Slavų kalbų morfologijos istorijos bruožai

przybliżona data kontaktów irańskich. Z metodologicznego punktu widzenia ma to wielkie znaczenie, ponieważ toponimika i archeologia, działając wspólnie, mogą dostarczyć bardzo ważnych informacji o najdawniejszym okresie historii narodów. W tym przypadku interesujące jest to, że toponimika odegrała rolę zwiadowcy, za którego śladem badacze z innych dziedzin nie tylko nie zbłądzili, lecz także potwierdzili wstępne wnioski toponimiki. A. Vanagas ZARYS HISTORII MORFOLOGII JĘZYKÓW SŁOWIAŃSKICH П. С. Кузнецов, Очерки по морфологии праславянского языка, Москва, 1961, 144 р. P. Kuznecov, znany specjalista w zakresie języków słowiańskich, w swojej książce omawia zagadnienia ukształtowania się prasłowiańskich systemów deklinacji rzeczowników i koniugacji czasowników, poruszając niektóre aspekty ich rozwoju w okresie wspólnoty prasłowiańskiej. Autor analizuje zjawiska językowe, wiążąc je ze sobą. Pozwala mu to dość trafnie prześledzić przyczyny, które wywołały analizowane zjawiska. Nie sposób zrozumieć powstania i rozwoju prasłowiańskiego systemu morfologicznego bez uwzględnienia języków bałtyckich. W książce P. Kuznecova analiza danych z języków bałtyckich zajmuje bardzo ważne miejsce. Prabałtycki system morfologiczny spośród wszystkich języków indoeuropejskich jest najbliższy systemowi morfologicznemu języków słowiańskich. Z tego powodu P. Kuznecov, być może nieco wyolbrzymiając tę bliskość, posługuje się terminem „wspólny język bałtycko-słowiański” (общеславянобалтийский язык). „Wspólny język bałtycko-słowiański” (lub prajęzyk) nie został zrekonstruowany ani w zakresie fonetyki, ani morfologii. Rekonstrukcja ta nie powiodła się także autorowi omawianej książki. Systemy morfologiczne języków bałtyckich i słowiańskich są podobne, ale nie identyczne. Przykładowo w systemach deklinacji rzeczowników występuje wiele końcówek, które według P. Kuznecova nie wywodzą się ze wspólnego źródła: dopełniacz lp. lit. rank-os (gdzie -os z *-as) oraz st. sł. žen-y (gdzie -y P. Kuznecov wywodzi z *-om+-s); narzędnik lp. lit. sūnu-mi (gdzie -mi najprawdopodobniej pochodzi z *-mī; wskazywałaby na to żmudzka -mi) oraz st. sł. rabo-mъ (gdzie -mъ z *-mi); dopełniacz lm. lit. vilk-ų (gdzie -ų z *-ōn) oraz st. sł. rab-ъ (gdzie -ъ z *-on, ponieważ *-ōn w językach słowiańskich dałoby -ą), narzędnik lm. lit. vilk-ais (gdzie -ais z *-ōis) oraz st. sł. rab-y (-y z *-ōis nie mogło powstać na drodze fonetycznej). Wymienione tu różnice fleksyjne mogą być bardzo dawne, odziedziczone po indoeuropejskiej wspólnocie językowej. Ogólnie rzecz biorąc, fleksja rzeczowników w językach bałtyckich i słowiańskich jest bardzo podobna, ale podobieństwo to nie powstało wskutek wspólnych innowacyjnych zmian w tych językach, lecz dlatego, że języki bałtyckie i słowiańskie odziedziczyły je po indoeuropejskiej wspólnocie językowej. Mając to na uwadze, termin „wspólny język bałtycko-słowiański” wydaje się nieuzasadniony. Czytając książkę, można dostrzec, że autor zamierza znaleźć wspólną podstawę dla wielu faktów i zjawisk z zakresu morfologii języków bałtyckich i słowiańskich, nawet jeśli są one różne. Przykładowo P. Kuznecov twierdzi (co prawda bardzo ostrożnie), że „wspólny 1 K. Būga, Rinktiniai raštai, I, Vilnius, 1958, p. 566 (išnaša). 16. Lietuvių kalbos gramatinė sandara 241 język bałtycko-słowiański” odziedziczył formant -s- nie tylko w tworzeniu aorystu, lecz także czasu przyszłego (s. 132). Wynikałoby z tego, że języki bałtyckie miały niegdyś aoryst sigmatyczny, który później zanikł. Takiej tezie przeczy jednak fakt, że w językach bałtyckich nie znajduje się żadnych śladów aorystu sigmatycznego. Języki bałtyckie, podobnie jak germańskie, najprawdopodobniej nigdy go nie miały. W językach bałtyckich formant -s- służy do tworzenia czasu przyszłego, a w słowiańskich — aorystu, a później także imperfektu. Ponieważ formant -s- stał się w językach słowiańskich wykładnikiem czasów przeszłych, należy sądzić, że nie mógł już być używany do tworzenia form czasu przyszłego. P. Kuznecov jest jednym z tych badaczy, którzy przyjmują hipotezę, że języki słowiańskie, podobnie jak bałtyckie, miały sigmatyczny czas przyszły. Z tego powodu poświęca on cały rozdział problemowi sigmatycznego czasu przyszłego w językach słowiańskich (s. 127—132). Jednak formy z -s- o znaczeniu czasu przyszłego nie są nigdzie poświadczone w językach słowiańskich. Jedynym tworem sigmatycznym, na podstawie którego wnioskuje się, że języki słowiańskie miały czas przyszły z formantem -s-, są imiesłowy byšę (rodz. m.), byšęšti (oraz byšąšti; rodz. ż.), byšę (rodz. n.). Występują one jednak wyłącznie w zabytkach piśmiennictwa wschodniosłowiańskiego. Ich struktura fonetyczna wskazywałaby, że najprawdopodobniej pochodzą z języka staro-cerkiewno-słowiańskiego (dialektów bułgarsko-macedońskich). Nie występują jednak w zabytkach języka staro-cerkiewno-słowiańskiego. Najwłaściwiej byłoby uznać te imiesłowy za formy desideratywne czasu teraźniejszego2. Teza autora, że niegdyś istniał język bałtycko-słowiański, prowadzi niekiedy do takiej interpretacji zjawisk językowych, która budzi wątpliwości. Na przykład, opierając się na tym, że lit. esù wyparło dawną formę atematyczną, autor twierdzi, że fleksja tematyczna uogólniła się jeszcze w „wspólnym języku bałtycko-słowiańskim” (s. 89). Jednak uogólnianie jej w języku litewskim rozpoczęło się, jak się zdaje, dość późno, ponieważ fleksja atematyczna jest jeszcze całkiem dobrze zachowana w dawnych tekstach litewskich3. Warto jeszcze zatrzymać się przy jednym drobnym zagadnieniu dotyczącym fleksji rzeczowników. Kwestia pochodzenia końcówek dopełniacza liczby pojedynczej rzeczowników o-tematycznych w językach bałtyckich i słowiańskich (lit. vilk-o, st. sł. rab-a)4 należy do tych zagadnień, którym poświęcono najwięcej publikacji i dla których stworzono najrozmaitsze hipotezy (zob. s. 35—43). Interesujące, że P. Kuznecov za najbardziej wiarygodny uznaje pogląd K. Kapausa: przypadek dopełniacza liczby pojedynczej rzeczowników o-tematycznych w języku bałtycko-słowiańskim ukształtował się wtórnie, gdy do tematu rzeczownika dołączyła się postpozycja, która później w językach bałtyckich i słowiańskich funkcjonowała jako przyimek i przedrostek, por. lit. at-, st. sł. ot(ъ)5. P. Kuznecov wyjaśnia powstanie litewskiego -o i słowiańskiego -a w dopełniaczu liczby pojedynczej w następujący sposób (s. 35): końcówka tematu o i postpozycja o (w myśl poglądu autora, że we wczesnych bałtyckich i 2 A. Мейе, Общеславянский язык, Москва, 1951, p. 193. 3 Chr. S. Stang, Das slavische und baltische Verbum, Oslo, 1942, p. 99—104: A. Sabaliauskas, Atematiniai lietuvių kalbos veiksmažodžiai, kn.: Kai kurie lietuvių kalbos gramatikos klausimai, Vilnius, 1957, p. 77—114. 4 Końcówka ta nie jest wspólnobałtycka, ponieważ język pruski, jak się zdaje, zachował dawną fleksję -s, por. pr. deiwas „boga” i het. antuhšas „człowieka”. 5 C. Kappus, Der indogermanische Ablativ, Marburg, 1903, p. 14. 242 W okresach rozwoju języków słowiańskich istniał fonem o, należy zgodzić się), który w wyniku kontrakcji dał ō, a będąc dość otwartym, zlał się z ā. Takie wyjaśnienie fonetyczne budzi wiele wątpliwości: nie wiadomo, dlaczego samogłoska długa powstała w wyniku kontrakcji (nawet jeśli z otwartych o) miałaby być otwarta. Wydaje się, że jakość nowo powstałej samogłoski długiej nie zależy od jakości samogłosek ulegających kontrakcji: w dawnych tekstach litewskich dwie samogłoski otwarte e i a dają długie ō (por. noteit iš ne-ateit). Formy lit. vīlko i st. słow. raba zwykle łączy się z innymi indoeuropejskimi formami ablatiwu (por. st. ind. vṛkāt, vṛkād) i dlatego uważa za dawne formy ablatiwu liczby pojedynczej (z fonetycznie zanikłym -d), które w językach bałtyckich i słowiańskich nabrały znaczenia dopełniacza liczby pojedynczej. Jednak temu powiązaniu, jak się na pierwszy rzut oka wydaje, przeczy fonetyka: w innych językach indoeuropejskich występuje tu bowiem ō (por. st. łac. Gnaivōd i gr. Foíkō „von Hause”, stąd też st. ind. -āt, -ād pochodzi z *-ōd), natomiast litewski ma tu -o, które wywodzi się, jak się uważa, z *-ā. Ta niezgodność fonetyczna daje podstawę do powstawania najróżniejszych wyjaśnień i przypuszczeń. Ta niezgodność fonetyczna wydaje się jednak pozorna. W ostatnich latach wysunięto bardzo racjonalną i dość łatwą do poparcia faktami tezę, że indoeuropejskie ō w litewskim w pozycji akcentowanej przeszło w uo, a w nieakcentowanej zlało się z indoeuropejskim ā6. Formy dopełniacza liczby pojedynczej rzeczowników o temacie na o w językach bałtyckich i słowiańskich były barytoniczne nie tylko w paradygmacie ze stałym akcentem na temacie, lecz także w paradygmacie z ruchomym akcentem (por. formę vīlko, należącą do paradygmatu z ruchomym akcentem). Dlatego lit. -o (łot. -a) najprawdopodobniej wywodzi się z indoeuropejskiego ō. Jeśli twierdzenie to okaże się prawdziwe, nie będzie już podstaw, by wątpić, że dopełniacz liczby pojedynczej rzeczowników o temacie na o w językach bałtyckich i słowiańskich jest genetycznie związany z dawnym ablatiwem. Przedstawione tu uwagi wynikają z odmiennego spojrzenia na omawiane zjawiska i dlatego, rzecz jasna, w żadnym razie nie dowodzą, że interpretacja P. Kuznecowa jest błędna. W książce P. Kuznecowa można znaleźć bardzo wiele racjonalnych myśli. Autor książki dość przekonująco wyjaśnia wiele omawianych zjawisk, na przykład to, dlaczego języki słowiańskie utraciły dawny imperfekt i utworzyły nowy. Ogólnie rzecz biorąc, książka P. Kuznecowa jest bardzo cennym zarysem historii morfologii słowiańskiej, a w dużej mierze także bałtyckiej. S. Karaliūnas 6 И. Казлаускас, К развитию общебалтийской системы гласных, ВЯ, 1962, № 4, р. 24; В. Мажюлис, Заметки по прусскому вокализму, кн.: Вопросы теории и истории языка (Сборник в честь Б. А. Ларина), Ленинград, 1965, р. 195—196; Remarques sur le vocalisme du vieux prussien, „Acta Baltico-Slavica“ t. 2, Białystok, 1965, p. 53—59. 16* 243