Reikšmingas baltarusių kalbininkų leidinys

rudimentin|is,-ė (1) biol. szczątkowy; niedostatecznie rozwinięty, zanikający, reliktowy; ~iai organai (organy, które utraciły swoje znaczenie w toku ewolucyjnego rozwoju organizmu i są na drodze do zaniku, np. wyrostek robaczkowy, kość ogonowa itp.) Definicja terminu złożonego rudimentiniai organai w tym przypadku jedynie dubluje definicję podstawową i jest, naszym zdaniem, zupełnie niepotrzebna. W takim przypadku DLKŽ jest dość pokaźny. Zapewne rację ma radziecki językoznawca F. Sorokoletovas, twierdząc, że najlepszym sposobem definiowania terminów szczegółowych w słowniku objaśniającym jest włączenie ich do grupy pojęć pokrewnych, a nie szczegółowe objaśnianie, z czego co jest zrobione, do czego jest używane itp.2, ponieważ takie definicje (zwłaszcza narzędzi i przyrządów) bardzo szybko się dezaktualizują. Ponadto, nie włączając definiowanego pojęcia do szerszego pojęcia nadrzędnego albo stosując definicję niepełną, bardzo łatwo popaść w powierzchowność. Weźmy kilka przykładów: daugin|is,-ė (2) → dużo: ~iai skaitvardžiai (które występują z rzeczownikami w liczbie mnogiej) mineralin|is,-ė (1) → minerał: ~ės trąšos. M. aliejus. M. vanduo (w którym rozpuszczony jest jakiś minerał) Z niepełnej definicji terminu złożonego dauginiai skaitvardžiai w pierwszym z przytoczonych wyżej przykładów wynikałoby, że liczebnik użyty w połączeniu wyrazowym penkti metai można uznać za liczebnik mnogi. W wodzie z najzwyklejszej studni również znajdują się rozpuszczone minerały, ale dlaczego nikt nie nazywa takiej wody mineralną? Synonimy członów określających terminów złożonych wygodniej byłoby umieszczać nie po całym terminie złożonym, jak czyni się to w większości artykułów DLKŽ (por. išprūdinės durys — išprūdinis,-ė str., garsinė rašyba — garsinis,-ė str., garankštinis dantis — garankštinis,-ė str. i in.), lecz wstawiać je w środek terminu złożonego (por. tvirtapradė || tvirtagalė priegaidė — priegaidė str.), ponieważ w wielu przypadkach synonimami terminu złożonego są również terminy jednowyrazowe (por. smiltinis akmuo: smiltainis — smiltinis,-ė str.). Po ujednoliceniu omówionych wyżej rozbieżności w sposobie podawania terminów złożonych i ich definicji w DLKŽ struktura jego artykułów stałaby się nieco bardziej zwarta, a co najważniejsze – korzystanie z niego byłoby wygodniejsze. K. Gaivenis ZNACZĄCA PUBLIKACJA BIAŁORUSKICH JĘZYKOZNAWCÓW Дыялекталагічны атлас беларускай мовы, Мінск, 1963. VIII + 338 žemėl. + 970 p. Do największych i najważniejszych publikacji, które w ostatnich latach wzbogaciły nie tylko językoznawstwo białoruskie, lecz także radzieckie językoznawstwo w ogóle, bez wątpienia należy „Atlas dialektologiczny języka białoruskiego”, wydany przez Instytut Językoznawstwa im. J. Kołasa Akademii Nauk Białoruskiej SRR. Publikacja ta jest rezultatem wieloletniej, wielkiej 2 Zob. Ф. П. Сороколетов, Смысловая характеристика терминов в толковых словарях, „Лексикографический сборник“, вып. V, М., 1962, p. 130. 229 pracy zespołowej. Materiał do Atlasu zebrano według specjalnego programu w 1027 miejscowościach Białoruskiej SRR. W zbieraniu materiału, które trwało kilkanaście lat, oprócz językoznawców z Mińskiego Instytutu Językoznawstwa im. J. Kołasa uczestniczyła także liczna grupa współpracowników: wykładowcy, doktoranci i studenci republikańskich szkół wyższych oraz wielu nauczycieli szkół średnich. Przygotowaniem Atlasu do druku zajmował się również dość liczny zespół pracowników naukowych, a całą publikację redagowali członek-korespondent Akademii Nauk ZSRR R. Avanesov, akademik Akademii Nauk Białoruskiej SRR K. Krapiva oraz doktor nauk filologicznych J. Mackevič. „Atlas dialektologiczny języka białoruskiego” składa się z dwóch obszernych tomów. W pierwszym zamieszczono mapy pomocnicze (administracyjne i historyczne Białoruskiej SRR) oraz mapy językowe. Tych ostatnich jest 338. Przedstawiono na nich zasięgi najważniejszych cech fonetycznych i morfologicznych dialektów białoruskich, poszczególnych konstrukcji składniowych, frazeologizmów oraz różnych wyrazów i terminów. Komentarzom do tych map poświęcono drugi tom Atlasu. Ponadto w artykułach wstępnych szczegółowo przeanalizowano poszczególne zagadnienia geografii lingwistycznej, opisano historię powstania Atlasu i jego strukturę, a także przedstawiono bibliografię badań nad dialektami języka białoruskiego. Wzorowe jest techniczne opracowanie poszczególnych map Atlasu i całej publikacji — gustownie dobrano i zestawiono kolory, różne znaki itp. „Atlas dialektologiczny języka białoruskiego” ma bez wątpienia największe znaczenie teoretyczne i praktyczne dla nauki o języku białoruskim. Bogaty i różnorodny materiał gwarowy zgromadzony w Atlasie będzie przede wszystkim ważnym źródłem dla praktyki białoruskiego języka literackiego. Materiał ten, a także ustalony dokładny zasięg geograficzny poszczególnych zjawisk językowych, pomoże lepiej rozstrzygnąć wiele kwestii dotyczących norm fonetycznych, morfologicznych, składniowych i leksykalnych języka literackiego. W białoruskim języku literackim do dziś występuje wiele wariantów form, np.: цярля, цярлё oraz (rzadziej) целёнак „cielę”; lm. dopełniacza хам i хамаў „chat”; lm. narzędnika плячамі i плячыма „ramionami”; гэта i гэтая,-ае „ta”; бяром i бярэм „bierzemy”; годы i гады „lata”1. Opierając się na danych gwarowych opublikowanych w Atlasie (por. mapy nr 84, 101 i in.), językoznawcy białoruscy zapewne rozstrzygną, która z kilku wariantywnych form najlepiej nadaje się do języka literackiego. W części Atlasu poświęconej zagadnieniom leksykalnym uwidacznia się bogata synonimika języka białoruskiego, por. nazwy jarzma cepa (2592): гужчык, уж, вуісоўка, прывязка, увязка, завязка, угарўна, каніца, пуціца, рэмень, хамуцік, прузік, сырмац, набойка, вароўка i in.; synonimy czasownika mówić (320): гутарыць, гаманіць, балакаць, жгуціць, гукаць, зюкаць, гаварыць. Bogaty leksykalny materiał gwarowy przedstawiony w Atlasie będzie nieocenionym źródłem dla językoznawców białoruskich opracowujących i doskonalących narodową terminologię różnych dziedzin gospodarki ludowej i kultury. Materiał ten zmusi również językoznawców do ponownego rozważenia, który z dotychczas używanych synonimów należy uznać za podstawowe słowo lub termin języka literackiego. Na przykład najpowszechniej używana nazwa komórki (spiżarni) смо́нка została słusznie umieszczona w Atlasie (240) na pierwszym miejscu, 1 Por. М. Г. Булахоў, Аб некаторых пытаннях нармалізацыі і развіцця беларускай літаратурнай мовы, „Працы Інстытута мовазнаўства АН БССР“, вып. 1, Мінск, 1954, р. 3—21. 2 Tutaj i w innych miejscach liczba podana w nawiasie oznacza numer porządkowy mapy w „Atlasie dialektologicznym języka białoruskiego”. 230 tymczasem w „Słowniku białorusko-rosyjskim”3 odsyła się od tego hasła do słowa варбу́нá, używanego na stosunkowo niewielkim obszarze środkowej Białorusi; słowa бульбоўнік „łodygi ziemniaczane” (281), плёскуни „konopie z łuskami” (283), стог „stożek, stóg” (288), рубель (рубель) „żerdź do przewracania siana” (289) są używane i znane znacznie szerzej niż podane w słowniku ich synonimy: бульбянік, манцы, сцірта, жэрдка i in. Atlas pomoże wyjaśnić wiele ważnych zagadnień teoretycznych dotyczących procesów kształtowania się białoruskich gwar i rozwoju języka literackiego, a także historycznych związków Białorusinów z sąsiednimi narodami słowiańskimi (Rosjanami, Ukraińcami, Polakami) i innymi ludami. Wśród języków słowiańskich białoruski jest zwykle traktowany jako język wschodniosłowiański, zawierający domieszkę cech języków zachodniosłowiańskich. W pewnym sensie białoruski jest zatem jakby językiem przejściowym między wschodnimi a zachodnimi językami słowiańskimi. W wielu przypadkach szczególnie dobrze potwierdza to materiał leksykalny Atlasu. Słownictwo wschodniej i północno-wschodniej Białorusi jest ściśle związane ze słownictwem sąsiednich gwar rosyjskich, por. ло́вька „kołyska” (247) — ros. ло́вка; адва́л „odkładnica (pługa)” (256) — ros. отва́л; ву́тка „kaczka” (297) — ros. у́тка; ска́церць „obrus” (325) — ros. ска́терть; хозя́ин „gospodarz” (334) — ros. хозя́ин; балны „chory, niedomagający” (319) — ros. больной. Słownictwo zachodniej i południowo-zachodniej Białorusi ma więcej odpowiedników w języku ukraińskim i polskim, por. synonimy wyżej wymienionych nazw używane w tej części Białorusi: кало́чка, кало́ўка „kołyska” — ukr. колі́ска, pol. kołyska; палі́ца (па́ліца) „odkładnica” — ukr. полі́ця; ка́чка „kaczka” — ukr. ка́чка, pol. kaczka; абрус (абрус, абру́сак) „obrus” — ukr. обру́с, pol. obrus; гаспадар „gospodarz” — ukr. госпо́дар, pol. gospodarz; хворы „chory, niedomagający” — ukr. хворий, pol. chory. Występuje także dość wiele słów łączących białoruski tylko z jednym z języków słowiańskich, na przykład z polskim: студня „studnia” (241) — pol. studnia; насі́льды, насі́ла „nosidła” (249) — pol. nosidło; тэнца „tęcza” (312) — pol. tęcza; зі́мна „zimno” (321) — pol. zimno. Materiał leksykalny przedstawiony w Atlasie ukazuje i precyzuje również rozmieszczenie zapożyczeń z innych języków, które weszły do białoruskiego, a także pomaga lepiej zrozumieć kierunki ich rozpowszechniania. Na przykład można dokładnie wyznaczyć obszar, na którym używa się takich germanizmów przejętych za pośrednictwem polszczyzny, jak: андарак „spódnica” (329) — niem. Unterrock, pol. andarok (por. także lit. gwar. andarokas); шні́хір „spichlerz” (239) — niem. (wschodniopruskie) spiker, pol. spichler (lit. gwar. špykerė, špykeris); шуп, шу́рбк „wiata, szopa” (238) — niem. (wschodniopruskie) šu(e)r. Podobnie jak różnice leksykalne, tak też różnice w najważniejszych cechach fonetycznych, morfologicznych i składniowych w większości przypadków potwierdzają istnienie dwóch głównych grup dialektów białoruskich — północno-wschodniej i południowo-zachodniej. Na przykład dialekty północno-wschodnie charakteryzują się formami przepłukać „przepłukać, wypłukać, wyprać” (10), miasto „miasto” (13), dziecko „dziecko” (85), nową chatę „nową chatę” (124), bierze „bierze (3. os. lp.)” (148), mówi „mówi (3. os. lp.)” (149), chodzą4 „chodzą (3. os. lm.)” (157), siadać „siadać” (174); w dialektach południowo-zachodnich mają one następujące odpowiedniki: przepłukać, 3 Zob. Белорусско-русский словарь, pod redakcją akademika АН БССР К. К. Крапивы, Москва, 1962. 4 Uogólnione formy 3. osoby liczby mnogiej czasu teraźniejszego z końcówką -уць (-юць) zamiast -аўц (-яўц) występują także w sąsiednich gwarach rosyjskich, por. Ю. Ф. Мацкевіч, Марфалогія дзеяслова ў беларускай мове, Мінск, 1959, s. 175, 251. 231 э́род, дзіўя, новую хату, бярэ, кажа, ходзіць, се́сці. Opierając się na materiale Atlasu, białoruscy językoznawcy wnioskują, że gwary południowo-zachodniej Białorusi zachowały więcej archaicznych cech niż gwary północno-wschodnie5. Rzeczywiście, niemało zjawisk gwarowych języka białoruskiego ma także nieco inny zasięg. Na przykład z Atlasu wynika, że izoglosy niektórych cech składniowych dzielą obszar języka białoruskiego na część wschodnią i zachodnią. Powiedzmy, we wschodniej części używa się konstrukcji пайшоў к бацьку „poszedł (poszedłem, poszedłeś) do ojca” (217), ехаў на кані „jechał (jechałem, jechałeś) konno” (222), у мяне баліць галава „boli mnie głowa” (223), a w części zachodniej — пайшоў да бацькі, ехаў канём (ta konstrukcja jest również rozpowszechniona w niemal wszystkich południowych gwarach białoruskich), мне баліць галава. Izoglosy zasięgu tych ostatnich konstrukcji, podobnie jak wielu innych cech przedstawionych w Atlasie, wykraczają poza terytorium Białorusi i przecinają obszary sąsiednich języków słowiańskich (rosyjskiego, ukraińskiego, polskiego) lub bałtyckich (litewskiego, łotewskiego)6. A zatem „Dialektologiczny atlas języka białoruskiego” dostarczy cennego materiału również dla ogólnego atlasu języków słowiańskich, językoznawstwa historyczno-porównawczego i wielu innych badań. Oczywiście publikacja ta jest ważna również dla nauki o języku litewskim. Bliskie związki narodów bałtyckich i słowiańskich, trwające przez długie wieki, pozostawiły wyraźne ślady także w językach tych narodów. Uwagę językoznawców od dawna przyciągają zwłaszcza podobieństwa między językami bliskich sąsiadów — Litwinów i Białorusinów — oraz wzajemne oddziaływanie tych języków. Na przykład stwardnienie spółgłoski l w litewskich gwarach wschodnich (por. láDas < lėdas, aukūnė < alkūnė), wymawianie afrykat c, dz zamiast spółgłosek t, d języka literackiego (por. dúoc, dzienà zamiast dúoti, dienà) — jest charakterystyczne także dla języka białoruskiego (por. воўк < волк „wilk”; даць < дать „dać”, дзень < день „dzień”). Zdaniem niektórych językoznawców to właśnie język białoruski przyczynił się do rozpowszechnienia tych cech w gwarach litewskich. Jednak największy wpływ języka białoruskiego odcisnął się na litewskim słownictwie gwarowym. Oto kilka szerzej używanych białorutenizmów: batviniai „buraki, zupa z liści buraków” (białor. бацвін(н)е „liście i łodygi buraków”), bočia, bočius „ojciec, dziadek” (białor. бацька „ojciec”), bulba „ziemniak” (białor. бульба), uzbonas „dzban” (białor. збан „dzban, garnek”), ūtar yti „mówić, gawędzić” (białor. гутарыць). Niektóre zapożyczenia z języka białoruskiego trafiły nawet do słownictwa litewskiego języka literackiego, np.: norągas, priešlas, sijōnas (białor. нарог; прэсла, прісло; са́йн). Rzeczywiście, czasem pojawiają się wątpliwości, czy dane zapożyczenie w języku litewskim pochodzi z białoruskiego, czy z innego języka słowiańskiego (np. polskiego, rosyjskiego). W takich przypadkach językoznawcom bardzo pomoże teraz „Dialektologiczny atlas języka białoruskiego”, który podaje dokładną geografię wielu białoruskich słów i form. Na podstawie materiału faktograficznego tego Atlasu będzie można doprecyzować etymologię niejednego litewskiego wyrazu. Na przykład pochodzenie dialektyzmu gručkas „griežtis” wyjaśniano dotychczas na różne sposoby. Próbowano łączyć ten wyraz zarówno z polskim słowem gruszki „pewien gatunek ziemniaków”, jak i z białoruskim бружка8 „griežtis”, a także wywodzono go z litewskiej formy gwarowej 5 Por. Ю. Ф. Мацкевич, А. Г. Мурашко, А. В. Орешонкова, Об итогах работы по составлению атласа белорусских народных говоров, „Вопросы диалектологии восточно-славянских языков“, Москва, 1964, p. 45 tt. 6 Por. А. П. Непокупный, Ареальные аспекты балто-славянских языковых отношений, Киев, 1964, p. 62 tt. 7 Por. E. Fraenkel, Litauisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg-Göttingen, 1955 tt., p. 302. 8 Plg. Lietuvių kalbos žodynas, III, Vilnius, 1956, p. 653. 232 krūčkas „griežtis” (zamiast tej formy, również zapożyczonej z języka białoruskiego, początkowe bezdźwięczne k przeszło w dźwięczne g, jak się uważa, już w samych litewskich gwarach⁹). Z Atlasu wynika, że język białoruski oprócz innych nazw griežtisa (бручка, бручка, бручна, грыжчына, грыжа, кру́чка...) ma także гру́чка (276). Ta ostatnia nazwa, podobnie jak кру́чка, jest charakterystyczna dla białoruskich gwar pogranicza litewskiego (rejony Głubokiego i Postaw). A zatem formy krūčkas i grūčkas, używane obecnie w niektórych gwarach litewskich, zostały najprawdopodobniej zapożyczone z różnych gwar języka białoruskiego. „Atlas dialektologiczny języka białoruskiego” będzie również bardzo pomocny językoznawcom badającym wpływ języków bałtyckich (litewskiego i łotewskiego) na język białoruski. Przede wszystkim uwagę zwracają te dialektyzmy, które występują głównie w gwarach białoruskich bezpośrednio stykających się z gwarami litewskimi lub łotewskimi, na przykład przyrostek -юк (-ук), używany do tworzenia pewnych rzeczowników zdrobniałych (296), przyrostek -ене, używany do tworzenia takich wyrazów, jak бульбаве́не „łętowina” (por. litew. gwar. bulviẽnis, bulbiẽnis), кармафле́не „to samo” (280–2); pojedyncze wyrazy: рэгзіні, ре̨зіні (254) – litew. rėžginės; жэгін (234) – litew. žaginys; дзірван (275) – litew. dirvonas; асве́р, свер, свіршня, свірсня... (242–4) – litew. svirtis. Dość szeroko używane są w białoruskim następujące zapożyczenia bałtyckie: мянта, мянця, ме́нта, ме́нця... (264) – litew. mentė; сіірта (сіірта), сіірда... (288) – litew. stirta; свіран, све́ран, свіро́нак (239) – litew. svìrnas i in. Głównie we wschodniej części Białoruskiej SRR rozpowszechniony jest przypuszczalny lituanizm ёўня, ёўня (233) – litew. jauja10, a w południowo-zachodnim zakątku (na Polesiu) – клу́ня, клёня (235) – litew. klúonas. Ze wschodnich gwar litewskich do sąsiednich gwar białoruskich przedostały się najprawdopodobniej także pewne zawołania kierowane do zwierząt lub ptaków, na przykład do krów: тпрусь-тпрусь (304) – litew. tprus(e)-tprus(e), do owiec: базь-базь (305) – litew. baz-baz, do gęsi: зю-зю-зю, зюлю-зюлю, жуль-жуль (307) – litew. žiu-žiu-žiu, žiul(e)-žiul(e), žiu-žiu i in. Materiał leksykalny zamieszczony w Atlasie ułatwi również zrozumienie analogicznych przypadków zapożyczania modeli słowotwórczych i poszczególnych znaczeń. Związek form mažinki, mažilki, mažilnik „cmentarz” (318), używanych głównie w zachodnich gwarach białoruskich, z wyrazem mažila „grób” jest analogiczny do relacji między litew. kapai, kapinės a kapas11. Być może zachodni Białorusini zapożyczyli z języka litewskiego jedno ze znaczeń wyrazu rauti, por. białor. лён рваць – litew. linus rauti; we wschodnich gwarach białoruskich mówi się w tym przypadku: лён браць (267). Materiał Atlasu pozwala również lepiej dostrzec rozmieszczenie na terytorium Białorusi niektórych wspólnych wyrazów bałtyckich i słowiańskich, na przykład: клець (239) – litew. klėtis; малака, мо́лака, мало́ка (315) – litew. talkė; арúць, о́руць (265) – litew. arti. Badania wspólnych cech języków litewskiego i białoruskiego oraz ich wzajemnych wpływów będą jeszcze bardziej owocne, gdy ukaże się także atlas języka litewskiego. Szkoda tylko, że „Programy”, według których zbierano materiał do atlasów języków białoruskiego i litewskiego, nie zostały wcześniej należycie uzgodnione – w obu „Programach” można było na przykład 9 Plg. V. Urbutis, Dvi etimologijos pastabos, „Kalbotyra“, I, Vilnius, 1958, p. 220–221. 10 Plg. E. Fraenkel, Litauisches etymologisches Wörterbuch, p. 192. 11 Na północnych obszarach gwarowych języka polskiego używana forma mogiłki „cmentarz” jest, zdaniem niektórych językoznawców, zapożyczeniem znaczenia, czyli tak zwaną kalką, z języka litewskiego; por. Cz. Kudzinowski, Jacyngowie w języku, „Acta Baltico-slavica“, Białystok, 1964, p. 224. 233 istnieje znacznie więcej wspólnych lub analogicznych zagadnień składniowych i leksykalnych (właśnie słownictwo najlepiej ukazuje historyczne związki między tymi językami). „Atlas dialektologiczny języka białoruskiego” pod względem struktury i zasad opracowania w pewnym sensie nie różni się od wcześniej opublikowanych atlasów radzieckich12 ani wielu atlasów lingwistycznych wydanych za granicą. W atlasie tym przedstawiono jedynie materiał faktograficzny (zasięg geograficzny najważniejszych zjawisk gwarowych języka białoruskiego), nie zawarto jednak jego opracowania ani analizy naukowej. Należy mieć nadzieję, że białoruscy językoznawcy podejmą taką pracę w przyszłości, a poczynione uogólnienia i uzyskane wnioski opublikują w innych wydawnictwach13. Kilka innych uwag krytycznych, które można skierować do twórców „Atlasu dialektologicznego języka białoruskiego”, dotyczy głównie spraw nieistotnych i poszczególnych drobnych kwestii metodologicznych. Wspomnimy tu o jednej czy drugiej z nich. W atlasie zdarzają się mapy poświęcone nazwom lub terminom, których znaczenia nie zostały dokładniej sprecyzowane ani rozróżnione. Na przykład mapa nr 231 przedstawia zasięg występowania różnych nazw owczarni. Jedną z najczęściej używanych nazw jest аўчарнік, która jednak w różnych częściach Białorusi oznacza niezupełnie ten sam obiekt — tak nazywa się zarówno zagrodę dla owiec we wspólnej oborze, przybudówkę dla owiec przy oborze, jak i całkowicie osobną owczarnię (kołchozową). Z mapy nie można wywnioskować zróżnicowania znaczeń wyrazu аўчарнік ani jego innych synonimów, ani lokalizacji tych znaczeń. Trzeba przyznać, że niedociągnięcia takie wynikły również z pewnych przyczyn obiektywnych — głównie z powodu niewystarczających lub niezbyt dokładnych danych językowych bądź etnograficznych zapisanych przez zbieraczy materiału do Atlasu. Wydaje się, że bez powodu nie przedstawiono na mapach Atlasu zasięgu geograficznego tak pięknych lub stosunkowo szeroko używanych synonimów, jak істомка, барання obok стомка, варыўня „izdebka, komora” (240); сіверна, се́верна obok холодна, сцюдзёна, зімна „zimno” (321) i in. Konstrukcje składniowe nie zostały przedstawione całkiem jednolicie: w jednych wszystkie wyrazy są opatrzone akcentem (208, 209, 212, 213, 216, 217, 219), a w innych — nie (206, 207, 214, 215, 218). Tytuły niektórych map Atlasu są zbyt lakoniczne, przez co ich treść nie zawsze jest dla czytelnika jasna. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy wyraz w tytule ma kilka znaczeń; por. dwuznaczny tytuł mapy nr 229 „Назвы гары” — mapa przedstawia zasięg nazw strychu (poddasza), jednak białoruski wyraz гара oznacza nie tylko „strych”, lecz także „górę” (to drugie znaczenie jako pierwsze podano w słowniku). Przy tytułach oznaczających rośliny należało podać również terminy łacińskie. Wśród pomocniczych map Atlasu brakuje geograficznej (ukształtowania terenu) mapy Białoruskiej SRR, która być może pomogłaby lepiej zrozumieć powstanie izoglos poszczególnych cech gwarowych i ich rozmieszczenie. K. Morkūnas ir A. Vidugiris 12 Plg., pavyzdžiui, Атлас русских народных говоров центральных областей к востоку от Москвы, под редакцией Р. И. Аванесова, Москва, 1957; Й. О. Дзензелівський, Лінгвістичний атлас українських народних говорів Закарпатської області УРСР (Лексика), 1, Ужгород, 1958. 13 Białoruscy językoznawcy, opierając się na materiale Atlasu, opublikowali już także kilka prac o charakterze uogólniającym; por. znaczącą pracę zbiorową „Нарысы па беларускай дыялекталогіі” (Мінск, 1964, 416 р.), pojedyncze artykuły w publikacjach „Вопросы диалектологии восточно-славянских языков” (Москва, 1964), „Беларуская мова”. Даследаванні па лексікалогіі (Мінск, 1965) i in. 234