Apie vieną kirčio neatitraukimo atvejį šiaurės vakarų dūnininkų ir pietvakarių dounininkų tarmėse

LITEWSKI JĘZYKA GRAMATYCZNA STRUKTURA Lis ETUVIOS TSR M O KS L Ų A KA DE MTU A O JEDNYM PRZYPADKU NIEODRYWANIA AKCENTU PÓŁNOCNO-ZACHODNICH DŪNININKÓW IR POŁUDNIOWO-ZACHODNICH DOUNININKÓW DIALKTACH B. ROKAITĖ ir V. VITKAUSKAS O cofnięciu akcentu w dialektach żmudzkich, wahaniach to dotyczących charakteru ir cofnięcia napisano wiele; już dawno wytyczono dość dokładne izoglosy cofnięcia akcentu'. Jednak podczas dalszych badań dialektów według programu Atlasu języka litewskiego stwierdza się dotychczas niezauważone, niezarejestrowane przypadki cofania i niecofania akcentu. ar W tym miejscu chciano omówić jeden przypadek niecofania akcentu w określonej części dialektów żmudzkich. Dialekty okolic ir Judrėnai, Veiviržėnai, Rietavas i Švėkšna, jak wiadomo, należą do strefy powszechnego cofania akcentu: w nich akcent zwykle cofa się zarówno z krótkiej, jak i iš ir iš z cyrkumfleksowej końcówki. Tačiau w ostatnich latach, badając te gwary, zauważono, że w wyrazach dwusylabowych z krótką końcówką i długim rdzeniem akcent nie jest cofany. iš į Np.: e'tė dar vės e'tė (a malduda'ms? ), la.ukos (vi‘td'uc [taki strumyk] bieg pa.r tos la.ukgs), ma'rité (mė'sūos ma'r'té nadud) — Judrėnai, wieś Jocių. ; nade'r'i¢ leisa, ma'šės (i'sedieja'u ma'šės aus'te), me'rga (dékté: me'rga bg.va navéspriote), Se.lta truoba (Se.lta truoba-siedo Zéimiioms truobiio), $'veisa (et reiv'jouta $'veisa, mac'd'u) — Judrėnai, wieś Lelėnū. ; drugi dzień (drugi dzień jak niebo nieba), słońce (słońce wschodzi), pełnia da (pełnia się skończyła wczoraj), człowiek (po śmierci człowieka tak stoi:) — Veiviržėnai, wieś Upiténu. ; głowa (odwróć głowę so tutaj posłuchaj), poduszka (dzwonki pod głowę zbiera), kęsy (taki i“ rodzaj kęsów, Jjouc), miękka (miękka była mes¢.ke), twarda (stogą [sienas] nupjūūstę e palėda), žonclės (aš toks buvau kaip žonclės), žmonės (vežė žmones so §'du.udin vežėmo) — Rietavas, Kadagynų kaimas. (nors čia šiuo atveju keletą kartų teko girdėti atitraukiant kirtį, pvz.: gloudė'nc ir i: &lks, Ieiš'tė Ieiž d.nc); ka.lba (ta i'r viejo ka.lba), s'le.nks'- Cos (par sle.nks'é\ds kik plri'sęža'rg'ūojo), as vakos (pa.r vakds gava'u léjiios nu tieva) — Švėkšna, Skomantij km. ; da'rbės (da'rbės vi'rs ba gala), masa (sano'm Zmiiogi' masa nasva'k), pel'né (p'ri-ski‘d pe.'né lū.ukū' vestalp), pu'rds | „Archivum Philologicum“, t.4, Kaunas, 1933, p. 33; V. Grinaveckis, Akcent północno-zachodnich gwar dunininków, LKK, t. 1, Wilno, 1957, p. 109; Przesunięcie akcentu — ir przeniesienie w gwarach języka litewskiego, LKK, t. 4, 1961, p. 117—119. * Przykłady su podano w zdaniach, aby lepiej uwidocznił się cały system cofania i niecofania akcentu w ir tych gwarach. Znakiem (/) oznacza się miękkość spółgłoski. 10* 147 (pu'rės kor siesę šlū'pęs — dė'rvas), sta'gė, še.r'dės (sta’go mėrę, rasę še.r'dės anė'm p'li'ša) — Švėkšna, wieś Būdviečiai. Podobne zjawisko zapisano w ir najbardziej na południe wysuniętej części strefy powszechnego cofnięcia akcentu Wybrzeża (rejon szyłelski) gwarze. Tam przy cofaniu akcentu nie iš zaobserwowano į krótkiej końcówki i długiego rdzenia wyrazu dwusylabowego (np.: ka.lba é't, gėrū' ka ė'sas; tuora stépra mi'to), eš chociaż długie iš końcówki jakikolwį iek temat ir iš krótkie końcówki į krótki temat akcent jest wycofywany dość często (np.: paté aš padarisū't; žal'ūos mė'sūos pose keliiograma dave). W przypadku wyrazów wielosylabowych wspomniana zasada nie obowiązuje: w tych wyrazach akcent krótkiej końcówki od iš długiego tematu jest zawsze į wycofywany. Np.: jauni's'tė (jauni“sltė nieka navū'z), krū'mal'ės (sma'ksta'u kū'r've puo tos krū'mal'ės) Švėkšna, wieś — Būdviečiai. ; įierokė (kon aš esvé'rso tūok'o mažo pap'jūovęs įlerokė), ka.r'vekés (vedo kd.r'vekés ganieu si‘k'¢0) — Judrėnai, wieś Lelény. ; bré.nges'né (soselavéske e, la'uke kė.l bro.nges'ng [javai] bis) — Veiviržėnai, wieś Upitény. ; mė.l'ž'ūonės (tūoks ka.imi'nc i'r mė.l'ž'ūonės), žė.rnokės (ana vė'rp vės ę ko'nd tos Zé.r'n'okos) — Rietavas, wieś Kadagynai. Jak wyjaśnić, że w wymienionych gwarach akcent z krótkiej końcówki nie jest przenoszony iš jedynie na długą rdzeń wyrazów dwusylabowych? į Można by sądzić, że jest to jedno z wahań peryferyjnych gwar iš strefy powszechnego mo przesunięcia akcentu. Różne nieregularności w przenoszeniu akcentu występują na południowych peryferiach północno-zachodnich dūnininkai*, w południowej części Kuršėnai*; również na południe od Ūžventis zauważono nieregularności w przenoszeniu į akcentu. Jednak tutaj wahania w przenoszeniu akcentu (zwłaszcza o Kuršėnai, Sdukénus, Užventis) dotyczy wyrazów wielosylabowych; ir w żadnym wypadku akcent nie pozostaje w krótkich końcówkach, w wyżej wspomnianym 0 przypadku akcent nie jest cofany tylko w wyrazach dwusylabowych (mających długi rdzeń) ir — iš krótkie końcówki. Tak więc, chociaż dialekty nienależące do strefy powszechnego cofania akcentu mogły mieć pewien wpływ na zachowanie akcentu na końcówce w opisywanych dialektach, to jednak mogą istnieć inne przyczyny tego zjawiska, tym bardziej że obszar niecofania akcentu w krótkich ir końcówkach to wyrazów dwusylabowych z długim rdzeniem jest dość znaczny i leży znacznie na północny zachód od granicy iš cofania akcentu. į ir į Jedną z iš takich przyczyn, jak się wydaje, może być wydłużenie pierwszego elementu dwugłosek przedakcentowych w wymienionych dialektach”. Np.: ge.ltūona, la.ukū'lęs, pa.r pėc'ės, pra.usi's, Ze.l'vé.tes (Judrėnai), ata.ugi'n'tę, sotru.m'pieję, spro.n'dė'lęs, va.ik'oka: (Švėkšna), ga'lvūojū'u, ka.rtė.ma, la.ukū'ms, napsoga.lvūos, pę.rkū'u, sę.r'gė'ms (Veiviržėnai). Podobnie wydłuża się w położonej przy granicy ir powszechnego cofania akcentu gwarze nadmorskiej (np.: b'ja.uri"be, ka.l'vi‘s'te, ma.r'tė"lę), w całkowicie ir nieodsuwającym akcentu dialekcie Wainuty (np.: a.lga, pa.r nėgara, ža.n'ciena). Ten 8 V. Grinaveckis, Rozwój cech fonetycznych gwar północno-zachodnich ir jų žemaitisów, „Vilniaus Valstybinio pedagoginio instituto Prace naukowe”, t. 11, 1960, p. 46. | 4 Wyt. Vitkauskas, Akcent i intonacja gwary ir Kuršėnai, LKK, t. 3, Wilno, 1960, p. 64. 8 Długie samogłoski przedakcentowe w gwarze pozostają o długie, w tym przypadku są one, jak się zdaje, jeszcze nieco dłuższe. 448 Wydłużenie składnika dyftongu w sylabach przedakcentowych, które nastąpiło prawdopodobnie przed wycofaniem akcentu (wskazuje na to takie samo wydłużenie w gwarach Saūgų i Ramūčių w rejonie Šilutė, por. dra'ugūs, me'rga, sa'ugas, va'kū, oraz w gwarze Vainutas, w której akcent w ogóle się nie wycofuje), najprawdopodobniej w wyniku ujednolicenia długości sylab poakcentowych i przedakcentowych, mogło również spowodować niewycofanie akcentu z krótkiej końcówki wyrazów dwusylabowych. Gwary Švėkšny, Judrėnų i Veiviržėnų, które najpóźniej otrzymały impuls do wycofania akcentu i miały już wydłużoną sylabę przedakcentową, zadowoliły się również tylko tym wydłużeniem. W ten sposób ten przypadek niewycofania akcentu w gwarach południowo-zachodnich Żmudzinów wskazywałby, że gwary, oprócz wspólnych praw wycofywania lub niewycofywania akcentu, mają także prawidłowości wycofywania akcentu właściwe tylko jednej gwarze lub grupie gwar. O PRZYPADKU ZACHOWANIA AKCENTU NA KOŃCU WYRAZU W GWARACH PÓŁNOCNO-- ZACHODNICH ŻMUDZINÓW I POŁUDNIO-- ZACHODNICH ŻMUDZINÓW. B. ROKAŃTE i B. BUTKAUSKAS Streszczenie W gwarach okolic Jūrpėnai, Veiviržėnai, Rietavas i Švėkšna, należących do strefy całkowitego wycofywania akcentu, w wyrazach dwusylabowych akcent nie wycofuje się z krótkiej końcówki na rdzeń. W artykule twierdzi się, że jedną z podstawowych przyczyn warunkujących ten przypadek można uznać za wydłużenie samogłoski w sylabie przedakcentowej. 149