob. J. Kruopas, Dėl M. Petkevičiaus Katekizmo (1598 m.) dialektu, „Lietuvos TSR Mokslų akademijos darbai“, serija A, t. 2 (3), 1957, p. 191 t. 'š Przypadki migracji form morfologicznych w gwarach języka iš litewskiego rzeczywiście się zdarzają, por.: formy czasownikowe charakterystyczne dla gwary dzúckiej, rozpowszechir nione w sąsiednich gwarach wschodnioi środkowozachodnioauksztockich: dudiau „audžiau“, matiaū „mačiau“ — Musninkai, Čiobiškis, Padaigai (okolice Upninkai), Gegužinė, Palomenė, Žasliai, Navininkai (rejon Kalwarii); būtau „byłbym“, sakgtau „powiedziałbym“, turėtau „miałbym“ — Užuguostis, Jieznas, Punia; aifai „poszedłbyś“, kastai „ukradłbyś“, sakytai ,sakytum, sėdėtai „siedziałbyś“ — Jieznas, Prienai, Kapsukas, Kalvarija. '4 W innych dialektach występuje tylko pojedyncza forma, która uległa adwerbializacji, z końcówką su dawnego miejscownika, por. netoliesu (Subačius). '5 W ten sposób utworzony biernik liczby mnogiej mają niektóre ir południowo-- zachodnie gwary wschodnioauksztockie (Gelvonai, Pabaiskas), por.: miškuosin, Sakosin, pirtysin — (< miejscownik liczby mnogiej miškuosi, šakosi, pirtysi + n według biernika liczby pojedynczej miškan, Sakon, pirtin). 149 jest nowy. W rzeczywistości formy tego typu (z -4:) są częściej używane przez młodsze pokolenie. W gwarze twereckiej i gwarach sąsiednich na rozwój form miejscownika liczby mnogiej wyraźny wpływ wywierają formy miejscownika liczby pojedynczej. Według miejscownika liczby pojedynczej šakėj, žėmėj tam -j dodaje się również do form miejscownika liczby mnogiej tych samych tematów? *, por.: jiendsui, Sakdsui, dūlkėsui, žievėsui (Tverečius). Później końcówka -ui została miejscami uogólniona także w inessivach innych tematów, por.: miskuosui, geruosui, kitūosui, trijūosui (Sekonai, rej. ignaliński- ). Wpływ liczby pojedynczej inessivu mógł, być może, dotknąć również liczby mnogiej inessivu gwary adutiskiej. Tylko tutaj dla wszystkich tematów rzeczowników została uogólniona końcówka -» według takich form liczby pojedynczej inessivu tej gwary, jak: gall (< *galén), kaklėi, mėšloi, stalėi, Siler, duksoi, balsėi, kimsėi „kemse“. Podobnie mogły powstać również formy liczby mnogiej inessivu Lazūnów z -i lub -br, np.: métuosi, juosė". Przypuszczeniu, że liczba mnoga inessivu z -e rozpowszechniła się z zachodu na wschód, jak gdyby przeczą formy M. Daukšy, przedstawiciela gwary środkowoałtajskiej: kuriose DP 10,,, anosę DP 10;,, réikalise DP 184, Zdaniem niektórych językoznawców 8, końcówka -¢ tych form wskazuje, że w tamtych czasach (na przełomie XVI i XVII wieku) samogłoskę postpozycji inessivu wymawiano z nosowością. Sprawdźmy, czy w pismach M. Daukšy postpozycja liczby mnogiej inessivu była wszędzie oznaczana literą ę, czy też litera ta rzeczywiście oznaczała samogłoskę nosową. W 237 wspomnianych wyżej formach liczby mnogiej inessivu z „Postyli“ (s. 1—100) samogłoska postpozycji e jest oznaczana następująco: g —72 formy (w tym jedna forma z -¢ —kuriose 5234), ia (anosid 83,, mūriosia 11,5, daiktūsia 22,5) —54, é (kuriūsė 2,5, namūsė 3, néteisibesé 339) —37 oraz e (kuriosé 2,5, gūlūse 5;) —74; w „Katechizmie“: ę — 20, ė —24 i e —17. Uwagę zwraca fakt, że ze znakiem nosowym nigdzie nie są pisane ia i é. Przyjrzawszy się dokładniej pisowni Daukšy, zobaczymy, że dla tych ia i ė wspomniany znak (nosowości) jest również niepotrzebny, ponieważ literą ¢ oznaczano nie wymawiane nosowo e postpozycji, lecz zwykłe szerokie ¢'®. Że rzeczywiście tak jest, pokazuje takie samo oznaczanie szerokiego (końcówki i tematu) e także w innych przypadkach, por.: bildiomé DK 6054, turimé DP 1, i gčidžemę DK 61,4, wadinamę DP 2,; passakikitė DP 1,,, Passakikite DP 1,, i Eikite DP 10,,; (l. poj. narz.) métu DP 2,, i metii DP 2,,; téisus DP 243, méite DP 3,; i nuteisinimo DP 1,,, weidą DP 104; izgélbetoio DP 144 i ižgetbetoio DP 13,, Daukša nie odróżniał szerokiego e od a, które uległo przedniemu przesunięciu; dlatego on tak '6 Por. K. Būga, Pisma zebrane, III, p. 359. " Iš Różni badacze litewskich gwar tej okolicy Lazūnów podali bardzo różne formy liczby mnogiej miejscownika, por.: kuruosui, ažaruosui, ūpėsui, juosui; paldcuosa (zob. P. Arumaa, Litauische Mundartliche Texte aus der Wilnaer Okolica z uwagami gramatycznymi, Dorpat, 1930, s. 33, 34); mokyklosu, nastruosū; vartuosui, keturosui „keturiese“; Valdzikuose, dviejose; Bebrėnuosa; trijuosai „trise“; Lazūnuosi, Titkūnuosi; juosm (zob. J. Senkus, Niektóre Osobliwości dialektu Łazuny, „Lietuvos TSR Prace Akademii Nauk”, seria A, t. 1 (4), 1958, p. 187; Teksty dialektu Laziiny, „Zagadnienia językoznawstwa litewskiego”, t. 2, Wilno, 1959, s. 216 i nast.); vaftuosai, dzvijosm, jdujoseij. (zob. E. Grinaveckienė, Zbieranie materiałów dialektalnych do atlasu języka litewskiego, „Zagadnienia językoznawstwa litewskiego”, t. 3, Wilno, 1960, s. 193). 18 Por. J. Otrębski, Gramatyka języka litewskiego, III, Warszawa, 1956, p. 27. '2 Oznaczając szerokie e odrębnymi znakami (różnorodność znaków mogła powstać również z winy drukarni- ), Daukša chciał oddzielić tę samogłoskę od wąskiego e (=ė). Wąskie e w pismach Daukšy nigdzie nie jest oznaczane znakiem nosowości, por.: paddre DP 1,3, uždėio DP ls, wirszutinemis DP lg, geribiū DP lg. Pojawiające się w takim wypadku w jednym czy drugim wyrazie g (lub g) zamiast e jest błędem korektorskim (w „Postylli” czasem poprawionym w wykazie sprostowań błędów). 150 pat również zapisywane jest różnorodnie, por.: fabidusę- (i) DK 61g,, saldzéuses DK 1274, saldžeusėmę DK 86;,, Wireuses DK 133,4; géréus DP 243, géreus DP 2,, dzeugsmii DP 2,. Nie ma więc podstaw, by sądzić, że Daukša literą ¢ oznaczał samogłoskę -e postpozycji liczby mnogiej miejscownika, wymawianą z nosowością. Nosowości tej samogłoski nigdzie nie oznaczał w swoim „Katechizmie” M. Pietkiewicz (wprawdzie samogłoski nosowe oznaczał bardzo rzadko i niekonsekwentnie); o nosowości postpozycji -e D. Kleinas nic nie mówił (w swojej gramatyce samogłoski nosowe omówił osobno i oznaczył 2°). Czy to pokazuje, że to -e utraciło nosowość już w znacznie dawniejszych czasach?! Zatem także liczba mnoga inessivu z -e mogła przedostać się do wschodnich gwar wyżowych jeszcze przed pojawieniem się pierwszych zabytków językowych, zapisanych na podstawie gwar. tų Formy liczby mnogiej inessivu su -e (z samogłoską szeregu przedniego) rozpowszechnienie na dużym obszarze wschodnich gwar wyżowych mogło być w głównej mierze uwarunkowane tym faktem, że lepiej niż dawne to formy przypadka (z -u) dostosowywały się do liczby pojedynczej inessivu. Przytoczone tu dane ze starych pism języka litewskiego i współczesnych gwar oraz ich analiza pozwalają stwierdzić, że formy liczby mnogiej inessivu wschodnich gwar wyżowych laukuose, šakose są starsze od form laukuosi, šakosi używanych na południowo-zachodnim skraju obszaru tej gwary. Formy końcowe na -i powstały wskutek redukcji samogłosek wygłosowych już skróconego iš -e ( <*-én), o ne bezpośrednio iš *-én. H3 HCTOPHH ®OPM HHECCHBA MHOXECTBEHHOTO UHCJIA W WSCHODNIOLITEWSKIM DIALEKCIE K. MOPKYHAC Rezjmwe Zgodnie z tradycyjnym poglądem, bezpośredni przodek mnogiej liczby rzeczownika używanego obecnie we wschodniolitewskim dialekcie języka litewskiego miał końcówkę *-en. Taką opinię potwierdzają formy dialektalne zarówno liczby pojedynczej, jak i mnogiej. Jeśli jednak formy liczby pojedynczej rzeczowników z samogłoską -i (np. miski<*miskén> w gwarze. 53. miškė «w lesie») są charakterystyczne dla całego terytorium dialektu wschodniolitewskiego, to formy liczby mnogiej z tą samą samogłoską (np., miškuosi — w lit. literackim 3. miškuosé «w lasach») używane są tylko na południowo- -zachodnim krańcu tego terytorium, tj. W okolicach zamieszkanych punktów: Palieviškis, Kryžkalnis, Ramygala, Jatupiai, Sešukai, Tabariškės, Javarai. [Ina ocTaJbHBIX BOCTOYHOAYKIUTANTCKHX TOBOpOB CBOHCTBEHBI COKpalleHHbie (OpMbl MHECCHBA MHOMKECTBEHHOrO 4YHCJA, Hamp., X Pig. Pierwsza gramatyka języka litewskiego, s. 418 i nast. 21 O tym, że w litewskich dialektach środkowych i zachodnich miejscownik liczby mnogiej miał dawniej pozycję . postpozycyjną *-ėn, świadczą utworzone od niego formy adessivu liczby mnogiej (miejscownika teraźniejszego pobliża), np.: bediewiūsemp DP 4453, iszmintįgesniūsemp DP 66,3, Zmonesgmp DP 675, tūsemp DP 67,6. Można dodać, że w Anonimowym katechizmie z 1605 r. form adessivu liczby mnogiej w ogóle nie ma, natomiast w „Punktach” K. Szyrwida znajdujemy tylko kilka form zaimków to PS II 2040, iuspi PS II 2414), z których niczego nie dowiadujemy się o starszej wymowie postpozycji miejscownika liczby mnogiej w dialektach wschodnioaukštaitijskich. Takich danych nie znajdujemy również we współczesnych dialektach litewskich. Podana z Lazūn forma adessivu liczby mnogiej jūsemp (zob. A. Laigonaitė, Pašalio vietininkai dabartinėje lietuvių kalboje, „Kai kurie lietuvių kalbos gramatikos klausimai”, Vilnius, 1957, s. 30), z dyftongiem -em-, zdaje się nie może być uważana za pozostałość nieco głębszej starożytności tego dialektu. 151