Slavų kalbų morfologijos istorijos bruožai

przybliżoną datę kontaktów irańskich. Z metodologicznego punktu widzenia jest to bardzo ważne, ponieważ toponimika i archeologia, idąc w parze, mogą dostarczyć bardzo ważnych informacji o najstarszym okresie historii ludów. W tym przypadku interesujące jest to; że toponimika odegrała rolę zwiadowcy, za którego śladami podążając, badacze innych dziedzin nie tylko nie popełnili błędu, lecz także potwierdzili wstępne wnioski toponimiki". A. Vanagas ZARYS HISTORII MORFOLOGII JĘZYKÓW SŁOWIAŃSKICH II. C. Kysnenos, Ouepkn rio Mopo/iorau npacaaBsHckoro si3bika, Mocksa, 1961, 144 s. P. Kuzniecow, znakomity specjalista w dziedzinie języków słowiańskich, w swojej książce analizuje kwestie kształtowania się prasłowiańskich systemów fleksyjnych rzeczownika i czasownika, porusza niektóre momenty rozwoju tych systemów w okresie języka prasłowiańskiego. Autor analizuje zjawiska językowe, wiążąc je ze sobą. Pozwala mu to dość trafnie prześledzić przyczyny, które wywołały analizowane zjawiska. Nie sposób zrozumieć powstania i rozwoju prasłowiańskiego systemu morfologicznego bez języków bałtyckich. W książce P. Kuzniecowa analiza danych języków bałtyckich zajmuje bardzo ważne miejsce. Prabałtycki system morfologiczny spośród wszystkich języków indoeuropejskich jest najbliższy słowiańskiemu systemowi morfologicznemu. Z tego powodu P. Kuzniecow, tą być może nieco wyolbrzymiając to podobieństwo, używa terminu „wspólny język bałtycko-słowiański” (o6mecJraBsnoGajiTHicKHĖ si3bIK). „Wspólny język bałtycko-słowiański” (albo prajęzyk) nie został zrekonstruowany ani w zakresie fonetyki, ani morfologii. Jego rekonstrukcja nie powiodła się nė autorowi omawianej książki. Morfologiczir ne systemy języków bałtycko-słowiańskich są podobne. jednak ne identyczne. Na przykład w systemach odmiany rzeczowników występuje niemało końcówek, których P. Kuzniecow nie uważa za iš pochodzące z jednego źródła: l.poj. dopełn. lit. rank-os (gdzie -os z *-as) ir s. sl. Zen-y (gdzie -y P. Kuźniecow wywodzi iš *-om+-s); lp. m. lit. sūnu-mi (gdzie -mi najprawdopodobniej iš *-mf; ta; wskazywałoby żmudzkie -mi') ir s. sł. rabo-mo (gdzie -me iš *-mi); lm. dopełn. lit. vilk-ū (gdzie -ų iš *-gn) ir s. sł. rab-o6 (gdzie -» iš *-on, ponieważ *-6n w języku słowiańskim byłoby -ą), lm. w. lit. vilk-ais (gdzie -ais z *-gis fonetycznie nie mogło powstać) i st. słow. rab-y (-y z *-6is fonetycznie nie mogło powstać). Wspomniane tu różnice fleksyjne mogą być bardzo stare, odziedziczone po wspólnocie językowej indoeuropejskiej. Ogólnie rzecz biorąc, fleksja rzeczownika w językach bałtyckich i słowiańskich jest bardzo podobna, jednak podobieństwo to powstało nie wskutek wspólnych innowacyjnych zmian języków bałtyckich i słowiańskich, lecz dlatego, że języki ir bałtycko- -słowiańjį skie iš odziedziczyły po języku ide. wspólnocie językowej. Mając to na uwadze, termin „język bałtycko-słowiański” wydaje się nieuzasadniony. Czytając książkę, widać, że autor zamierza znaleźć ne wspólną podstawę dla ir pewnego faktu zjawiska morfologii ir języków bałtyckich i ir słowiańskich, choć różnego. Oto P. Kuzniecow twierdzi (co prawda, bardzo ostrożnie), że „wspólny "K. Būga, Rinktiniai raštai, I, Wilno, 1958, p. 566 (przypis).. 16. Gramatyczna struktura języka 241 litewskiego język bałtycko-- słowiański“ ne odziedziczyła formant ir -stik aorystu, lecz do tworzenia czasu przyszłego (s. 132). Wynikałoby z tego, że języki bałtyckie niegdyś miały aoryst sigmatyczny, którego później utraciły. Jednak temu twierdzeniu przeczy fakt, że w językach bałtyckich nie znajdujemy żadnych śladów aorystu sigmatycznego. Języki bałtyckie, podobnie ir jak germańskijo e, najprawdopodobniej nigdy go nie miały. W językach bałtyckich formant -sużywany jest do tworzenia czasu przyszłego, w o słowiański- — ch — do tworzenia ir aorystu, a później imperfektu. Ponieważ formant -sw językach słowiańskich stał się wykładnikiem czasów przeszłych, należy więc sądzić, że nie mógł już być używany do tworzenia form czasu przyszłego. P. Kuzniecow jest jednym z iš tų badaczy, którzy podzielają hipotezę, że języki słowiańskie, podobnie jak ir bałtyckie, miały sigmatyczny czas przyszły. Z tego powodu poświęca on problemowi sigmatycznego czasu przyszłego w językach słowiańskich cały rozdział są (s. 127—132). Jednak formy su -sw znaczeniu czasu przyszłego nigdzie w językach słowiańskich nie są poświadczone. Jedyną formacją sigmatyczną, iš na podstawie której wnioskuje się, że języki słowiańskie miały czas przyszły z formantem su -s-, są imiesłowy byšę (m. l.poj.), byšęšti (i byšąšti; żeń. l.poj.), byšę (bezok. l.poj.). Jednakże znajdują się one tylko we wschodniosłowiańskich cerkiewnych zabytkach piśmiennictwa. Struktura fonetyczna tych imiesłowów wskazywałaby, że najprawdopodobniej iš pochodzą one ze staro-cerkiewno-słowiańskiego (dialekt- — ów bułgarskich i macedońskich). Jednakże w zabytkach staro-cerkiewno-słowiańskiego ich jų nie znajdujemy. Najwłaściwiej byłoby uważać te imiesłowy za formy desideratywów czasu teraźniejszego?. Teza autora, że niegdyś istniał język bałtosłowiański, implikuje niekiedy takie traktowanie zjawisk językowych, które budzi wątpliwości. Na przykład, opierając się na tym, że lit. est wyparło starą formę atematyczną, autor twierdzi, iż fleksja tematyczna była uogólniana już „we wspólnym języku bałtosłowiańskim” (s. 89). Jednakże jej uogólnienie w języku litewskim rozpoczęło się, jak się wydaje, dość późno, ponieważ fleksja atematyczna jest jeszcze całkiem dobrze zachowana w starych pismach litewskich*. Warto jeszcze zatrzymać się przy jednej kwestii dotyczącej fleksji rzeczownika. Baltų ir kwestia pochodzenia końcówek dopełniacza liczby pojedynczej rzeczowników o-tematowych języków bałtycko-słowiańskich (lit. vilk-o, sł. s. rab-a)* jest jedną z tych, którym poświęcono iš najwięcej literatury i dla których stworzono najrozmaitsze ir hipotezy (zob. p. 35— 43). Interesujące, że P. Kuźniecow za najbardziej wiarygodną uważa K. opinię Kapausa: przypadek dopełniacza liczby pojedynczej rzeczowników o-tematowych w języku bałtosłowiańskim ukształtował się na nowo wskutek przyłączenia do tematu rzeczownikowego postpozycji, która później ir w językach bałtosłowiańskich funkcjonowała jako ir przyimek-prefiks, por. lit. at-, s. scs.0t(+)*. Samogłoski lit. -o ir sł. -a pojawienie się w dopełniaczu liczby pojedynczej P. Kuzniecow wyjaśnia to następująco (s. 35): końcówki tematu o ir postpozycje 0 (myśli autora, że we wczesnych bałtyckich ir 2 A. Meite, O6mecaasanckuit s3b1kK, Mocksa, 1951, p. 193. 3 Chr. S. Stang, Das slavische und baltische Verbum, Oslo, 1942, p. 99—104: A. Sabaliauskas, Atematiniai lietuvių kalbos veiksmažodžiai, kn. : Niektóre zagadnienia gramatyki języka litewskiego, Wilno, 1957, p. 77—114, + Ši końcówka nie jest wspólnobałtycka, ponieważ język pruski, jak się zdaje, zachował dawną fleksję -s, por. np. deiwas „boga” ir het. antuhšaš „człowieka”. 5 C. Kappus, Der indogermanische Ablativ, Marburg, 1903, p. 14. 242 należy przyjąć, że w okresach rozwoju języków słowiańskich istniał fonem o, które drogą kontrakcji dało 6, przy czym, będąc dość otwartym, zlało się z a. Takie wyjaśnienie fonetyczne budzi wiele wątpliwości: nie jest jasne, dlaczego długa samogłoska powstała drogą kontrakcji (choćby i z otwartych o) miała być otwarta. Wydaje się, że jakość nowo powstałej długiej samogłoski nie zależy od jakości samogłosek ulegających kontrakcji: w dawnych tekstach litewskich dwie otwarte samogłoski e i a dają długie a (por. noteit z ne-ateit). Formy lit. vilko i st. sł. raba są zwykle łączone z innymi ide. końcówkami ablatiwu (por. s. ind. vfkat, vikad), dlatego też uważane za dawne formy ablatiwu liczby pojedynczej (z fonetycznie zanikłym -d), które w językach bałtyckich i słowiańskich uzyskały znaczenie dopełniacza liczby pojedynczej. Jednakże temu powiązaniu, jak się wydaje na pierwszy rzut oka, sprzeciwia się fonetyka: w innych bowiem jęz. indoeur. jest tu 6 (por. s. łac. Gnaivéd i gr. Foixo „von Hause”, stąd też s. ind. -at, -ūd pochodzą od *-6d), podczas gdy język litewski ma tu -o, wywodzące się, jak się uważa, od *-ū. Ta niezgodność fonetyczna daje podstawę do powstawania najrozmaitszych wyjaśnień i przypuszczeń. Jednakże ta niezgodność fonetyczna, jak się wydaje, jest pozorna. W ostatnich latach wyrażono bardzo racjonalny i dość łatwy do uzasadnienia faktami pogląd, że w języku indoeur. 6 w języku litewskim w pozycji akcentowanej przeszło w uo, a w pozycji nieakcentowanej zlało się z indoeur. a® Formy dopełniacza liczby pojedynczej rzeczowników o-tematowych w językach bałtyckich i słowiańskich były barytoniczne nie tylko w paradygmacie ze stałym akcentem na rdzeniu, lecz także w paradygmacie z akcentem ruchomym (por. formę vilko, należącą do paradygmatu z akcentem ruchomym). Dlatego litewskie -o (łotewskie -a) najprawdopodobniej pochodzi od ide. o. Gdyby to twierdzenie okazało się prawdziwe, nie byłoby już podstaw, by wątpić, że dopełniacz liczby pojedynczej rzeczowników tematowych na -o w językach bałtyckich i słowiańskich jest genetycznie związany ze starym ablatywem. Przedstawione tu uwagi wynikają z odmiennego iš podejścia do omawianych į zjawisk i dlatego, rzecz jasna, w żadnym razie nie wskazują, że interpretacja P. Kuzniecowa jest błędna. W książce P. Kuzniecowa można znaleźć bardzo wiele racjonalnych myśli. Autor książki dość przekonująco wyjaśnia wiele analizowanych zjawisk, na przykład to, dlaczego języki słowiańskie utraciły stary imperfekt i utworzyły nowy. Ogólnie rzecz biorąc, książka P. Kuzniecowa jest bardzo wartościowym zarysem historii morfologii słowiańskiej, a w dużej mierze także bałtyckiej. mi ir S. Karaliūnas ® H. Kasnayckac, K passutuid oGueGaatuilckoh chcreMhi raacusix, BSI, 1962, Ne 4, p. 24; B. Maksimowi, notatki po no rosyjsku Bokamsmu, kn. : Zagadnienia teorii H historii języka (Zbiór B prac B. A. Larina), Leningrad, 1965, p. 195-196; Uwagi na temat wokalizle mu du staropruskiego, „Acta Baltico-Slavica* t. 2, Białystok, 1965, p. 53—59. 16* : 243