Naujas toponimų žodynas

Bałtystom może trochę żal, że M. Rudzyté napisała nie studium dialektologii łotewskiej, lecz podręcznik dialektologii dla studentów. Cele dydaktyczne zmuszały ją do wykładania niektórych elementarnych zagadnień nauki o dialektologii, ponadto profil podręcznika jak gdyby krępował myśli autorki, ograniczał jej samodzielność. Wydaje się, że świadomie unikała bardziej złożonych zagadnień historii dialektologii, najczęściej zadowalając się odsyłaczami do prac swego wielkiego nauczyciela, akademika J. Endzelyna. W ten sposób autorka, nie chcąc krzywdzić swoich studentów, czasami nieco „skrzywdziła” badaczy języków bałtyckich. Jednak każdy zapewne zrozumie, że w tej samej książce niezwykle trudno dogodzić zarówno jednym, jak i drugim. Tak czy inaczej praca M. Rudzyté ze względu na swój bogaty, bardzo systematycznie przedstawiony materiał (pod tym względem zdecydowanie wykracza poza ramy podręcznika) jest znaczącym krokiem w dialektologii łotewskiej, a jej autorka zasługuje na szczere podziękowanie wszystkich bałtystów. Chciałoby się jeszcze zwrócić uwagę na kilka drobiazgów, które rzuciły się w oczy podczas przeglądania kart tej pracy. Autorka przy każdym opisanym zagadnieniu dość szczegółowo podała literaturę dotyczącą tego zagadnienia, jednak mówiąc o problemie kurońskim (por. s. 32, 64), z jakiegoś powodu nie wskazała największej pracy poświęconej temu problemowi — W. „Kurenfrage” Kiparskiego (Helsinki, 1939). Ponadto, być może, bez dostatecznej podstawy, stawia ona Kurów w jednym szeregu z Prusami (por. s. 20), jak gdyby oddzielając ich od takich plemion bałtyckich, jak Seliowie czy Semigaliowie. Termin krustoties w takim znaczeniu, w jakim używa go M. Rudzytė (por. s. 34), nie jest całkiem odpowiedni, ponieważ ostatnio w językoznawstwie używa się go w nieco innym znaczeniu*. A. Sabaliauskas NOWY SŁOWNIK TOPONIMÓW B. A. Huxouos, Kparkni Tononamuueckuii caosapb, Mocksa, 1966, 510 s. W naszym kraju wydano niemało słowników toponimicznych. Pojawiły się także takie, które ze względu na swój profil można uznać za poprzedników recenzowanej pracy’. Jednak większość z nich wyraźnie przestała odpowiadać wymaganiom naszego kraju i światowej toponomastyki, chociaż niektóre ukazały się stosunkowo niedawno. Dlatego opracowanie nowego słownika, opartego na podstawach współczesnej nauki o toponimii, było bardzo aktualne. Niedawno opublikowany „Krótki słownik toponimów” W. Nikonowa obejmuje około czterech tysięcy nazw miejscowości, rzek, jezior, mórz i oceanów, krain, narodowości oraz innych nazw z całego globu ziemskiego. Nietrudno sobie wyobrazić, jak ogromną pracę wykonał autor, wybierając, a czasem także objaśniając nazwy miejscowości dziesiątek języków świata. Literatura toponimiczna jest bardzo bogata, jednak jej jakość jest nierówna. Ponadto poziom toponomastyki w poszczególnych krajach jest bardzo zróżnicowany. Dlatego trudności związane z „odsiewaniem” i oceną literatury są w praktyce trudne do przezwyciężenia. Wspomniane przyczyny niewątpliwie sprawiły, że także w słowniku W. Nikonowa nie wszystko jest doskonałe, nie wszędzie... 1 Por. O. C. Axmanosa, CjioBnapb JiKHTBHCTHUEeCKHX TepMHHOB, Mocksa, 1966, s. 417. i M. H. Measxees, T'eorpagduueckue umena. TonokumMuueckuiėt cJioBapb, Mocksa, 1961; M. C. Boanapckuii, Crosaps reorpaduuecknx Haspauuii, Haj. wyd. 2, Mocksa, 1958; A. A. UsanoBckHu it, leorpaduueckne umena, Mocksa, 1914 i in. Także por. J. Haliczer, Stownik geograficzny. Pochodzenie i znaczenie nazw geograficznych, Tarnopol, 1935. 198 si prace z tej dziedziny zostały o wykorzystane, wyjaśnienia pochodzenia ar niektórych toponimów są jednak w ogóle wątpliwe i całkowicie nieuzasadnione. Jednak zakres i charakter ir słownika oraz okoliczność, że w naszym kraju niemal nie miał on niezbędnego zaplecza naukowego, pozwalają bardziej pobłażliwie patrzeć ir — į na występujące w nim nieścisłości i braki. Nie podejmując się oceny całego słownika, chciałoby się powiedzieć kilka słów o wyjaśnieniach bałtyckich nazw jų miejscowych. Przede wszystkim rzuca się w oczy fakt, że w į słowniku bałtyckie nazwy miejscowe są wyjaśniane znacznie lepiej niż we wcześniejszych pracach tego rodzaju. Widać to na iš przykładzie następujących przykładów: Lit. Kaūnas. M. Zdaniem Bodnarskiego? (którą później dosłownie powtórzył M. Melchejew*), nazwa tego miasta miała pochodzić od imienia syna mitologicznej iš litewskiej bogini miłości Mildy. J. Haliczer* wywodził nazwę miejscoiš wą Kaūnas od lit. kaunas (powinno tų być kaūnis albo kaiiné, kaunia® „walka“). Jednak na długo przed ukazaniem jo się słownika o pochodzeniu Kaina opublikowano dwie znacznie bardziej wiarygodne hipotezy*, z których, niestety, ani J. Haliczer, ani później M. Bodnarski su M. Melchejew nie skorzystali. V. Nikonow wskazuje większość nazw miejscowych Podaje najważniejszą ir literaturę dotyczącą wyjaśnień pochodzenia Kainasa w tej ir kwestii, w tym także najnowszą. Co prawda V. Nikonowowi można zarzucić, że przedstawia wcześniejsze poglądy wybiórczo, niekiedy nawet nie wskazując, który z nich be jest najbardziej wiarygodny. jų Oczywiście, ne nie zawsze jest to jasne, jednak w omawianym przypadku można było dodać, że Łączenie Kainasa z su ros. KOBaTb (rzekomo „miejsce rzemiosła kowalskiego”) jest nienaukowe. Ir Ogólnie rzecz biorąc, w pracy tego rodzaju najlepiej byłoby w ogóle wyraźnie nie wymieniać nienaukowych wyjaśnień. lit. Niemen. M. Bodnarski" ir M. Melchejew® (ten ostatni opiera się na A. Iwanowskim®) powtarza opublikowane pod koniec ubiegłego stulecia przez A. Koczubińskiego naiwne wywodzenie iš Niemna z lit. namas: ma to być „nasza, litewska rzeka“? ?. Jeszcze bardziej nieudany, można powiedzieć, kuriozalny jest V. Żuczkiewicz Przedstawione wyjaśnienie pochodzenia Niemna 1961 m. w opublikowanej pracy ,,Pochodzenie nazw miejscowości (Toponimika białoruska)”. Według ji ,,W dolnym biegu rzeki Niemen być może wywodziło się od iš litewskiego rdzenia, w o górnym — ir iš biegu od słowiańskiego rdzenia nem, który dał początek wielu słowom („,He- „MOK“, „HeMen“) o su bendroje leksinėje reikšmėje „tyla, nesuprantamas garsas, nesuprantama kalba“ ". Analogiškas pavyzdys būtų, jei tvirtintume, kad upės vardas Maskva aukštupyje yra suomiškos, o o žemupyje — slaviškos kilmės. V. Nikonovas sugebėjo atsispirti šių nemokslinių aiškinimų rutinai ir pateikė ir beveik visas 2 M. C. Boaunapckuii, op. cit., p. 153. * M. H. Measbxees, op. cit., p. 44. 1 J. Haliczer, op. cit., p. 142. * Por. Lietuvių kalbos žodynas, V, Vilnius, 1959, p. 436. € Por. A. Senn, „Tauta ir žodis“, III, 1925, p. 510; D. Studerus, Zum Stadtnamen Kowno „Indogermanische - Forschungen“, XLVII, 1929, p. 350—356. ? M. C. Bonnapekrai, op. cit., p. 224. 5 M. H. Mensxeep, op. cit., p. 62. * A. A. UBanoBckuii, op. cyt., p. 75. » A. A. Kouy6uuckuii, Teppuropus toucroprueckoit Jlurabi, XMHIT, ) siHBaps, 1897, p. 81. "B. A. )Kyukesnu, ITpoucxoxenne reorpadHyeckux Ha3BaHui (TOMOHHMHKA Beaopyccum), Munck, 1961, p. 13. , 199° bardziej wiarygodne hipotezy dotyczące pochodzenia Niemna (z wyjątkiem, co prawda, bodaj najważniejszej — K. późniejszą hipotezę Būgi®). Za pozytywną cechę słownika należy uznać również to, że dość ir konsekwentnie stosuje się w nim podejście toponimiczne do nazw miejscowych. į V. Nikonow, w odróżnieniu od autorów wcześniejszych słowników toponimicznych, na przykład nazwę miasta Wilno słusznie wywodzi bezpośrene dnio od iš apelatywu vilnis, o iš nazwy rzeki (o tym zob. poniżej), Pum (Rzym) — iš nazwy rzeki Ruma, o ne iš apelatywu oznaczającego ir płynięcie, przepływ itp. Przy Do słownika no dodano wszystkie najpotrzebniejsze dodatki: — wstęp, wykaz literatury, terminów oraz skrótów. Be podaje się jedynie ne etymologie ważniejszych obiektów geograficznych, ale także du pewne historyczne, ir geograficzne i inne informacje o samych ar obiektach. Chociaż V. Nikonow, wyjaśniając pochodzenie bałtyckich nazw miejscowych, posunął się dalej niż wcześniejsi už autorzy podobnych prac (A. IvanovskieM. go, M. Bodnarskieir go, Melchejewa i in.), jednakże ir jo „Krótki słownik toponimów” pod tym względem nadal ma braki. Przede wszystkim są to nieścisłości w etymologizowaniu bałtyckich nazw miejscowych, które powstały głównie dlatego, że V. Nikonow ne zawsze korzystał z opublikowanych już znacznie wcześniej prac z zakresu toponimiki bałtyckiej. Drugą kwestią obniżającą wartość słownika są pojawiające się niezbyt precyzyjne omówienia ne opinii innych uczonych albo w ogóle niewystarczająco precyzyjne przedstawienie materiału. Na przykład, wyjaśniając pochodzenie Kaūna, autor pisze: „Inne etymologie: iš języków bałtyckich „taki miecz (naJiam)“, w znaczeniu przenośnym „Rąbiący, rębajło (bronią), zabijaka“, nawet „wstyd“; iš got. hauns „Niski“ lub „pokorny „uniżony“. Takie wyjaśnienie można rozumieć następująco: lit. Kaūnas był wywodzne ony iš wyłącznie z lit. słowa oznaczającego „taki miecz; rębajło, siekacz”, nawet „wstyd”, lecz ir iš got. hauns. Iš w istocie Kain jest jedynie wiązany z łot. su wstyd „wstyd“, o dla wyjaśnienia znaczenia tego ostatniego słowa wskazuje się gockie hauns „niedrig, demiitig“! *., Innymi słowy, tutaj Kaūnas nie jest wywodzoiš ny od bałtyckiego słowa oznaczajir ącego „wstyd” iš itp. ani od gockiego hauns, na o, podstawie tych słów próbowano jedynie zrekonstruować przedtoponimiczne znaczenie apelatywu, od którego iš mógł pochodzić wspomniany toponim. Albo znowu, wyjaśniając Jeśli chodzi o pochodzeV. nie iš Kłajpedy, Nikonow spośród wielu opinii wskazuje jedynie G. Gerulisa. Be ponadto opinia tego ostatniego również została przekazane na całkiem dokładnie: według G. Gerulisa nazwa Kłajpeda pochodzi od jakiegoś rzeczownika iš własnego lub pospolitego klaipėda? *, dlatego nie można twierdzić, że drugim komponentem toponimu ka Kłajpeda jest pėda iš „terytorium“. Do uwag o bardziej ogólnym charakterze chciałoby się jeszcze dodać, że pochodzenie niektórych nazw miejscowych wyjaśnia się zbyt bezstronnie. „Krótki słownik toponimów”, jak sądzę, jest przeznaczony zarówno dla be specjalistów, jak i ne szerokich mas czytelników, dlatego powinien być nie tylko obiektywnym dostarczycielem wiedzy, lecz także przewodnikiene m. ir Dobrze, gdy czytelnik poznaje opinię ir autora oraz rzeczywisir ty stan rzeczy. Jednak są przypadki, w których opinia autora słownika no jest niewidoczna, a o czytelnikowi pozostawia się samemu wybrać, którą '* W sprawie pochodzenia Niemna K. Būga opublikował dwie hipotezy; w sprawie pierwszej zob. jų K. Būga, Pisma wybrane, I, Wilno, 1958, p. 466; o drugiej, tamże, II, — Wilno, 1959, p. 214,280— 284; III, Wilno, 1961, p. 534, 875. V. Nikonow w swoim słowniku wskazuje tylko pierwszą K. hipotezę Būgi. iš M. H. Measxees, op. cit., p. 71. 14 G. Studerus, op. cit., p. 350—356. 18 Por. ,,Archivum Philologicum“, I, p. 208; E. Fraenkel, Litauisches etymologisches Wor- „Srbuch, spośród 1, p. 263. 200 iš wymienionych opinii hipotez ar jest trafniejsza. Lecz ilu znajdzie się czytelników, którzy będą mogli zrobić to bez pomyłki? Oto, wyjaśniając pochodzenie nazwy Lietuvė, V. Nikonow przedstapo wia jedną po drugiej J. Otrębskiego ir K. Przytacza opinie - Kuzavinasa'®, lecz nie mówi, która z nich jų jest bardziej przekonująca, chociaż w tym przypadku dla specjalisty w dziedzinie toponimiki powinno być jasne, że „ostatnim słowem” jest K. wyjaśnienie Kuzavinasa. Be Ponadto w jednym czy drugim przypadku, gdy trudno zdecydować, któremu z iš wielu wyjaśnień przyznać pierwszeństwo, autor używa słowa „większość” („GoJikmuncerBo”). To słowo („większość”) bywa czasem samo w sobie argumentem, chociaż liczebność zwolenników jednej opinii nie oznacza jeszcze, że w kwestii to ir sama opinia jest najbardziej wiarygodna. Na przykład, mówiąc o pochodzeniu nazwy rzeki Dunaj, mówi się, że „większość naukowców uważa už pochodzenie Dunaju za celtyckie. Jednak pomimo tej „większości” obecnie najbardziej akceptowalna jest V. Hipoteza Georgijeva, według której Dunaj (dolny bieg, część ir środkowego biegu) jest nazwą dako-mizyjską, ponieważ trafnie wyjaśnia pochodzenie samej nazwy, ji relację między ir ir *Danuvi(s) ir rumuńskim Dundre oraz słowiańskim Dunajo ir Dunav". Następnie chciałoby się zwrócić uwagę na į konkretne nieścisłości, które występują w bałtyckich nazwach miejscowych (łącznie w jų słowniku iš Litwy, Łotwy dawnych ir terytoriów bałtyckich podaje się około w objaśnieniach. 45) Cna (Ilna). Oznaczona numerem ósmym Cna jest lokalizowana następująco: prawy dopływ Uszy na Litwie. Jednak ani Uša, ani Cna przez Litwę nie płynie. To wyraźny błąd lokalizacji. Mury Kurońskie. Ta nazwa miejscowa w słowniku zapisywana jest jako Kypexruii Šalia ir podawany jest wariant Kypuickuii sanus. Nazwa miejscowoiš ści wywodzona jest od etnonimu Kyp. Forma KypcKuū 3aaus, która w piśmiennictwie rosyjskim ostatnio używana jest dość często, jest błędna. Sama nazwa mierzei ma pochodzenie etnonimiczne — iš od nazwy plemienia bałtyckiego Kurowie (łac. kursi®). Dlatego rosyjska nazwa Zalewu Kurońskiego może brzmieć tylko tak: Kypuckuii samus. Nieprawidłowe jest również nazywanie Kurów po rosyjsku yp. Ši lytis, jak widać, zaczerpnięiš ta ze starych dokumentów niemieckich lub łacińskich, w których Kuronie nazywani są Cori, Curones, Kuren, Curi itp. ir Jednak zapisy dokumentbe ów spółgłoski š (albo s) po r mają wtórne pochodzenie, iš zaczerpnięte z liwskiego określenia kurońskiego *kora(s) albo *kyųra(s)*. Liwskie określenie z kolei wywodzi się od starszej formy iš *kurha<kurša(s)*?. Be dlatego nie nadaje się mówić, że do 1946 m. Zalew Kuroński nazywano tylko ,,Kypuw-eah (niem.)“, ponieważ ir przed 1946 rokiem powszechnie używana była litewska nazwa Kūršių marios. Kurlandia. Wywodzi iš etnonim xypor. Jak już powiedziano wyżej, etnonim to ne KYpol, o Kypiuu (lit. kūršiai, łot. kursi). Łotwa. Mówi się tylko tyle, że pochodzenie etnonimu jest niejasne. Jednak do į słownika włączono wiele jeszcze mniej jasnych nazw miejscowych niż Łotwa, ir przedstawiono hipotezy dotyczące jų pochodzenia (na przykład Moskwa, Niemen, ir Wołga itp.). Dlatego w tym przypadku koniecznie należało wskazać dość wiarygodną K. opinię Būgi o hydronimicznym pochodzeniu etnonimu Łotwa*!. '* K. Nazwisko Kuzavinisa zapisano bardzo zniekształcone: K. Kuravinij. 7 Ba. 'eoprues, Aynat, Jynas, Dunare, „Studia linguistica in honorem Thaddaei LehrSplawiński“, Warszawa, 1963, p. 87 tt. 18 K. Būga, op. cit., III, p. 246. 19 K. Būga, op. cit., 1II, p. 249. * Szeroko te formy wyjaśnia K. Būga — op. cyt., III, p. 249 tamże. #1 K. Būga, op. cyt., III, p. 530, 629. 201 Lida. Nazwa miasta uważana jest za pochodzącą od wyrazu pospolitego oznaczającego „karczowanie, wyrąb“*?. W istocie nazwa tego miasta pochodzi od nazwy rzeki Lida®. Niemen, Już wspomniano, że przy wyjaśnianiu pochodzenia tej nazwy wskazuje się tylko na jedną z dwóch etymologii K. Būgi, mianowicie na pierwszą, z której sam K. Būga zrezygnował**. Należy to szczególnie podkreślić, ponieważ także niektórzy inni badacze zapominają o drugim poglądzie K. Būgi**, według którego Nėmunas należy podzielić na rdzeń nem- (por. némuogė, nem-uné, łac. nemus, birZtva, alkas, miškelis „lasek, święty gaj” i itd.**) oraz przyrostek -unas (por. Nėmanas u niektórych Żmudzinów). Ryga. Nazwa miasta wywodzi się nie bezpośrednio od apelatywu (lit. ringė), lecz od nazwy rzeki *Riga (<*Ringa), por. dokumenty z lat 1297 i 1304, w których zapisano: Riga flumen?*". ; Szawle. V. Nikonow powtarza niczym nieuzasadnioną hipotezę R. Szmitleina o pochodzeniu nazwy miasta Šiauliai od germańskiego imienia Saul lub Savilis. Błędność poglądu R. Szmitleina została już wskazana w prasie®. Šiauliai jest stosunkowo jasnego pochodzenia nazwą miejscową: powstała ona od liczby mnogiej imienia Šiaulys (lub apelatywu Siauljs). Bałtyckie pochodzenie tej nazwy miejscowej K. Būga szeroko wyjaśniał już kilkakrotnie? ?, jednak ani R. Šmitleinas, ani V. Nikonovas nie opierają się na tych wyjaśnieniach. Venta. Autor przedstawia kilka wyjaśnień pochodzenia tej nazwy, jednak być może najważniejszego —K. Późniejszego Būgi — nie wspomina. K. Būga, początkowo łączący tę nazwę rzeki ze sł. vefo-„wielki“*?, później porzucił ten pogląd i wywodził Ventę od bałtyjskiego rdzenia vent-„zginać: ugiąć się“, por. vénteris®. Wilno. Słusznie uznawany za nazwę miejscową pochodzenia hydronimicznego, jednak najprawdopodobniej wywodzi się nie od nazwy rzeki Wilia (Neris), jak twierdzi się w słowniku, lecz od Wilii (lewego dopływu Wilii). Starsza (lub równoległa) forma nazwy miasta Vilnius, jak się wydaje, była rodzaju żeńskiego: Vilnia. Tak Wilno i dziś nazywają niektórzy mieszkańcy okolic Poniewieża, Szadowa, Wiłkomierza, Gierwian*- ?, Zdziecioła®®. ? * Być może chodzi o lit. lydimas „wykarczowane miejsce w lesie, polana, wyrąb; pole uprawne w miejscu wykarczowanego lasu“. | * K. Būga, op. cit., III, s. 492, 787. 74 K. Būga, op. cit., III, s. 875. #5 Na przykład M. Vasmer, Russisches etymologisches Worterbuch, II, Heidelberg, 1955, s. 21 l. * K. Būga, op. cit., II, s. 280—284; III, s. 534, 875. 27 Zob. A. Bielenstein, Granice łotewskiego ludu i języka łotewskiego w czasach współczesnych i w XIII wieku Stulecie. St. Petersburg, 1892, s. 37, 38. Oprócz A. Bylenšteina, nazwę miasta Ryga uważał za pochodzącą od nazwy rzeki także K. Būga (zob. K. Būga, op. cit., III, s. 515). 28 Zob. A. Vanagas. O etymologii nazw niektórych miast Litwy,,,Lietuviy kalbotyros klausimai“, VI, Wilno, 1963, s. 333. ? ** K. Būga, op. cit., II, s. 98, 349, 588. % K. Būga, op. cit., I, s. 490, 519 i nast. ; III, s. 546. 31 K, Būga, op. cit., III, s. 243, 244, # Zob. A. Baabuukonuc, Ha3BaHHA JIMTOBCKHX HACEJEHHBIX NYHKTOB, 06pa30BaHHbie OT KHa3BaHHl pex H osep,, Lingua Posnaniensis“, VII, s. 241. ** A, Vidugiris, Zietelos lietuvių tarmė (rozprawa kandydacka z filologii, maszynopis), Wilno, 1961, s. 469, 471. 202