D. Sutkevičiaus leksikografiniai darbai

LT EETSU SVN EFI KEAT" LTB OS CL BK S$ 'IHIK: OESTIR AE D/A LPYESTTUOYVIO 8" TS R. M" OFK OS TU "AK A D E M I J A D. PRACE LEKSYKOGRAFICZNE SUTKEVIČIUSA J. KRUOPAS Zainteresowanie językiem litewskim, literaturą, ir folklorem i historią W pierwszej a. połowie XIX wieku starania o ożywienie języka litewskiego ir oraz ja tworzenie literatury pięknej, ir naukowej, pedagogicznej i innej skłaniały ówczesnych działaczy kultury do zwracania dużej uwagi na rozwój i į normalizację litewskiego języka literackiego. Wielu jų (D. Poška, S. Stanevičius, S. Daukantas, Nezabitauskas, K. Uvainis i in.) L. ir opracowywali słowniki języka litewskiego, pisali gramatyki, starając się w ten sposób przyczynić do wzbogacania i doskonalenia litewskiego języka literackiego oraz do przygotowania najpotrzebniejszych środków do rozwijania i nauki języka litewskiego. Jednym z iš najbardziej to produktywnych leksykografów tego okresu jest D. Sutkevičius. O jego życiu jo i ir działalności podaje się następujące informacje: urodził się 1782 m. w powiecie rosieńskim. O 1801—1803 m. studiował fizykę na Uniwersytecie Wileńskim (jeszcze przed 1803 m. reformą- )’. Od 1803 m. kl. szkoły dominikanów w II Mereczu nauczyciel, 1810— 1812 m. kierownik tej szkoły. 1812—1814 m. zastępca dyrektora szkoły w Kalwarii Żmudzkiej. 1807 m. antykwariusz szkoły dominikanów w Grodnie. 1818 m. tamże nauczyciel literatury, socius 1819 m. officii. 1821-1823 m. Przeor klasztoru w Kalwarii Żmudzkiej, ir nauczyciel teologii moralnej. 1824 m. ponownie antykwariusz w Grodnie, 1825 m. w klasztorze wileńskim, 1826—1827 m. subprzeor klasztoru w Paparčiai, 1828—1829 m. procancellarius klasztoru w Raseiniai, tamże 1830 m. przeor, o 1831 —1835 m. ponownie procancellarius. Od 1836 m. ponownie w Paparčiu (1841 m. bibliotekarz- ), później w klasztorze w Palevenė, gdzie zmarł 1849 m. (według innych danych — 1854 r.)?. Iš z tych danych wynika, że D. Sutkevičius pracował w różnych miejscach Litwy, był bibliotekarzem, więc materiały do ir prac leksykograficznych mógł wybierać z pism i żywego języka ludowego. W bibliografii litewskiej iš wymienia się ir również gdzie indziej ir 1831 (około), 1835, 1942 ir 1848 m. D. rękopisy słowników Sutkevičiusa, o których iš obecnie wiadomo, że zachowały się 1835 m. ir 1848 m. słowniki. 1831 m. data jest wątpliwa. Ji su uwaga o (około r.) 1831 wskazana V. Biržiški „Bibliografii litewskiej” (II d. Nr. 631, 870 ir itd. ). 1831 m. datowany na ke- * V. Maciūnas (zob. Ruch lituanistyczny na a. początku XIX wieku, 1939, p. 154) Kowno, wskazuje, że D. Nazwisko Sutkevičius występuje w księdze wpisów studentów wydziału fizyki Uniwersytetu Wileńskiego 1804/5 ir 1805/6 w latach akademickich. * V. Biržiška, Aleksandrynas, t. 2, Chicago, 1963, p. 379. 217 obszerny litewsko-- polski słownik, który znajdował się do 1864 m. w klasztorze jį w Paparčiai, po jego zamknięciu w tym samym roku przeniesiony do į Wileńskiej Biblioteki Publicznej, ir wspomniany w opisie jej działu rękopisów- ", o 1915 m. wywieziony į do Rosji“. S. Baltramaitysa 1894 m. w informacji twierdzi się, że D. Sutkiewicza „Stownik litewski“, rękopis należący do Rosyjskiej Akademii Nauk, że ir został on E. przygotowany do druku przez Voltera®. Jeśli jest to ten sam rękopis, o którym wspomina V. Biržiška, to į Miał trafić do Rosji w r., ale ne 1915 wcześniej. Jak dotąd sprawa ta nie została ostatecznie wyjaśniona, sam rękopis nie został o odnaleziony. Obecnie odnalezione dane archiwalne dotyczące D. rękopisów leksykograficznych Sutkiewicza zmuszają do przesunięcia wspomnianego czteroczęściowego rękopisu słownika litewsko-polskiego (ksiąg) į 1842 r., które wskazano w katalogu ksiąg klasztoru w Paparčiai ,,Pars librorum bibliotecae Conventus Generalis Vilnensis... Anno Domini 1849“*. Tutaj, w dziale ir słowników i gramatyk (s. 83) oznaczone osobno du D. Rękopisy Sutkiewicza: 1) Słownik Litewsko-Polski, Rękopis pierwszej ręki. Sutkievicz. 1835 (Nr. 21). 2) Tenże sam Słownik Litewsko-Polski. Rękopis poprawiony przez samego Autora. Sutkiewicz, Tom 1842 1—4 (Nr. 22). Ponieważ katalog iš przyrody był sporządzany w Paparčiach, gdzie długo pracował D. Sutkevičius (ostatni raz od 1836 m. do r.), 1841 zatem są podstawy sądzić, że S. wspominany ir przez innych Baltramaitisa o 1831 m. D. napisany przez Sutkiewicza czteroczęściowy słownik litewsko-polski należy datować 1842 m. Jak dotąd go nie odnaleziono, nie można ir porównać jo su 1835 m. ir 1848 m. D. z rękopisami słowników Sutkiewicza. Iš sądząc po liczbie stron (I d. 1 — 322 s., IT d. 323-664 s., III d. 665—1096 s., IV d. 1097-1529 s.?), a więc zapewne większej objętości niż 1835 m. słownik mający 1048 strony. Widać, 1835 m. rękopis słownika D. Sutkevičius uzupełnił; ir w ten sposób powstał 1842 m. czteroczęściowy rękopis (ksiąg) słownika litewsko-polskiego. W swojej ostatniej pracy V. Biržiška jį nazywa słownikiem trójjęzycznym („Słownik Lietuwiszkai-Lotyniszkay-Lenkiszkas“)? , chociaż wcześniej w „Bibliografii litewskiej” wspomniano go jako słownik dwujęzyczny. Jak widać, według 1848 m. słownika trójjęzycznego ir 1842 m. rękopis nazywany jest słownikiem trójjęzycznym, uznając wszystkie trzy D. prace leksykograficzne Sutkiewicza za autentyczne, choć niepełne, odpisy jednego słownika. ir j Zatem pierwszym D. Za pracę leksykograficzną Sutkiewicza ne należy uznać rzekomo 1831 napisany około roku czteroczęściowy słownik litewsko-polski, lecz jedynie jednotomowy rękopis 1835 m. słownika litewsko-polskiego. To: Stownik Litewsko-Żmudzko Polski, ułożony przez Ksigdza Sutkiewicza Sw. Teol. Prezentanta Litewskiey Prowincyi Zakonu Dominikanskiego — Applicatur Bibliotheca Mgri Prowincjał Dane Rossienis 1835, lut. 28. Šį rękopis posiadał A. Baranauskas (wskazuje na to ir pieczęć: * Onucanne pykonucHoro oTAenenns Busenckoit ny6anunoii BubanoTexy, BBIMYCK yeTBepToit, Buona, 1903, p. 38. * V. Biržiška, Aleksandrynas, 2, p. 379. * C. Baarpawmaiituc, Ceeflennsi 0 AHTOBCKHX pykomucsx, , Kusas crapnua“, 1894, sun. I, p. 102. ¢ Ta data jako pierwsza podniosła M. Lukšienė w artykule ,,Środowisko, w którym się uczył S. Daukantas” (,,Pergalé, 1964, nr. 12), opierając ką się wyłącznie na wspomnianym katalogu, znajdującym się Wileńskiego Państwowego V. w rękopiśmiennym zbiorze biblioteki uniwersytetu im. Kapsukasa (nr. 149). * Opisany rękopiśmienny oddział Busenckofi nyGjinunofi BuOjiuorekun, BbiITycK YeTBepTbiA, Bussua, Žodynas 1903, p. 38. 8 Zob. Aleksandrynas, 2, p. 379. 218 „Bibliotheka Aliumnuw Sem. Seinenskiego“ (118)). Później trafił do biblioteki klasztoru marianów w Mariampolu (pieczęcie na kartach 1 i 524: „Bibliotheca Marianorum Mariampoli“. Pośrodku pieczęci — „M1C“), skąd po drugiej wojnie światowej znalazł się w Państwowej Bibliotece Republikańskiej Litewskiej SRR (sygnatura PR 1127). Rękopis ma format 22,5 x 18 cm i 1048 stron, obecnie ponumerowanych ołówkiem jako 524 podwójne karty (tej numeracji przestrzega się również w niniejszym artykule, wskazując miejsce występowania słów i ilustracji). Napisany atramentem, wyraźnie. Rankopis i fotokopia znajdujące się w Instytucie Języka i Literatury Litewskina ej Litewskiej SRR są dobrze czytelne. Na końcu słownika (po ostatnim słowie Zyrgas) zaznaczono: Ogul Wyrazéw réwsię = 17,924, pradedamas lenkiška pratarme (Nota):,,W Jezyku Polskim znayduia sie dwie samogloski nosowe, to iest a, ą, i e, g. W Litewsko zaš Žmudzkim opr6cz wymienionych sa jeszcze dwie samogtoski nosowe, to iest i, į i u, ų —np. Įwadineju wzywam, zle byloby pisač Iwadineju lub Inwadineju, byto by to przeciwko wyslowieniu Języka Litewsko-Žmudzkiego. Podobnie co sie tycze u, ų np. Przypadek drugi liczby mnogiey pisze się Tų žmonių Tych ludzi. Niemożna pisač Tu žmoniu lub Tun žmoniun, podobniež nie będzie się zgadzala z wyslowieniem tegož Jezyka. K. Szyrwid S. J. w swoich Naukach, czyli Homiliach Litewskich, i w słowniku zwanym Synonima często zamiast sz używa samego tylko s, a więc np. zamiast Szirdis Serce używa Sirdis — zamiast Sziauday słoma używa Siauday itd. Umiescitem, jednak w tym Slowniku Alfabetycznie dwojakie wystowienia“. te D. Sutkiewicza 1835 m. dwujęzyczny (litewsko-polski) słownik sporządzono na podstawie polsko-łacińsko-litewskiego słownika Szyrwida K. ,,Dictionarium trium linguarum“ (dalej oznaczany skrótem SD) oraz ir innych dawnych pism. Zawiera on niemało ilustracyjnych przykładiš ów z kilkunastu dawnych pism ir religijnych, nieco iš K. z dzieła Bogusza o pochodzeniu narodu i języka litewskiego. Można powiedzieć, że jest to pierwszy historyczny słownik języka litewskiego, obejmująK. cy leksykę głównych ir XVI — zabytka. ów piśmiennictwa litewskiego z początku XIX wieku. į Najwięcej słów zaczerpnięto iš K. z pism Szyrwida, w D. słowniku Sutkiewicza oznaczonych skrótami X. Szyrw., sporadycznie X. Sz. Niemal na każdej stronie po wskazuje o się kilka, a czasem po nawet ir kilkanaście razy więcej į K. Szyrwyda (zob. 11, 12, 13, 26, 29, 35, 47, 50, 51, 52 ir i in. strony). Zdarzają się strony, których wszystkie" słowa zaczerpnięto iš SD. Są to słowa nagłówkowe ze su wschodnim przedrostkiem ažu-, np. : Ažumetimas, Ažumetu, Ažumezgu neižrisztinai, Ažumiegmi, Ažumigdau itd. ir (50— 52). Widać, że wykorzystSD ano je szczegółowo, nie unikając K. nawet neologizmów Szyrwida, np. : Atadunga (31), Atmintine (37), Auksadaile (47), Auksawiete (47), Baustuve (55), Beeile (57) itd. Iš SD zaczerpnięto za pomocą słów nagłówkowych niemało połączeń wyrazowych, np. : Apsipila tupos (20), Apsirinkis unt ko (21), Apsiuwu oda (22), Atmetu nūg tewiszkistes (37) ir itd. Niektóre Słowa przykłady ir ilustracyjne zaczerpnięto ne iš SD, lecz iš K. Szyrwida „Punktai sakymų”, oznaczajų jąc pierwszą 1°, część np. : Owczarnia K. Szyrw. 19216, w. 24. Iš K. W słowach zaczerpniętych z pism Szyrwida w ir przykładach ilustracyjnych pozostawiono cechy wschodnio-aukštaitskiego dialektu, np. : Atadingimas (31) — atdengimas, Atadunga (31) — odkrywka, Atkalbinejus (35) — odradzający ir itp. Inny częsty D. Częstym źródłem ilustracji w słowniku Sutkiewicza jest M. Daukšy Postylla (1599), iš gdzie zaczerpnięte przykłady oznaczono skrótem X. Koss (albo X. Kos), nad którą niemal wszędzie przekreślir ono zapisaną skrótowo formę X. Dauk albo, najczęście219 j, X. D. Tylko w rzadkich przypadkach skrót X. Koss pozostała nieprzekreślona (zob. słowa Abrozas (3), Aprepiu (17), Pomyłka (21), Apsiweyzdziu (22) ir itd. ). Często po K. wskazanie M. skrótu ir źródeł Širvyda, Daukšy i innych, które można znaleźć N.T. ( = Nowy Testament), którym oznacza się ne J. Giedraitisa 1816 m. Nowy Testament, jak można by przypuszczać na początku, lecz iš 1701 m. S. Protestancki Nowy Testament Bitnera: przy skrócie N.T. znajdujące się ir numery stron i akapitów (nie wierszy, choć napisano w. = wersz) odpowiadają jedynie S. akapitom stron Nowego Testamentu Bitnera. ir Np.: wokół — Okoto — Wokół wyłożenia podobieństwa nie trzeba nam wiele trudzić się — Okoto wytoženia podobienstwa nietrzeba nam wiele trudzič się K.D. k.83 w. 15 N.T. k.180 w. 42. Tylko przykłady ilustracyjne iš N.T. nie znaleziono. Skrót Kaz. Kalw. zaznaczone słowa ir przykłady zaczerpnięte iš J. Morkūna przykła- (1600), dy z Postylli : Abstingiste — Obfitość, Szezodrobliwošė — O dziauksis abstingoy duszia jusu — A radować się będzie obfitoścw ią dusza wasza Kaz. Kalw. k. odw. 98 w 26. Tylko w iš niej znajdujemy słowa (z przykładami) Abstynencja (3), Mak (4), Ślepa uliczka (4), Węgorz (6), Ankstiwa (6) ir itd. Dość dużo materiału pochodzi ze źródła oznaczonego jako Bibl. Zmudz. (sporadycznie B.Z. albo BZ). Jaka Biblia lub jej część jest oznaczana tym skrótem? Podane przy niej numery stron i rozdziałów nie odpowiadają ani Biblii z 1735, ani z 1755, ani z 1816 rotų ku odpowiednim miejscom Biblii wschodniopruskich. Na Litwie wydano tylko część Biblii —J. Nowy Testament Giedrajtisa (1816). Porównując skrótem Bibl. Żmudz. (B.Z., BZ) oznaczone cytaty z odpowiednimi su J. miejscami testamentu Giedrajtisa, wyraźnie widać, że są one całkowicie identyczne. Jest więc jasne, że D. Sutkevičius korzystał z przekładu J. Giedrajtisa, oznaczając Bibl. Żmudz. Podobnie swój przekład nazwał sam J. Giedraitis w liście do A. Butkiewicza:,,.- ..poskonczonym zaledwo wydatku na druk kilka tysięcy Exemplarzy Biblii w Języku Žmudzkim...“ ** Rzadziej spotykane słowa oraz przykłady ilustracyjne z tych pism religijnych: Ewangelie polskie litewskie oznaczane skrótami y (1743), Ewan, Ew (np., 24, 37, 40, 41, 55 itd.). Spośród znajdujących się w bibliotece Wileńskiego Uniwersytetu Państwowego ponad dwudziestu wydań Ewangelii (np. z lat 1750, 1752, 1756, 1769, 1770,1774,- 1779,1790, 1794,1797, 1803, 1805, 1819) tylko egzemplarz wydania z 1743 r. (sygnatura LR3314) odpowiada miejscom w Ewangeliach wskazanym w słowniku D. Sutkiewicza. Broma atwerta ing wiecznasti (1777...) oznaczana skrótami Broma, Brom. (np., 8, 11, 21, 29, 33, 39, 40, 53, 58 itd.). Z którego roku wydaniem się posłużono, trudno dokładnie powiedzieć, ponieważ w bibliotekach wileńskich brakuje niektórych wydań (np. z lat 1806, 1811). Ustalono, że strony Bromos wykorzystywane przez D. Sutkevičiusa nie odpowiadają stronom wydań z lat 1753, 1766, 1799, 1802, 1824, lecz odpowiadają stronom wydania z 1777 roku. ; Rožancezius szwenciausios Maryos Pannos ir saldziausy warda Jezusa (1797) oznaczono skrótem Rož (sporadycznie Rožan.) (np. 9, 14, 15, 17, 19, 23, 26, 33, 40, 41, 45, 59 itd.). Pedelis Miros (1750) oznacza się skrótami Pedelis Miros, Ped. Mir., czasami Ped. M. (np., 290, 342, 359, 419, 433, 442, 485, 487, 488, 489, 502...). Metay szwenti arba jubilleuszas didis (1826) oznaczono skrótem Jub. (np. 2, 9, 14, 19, 24, 33, 35, 40, 42, 53...). * A. KaupuZ I. Lukšaitė, A. Butkevičiaus gramatikos byla,,,Kalbotyra*- ‘, V, Vilnius, 1962, p. 137. 220 Pieśni oznaczono skrótem Pieśń. (np., 23, 30, 31, 49 ir itp. ). Jak dotąd nie udało się ustalić, z jakimi kiedykolwiir ek wydanymi pieśniami posługiwał się D. Sutkevičius. Podano tylko jeden przykład ilustracyjny iš ,,Głos serca pas Pana Diewa“ (1790, 1798...) ir oznaczony skrótem Głos: Ponieważ z wyraźnych to [rzeczy] każdy może widzieć. To zdanie zaczerpnięte (48). z przedmowy „Łaskawemu czytelnikowi“. iš Iš nielicznych pism świeckich, be K. wykorzystany jeszcze D. przez Sutkiewicza słownik Szyrwida, K. traktat Bohusza „O początkach ir języka narodu litewskiego“ (1808). Jest oznaczany skrótem K. Boh. Iš jo zapożyczono słów (np., olsza (5), Anitele (6), Asa (29), Atstokus (43), Nianie (47), Karać (55), Beras (58), Bernużelis (59), Pracowniczek (72), Córeczka (87), LanguZaytis (22), Mamusiu (229) ir itp.) ir ilustracyjnych przykładów, iš najwyżej trzech pieśni (160 — 166 s.), które K. zaczerpnięte przez Bogusza iš P. Ruhigo ,,Betrachtung der Littauischen Sprache” (1745), mianowicie: „Wczesnym rankiem, rankiem“, „Miałem konika“, „Odmówiłem swojej babci“, np. : Wczesny poranek, ranku Słoneczko płynęło (6), Pytam ciebie Córeczko, gdzie tu spacerowałaś (87), Odmówiłem swojej babci. O Od połowy już lata, gdzie twój wianuszek (497), O opadł na sen (498) ir itd. Choć ši folklorystyczna D. Ilustracja w 1835 m. słowniku Sutkiewicza, w porównaniu z su przykładami zaczerpniętiš ymi z pism religijnych, jest nieliczna, niemniej jednak ji bardzo cenna i znacząca. ir Ji wzbogacił D. wniósł do słownika ir Sutkiewicza į jo ilustrację o wyraźne elementy świeckie. Warto zaznaczyć, że przy ilustracjach niektórych słów często ir podaje się kilka źródeł, w których po to słowo jest użyte w zdaniu, np. : ar Obchodzę się — Obchodzę się, Postępuję — Ir jak Damaszek obejrzał się wokół Jezusa — I jak w Damaszek śmiało obszedł się w Imię Jezusa — Bibl.Z. k.195.w.27 Jub.k.5 Rėž.k:190. N.Tk.215.w.9.k.254.w.3. D. Sutkevičius, opracowując słownik, korzystał niemal wyłącznie ze źródeł pisanych. Zadecydowały o jo tym zawód oraz warunki pracy (brak bezpośrednich su kontaktów z ludem był ir jedną z nich). Chociaż 1848 m. we wstępie do słownika zaznacza, że „przez du ponad su dziesięć lat su wielkim trudem i ir potem, po liczne kraje Jeżdżąc ir po litewskiej Żmudzi, zebrał słowa”, jednak 1835 m. Materiał przedstawiony w słowniku, zawierający niemal wszędzie odsyłacze do źródeł pisanych, wyraźnie wskazuje, że słowa ir do ilustracji zostały zebrane ne iš z języka ludowego, lecz z iš piśmiennictwa. Tylko słowa nie 30 mają skrótów źródeł pisanych; przynajmnir iej część z nich można uznać za zaczerpnięte z języka ludowego, z wtrąconyiš mi słowami źródeł ir pisanych, į mianowicie: Aszwinis — Bydleko począgu Jako Kosi, Osiel (30), Atkaksznis — Cwiekulec (35), Brazday — Miazga (63), Braukiu — Smorgam (63),! Diele — Pijawka, Turcica (80), Garszwa — Snitka (98), Gialda — Necka (105), Giendu — Psuję się (106), Giesu — Gasnę (107), Wiercę — Wiercę, wiercę (116), wiertłem — Przyzwyczajam się, nawykam (130), Szukam — Przecedzam (144), Kasktes [Kaskles?] — Drobina (187), Kekuotas — Gronisty (190), Kuysis — Komar (213), Lauba [= Liauba] — Przestanck (214), Liswa — Zagroda (218), Dobranoc — Dobranoc (219), Odwiedzam — Pochylam, Zginam (221), Nieść — Albowiem (262), Nie mówię — Nie zabijaj (262), Pocieszę się — Nie jeżdżę się (325), Pospieszam — Spieszę się (327), Popychadło — Popychajto (330), Ssawka — Pijawka (416), Skilandis — Kindziuk (419), 10 O poczatkach narodu i jezyka litewskiego. Rozprawa przez Xawiera Bohusza..., 1808, w Warszawę, 221 Striugis —Kusy (431), Swogunay —Cibulka (452), Szcziras —Szczery (454), Szikna —Sraka, Sziknia —Sraczka, Sziknius —Sracz (455), Tekilas —Toczydlo (464), Torietka —Talerz (471), WieZie —Kolcina, Tor (505), Winulis —Jabtko winne (507), Wissur essqs —Powszechny (511), Ziamaytis —Zmudzin (516), Ziamia —Ziemia (516), Ziemkilis obolis —Jblko zimowe, winne (517). Budowa słownika alfabetyczna, prosta. Przy alfabetyzowaniu słów według kolejnych liter nie uniknięto pomyłek. Na przykład w literze A najpierw podano słowo Abejotinas, a następnie Abejotinay, podczas gdy powinno być odwrotnie. Hasłami są mianowniki słów odmiennych, w przypadku czasowników — forma pierwszej osoby czasu teraźniejszego, a także przysłówki i przyimki. Po słowach litewskich, po myślniku, podawane są polskie odpowiedniki. Zdarzają się również słowa nieprzetłumaczone, np. : Apkiarst (13), Arkimas (28), Atgajo (33), Aimieus (48), Balwa (54), Blaksterejimas (61), Gandejo (96), Gurwolis (120), Įgrissimas (124). Irtis (135), Isigrayksztau (136), Isiwidimas (139), Ižtrekt (176), Kierczią (195), Kulpiamas (209), Kuosa (211), Eope (226), Nepatrikimas (259), Netarpus (264), Nežada (268), Nuolatos (281), Pabosis (295), Sartas (409), Szirwis (456), Uju (478), Wakarczias (493). Ostatnia praca leksykograficzna D. SutkeviCiausa: Zodinikas Letuwiszkay-Lotiniszkay-Lenkiszkas. Słownik litewsko-łacińsko-polski. Słownik Litewsko-Łacińsko-Polski. Przez Księdza Dominika Sutkiewicza Dominikona, prawdziwego Litwina [Przekreślone: Żmudzina], z wielkim trudem sporządzony. Znajduje się on w rękopiśmiennym zbiorze biblioteki Instytutu Języka i Literatury Litewskiej Akademii Nauk Litewskiej SRR (sygnatura: In. R. 3875). Format 22,5x18 cm. Objętość — 404 ponumerowane strony i 23 s. dodatków (Dodatek), zapisanych na końcu słownika i ponumerowanych osobno. W słowniku znajduje się około 19.150 litewskich słów z odpowiednikami łacińskimi i polskimi. Około 720 słów (powtarzających się, różnych wariantów słowotwórczych i innych) skreślono. W ten sposób rękopis poprawiono aż do litery H. Dalej nie znaleziono żadnych skreśleń. Słownik rozpoczyna się takim „PRZEDMOWĄ”: „Język litewski albo mowa litewska z żmudzką jest ze wszystkich języków najtrudniejsza, dlatego że nie miała i nie ma Językoznawstwa albo Gramatyki, wskutek czego nie tylko wyrażenia graniczne, ale i wsie albo osady, szybko istniejące, w całym języku nie są zgodne. Do tego czasu nikt nie odważył się zebrać i wydrukować Słownika języka [Przekreślone: litewskiego]. Ja pierwszy, przez dwadzieścia kilka lat z wielkim trudem i potem, jeżdżąc po wielu krajach Litwy i Żmudzi, zebrawszy słowa, ośmieliłem się ten Słownik Litewsko- -Łacińsko- -Polski zredagować i dla pożytku Litwinów, Żmudzinów, Polaków i Prusaków [Paszaleczių] oddać do druku. Ten Słownik, jak przypuszczam, sprowadzi na mnie wiele nagan, lecz niech każdy wie, że [Przekreślone: prędzej albo] łatwiej jest ganić cudze pismo niż samemu coś dobrego napisać. Niech kto chce napisze doskonalszy Słownik, ja nie będę mu tego zazdrościł ani się o to gniewał. Ten Słownik przyniesie największy pożytek młodzieży, najbardziej żmudzkiej, zaczynającej uczyć się w szkołach, która od urodzenia nie zna ani jednego słowa języka polskiego. Mając ten Słownik pod ręką, łatwo i tanio nauczysz się słów litewskich, łacińskich i polskich. Czytelnicy tego Słownika znajdą wiele słów zapisanych z błędami z tej przyczyny, że po przyłączeniu Wielkiego Księstwa Litewskiego do Królestwa Polskiego Litwini i Żmudzini, zapożyczając wiele słów z języka polskiego, zatracili swoje własne. I tak: gamta — cnota, a nie cnata. Lideka — szczupak, nie szczupokas, Uksusas — ocet, nie acatas, i tak dalej. ir = Na koniec proszę przyjąć z miłym sercem tę moją pracę naukową dla pożytku wszystkich, którzy ją przeczytają. Bądźcie zdrowi.. K. D. Sutkiewicz. Napisano w 1848 roku. [Ta uwaga jest wyraźniejsza i napisana większymi literami. Prawdopodobnie jest późniejsza.) 222 Trójjęzyczny 1848 m. słownik sporządzony na (1835 ir 1842 podstawie materiału słowników z wcześniejszych lat, jednak różni się od tych ostatnich tym, że zawiera łacińskie odpowiedniir ki i nie ma ilustracji. Pod względ- (19.150 em objętości słów jest už 1835 nieco większy (17.924 od słownika z roku, słów). Porównując 1835 m. ir 1848 m. litery A słów w słownikach, widać, że w pierwszym nie ma słów Abatene (1), Abelnas (1), Abelnay (1), Adatele (1), Adatiniczia (2), Adatinikas (2), Adinikelis (2), Adininis (2) ir itp., które znajdują się w drugim słowniku, o ten ostatni nie zawiera słów Abastirpos (2), Abblusis (2), Abdas (2), Abrozas (3) ir itp., które znajdują 1835 się w słowniku rocznym. Iš D. Z przeglądu rękopiśmiennych słowników Sutkiewicza wynika, że przygotowano kilka niemałych prac jo leksykograficznych. Dzięki wysiłkom jednego człowieka w ciągu kilkudziesięciu lat zebrano obfity iš materiał i na jego podstawie ir sporządzono trzy leksykograficzne rękopisy. Chociaż jų podstawą jest to samo, z powodu ir nich to V. Przez ir innych Biržiškowie są uważani za odpisy jednego słownika, jednak jų istnieją między nimi takie różnice, że można je nazywać odrębnymi słownikami lub ir różnymi wariantaar mi jednego słownika. D. Sutkevičius jako pierwszy w historii leksykografii litewskiej opracował historyczny słownik języka litewskiego, oparty na słowniku K. Szyrwida oraz na ir najważniejszych i najbardziej znanych leksyce a. litewskich pism z XVI–początku XIX wieku oraz przykładach ilustracyjnych. Taki słownik jest ważny dla badania rozwoju leksyki litewskiego języka literackiego. Jest prawie du razy większy už K.. Szyrwida „Dictionarium trium linguarum” (1629) ir jest už wygodniejszy od tego ostatniego, ponieważ podaje wyrazy litewskie na pierwszym miejscu, o trójjęzycznego Szyrwida w słowniku (polsko-łacińsko-litewskim) litewskich odpowiedników podanych na końcu według alfabetu nie ir jų sposób znaleźć. Chociaż D. Prace Sutkiewicza pozostały niewydane, jednak mają znaczenie w historii leksykografii litewskiej jako pierwsze próby stworzenia historycznego słownika języka litewskiego. Pod względem objętości niemal dorównują największemu leksykograficzna. emu dziełu z początku XIX wieku — D. Poški ,,Stownik polsko litewski“. D. Słowniki Sutkiewicza były znane badaczom języka litewskiego oraz Zachęcani ir leksykografowie aktywnie pracowali nad dziełem leksykograficznym na Litwie. Teraz D. Materiały ze słowników Sutkevičiusa są wykorzystywane przy opracowywaniu akademickiego „Słownika języka litewskiego“. JIEKCHKOTPASHUECKHE TPYV/Įbi JĮ. CYTKEBHYIOCA H. KPYOITAC Peswue B cratbe naetcs o63op Jekcukorpadmueckmx TpyjoB JI. Cytkemmuioca (1782— 1854), H3BECTHOIO LITEWSKIEGO Leksykografia pierwszej połowy XIX wieku. JĘZYK SŁOWNICTWO SKŁADZIE LITEWSKIEJ PYKONHCH JIHTOBCKO-NOJbCKoro (1835, 1842) H smTOBCKO-J1aTHHCKO-NOALCKOTO (1848) cJioBapeli, KOTODpbIe SBJSIOTCS NEPBEIMH HCTOPHUECKHMH CJIOBApPSIMH JHTOBCKOTO Si3biKa. Xora sexcaxorpaduueckne Tpyas JĮ. CyTKeBHUIOCA OCTAMHCh B PYKONHCSX, OAHAKO OHM CHITpAJIH NOJIOXKHTEJIbHYIO POJIb B pa3BHTHH JIHTOBCKOI JekcHkorpadun. Our npexcrasasior HHTEPEC H Cerofina Kak GoraTbiė HCTOYHHK JIS HCTOPHYECKOTO CJAOBAPS H AAS Teneph COCTABAf- €MOTO H H3/ĮaBaeMOTO aKaJIeMAYECKOTO CJIOBaps JIHTOBCKOTO fi3bIKA. 223