Nauja lietuvių kalbos gramatika

W przedmowie do gramatyki do czytelnika zwrócono się skromnymi słowami pioniera piśmiennictwa litewskiego M. Mažvydasa:,,mana darba usz gier prymkiet- “. Nie ma wątpliwości, że to pragnienie wybitnego norweskiego językoznawcy i bałtysty spełni się z nawiązką. Czytelnik, z wielką wdzięcznością dla autora, z każdej strony książki odczuwa, że,,Gramatyka porównawcza języków bałtyckich“ jest znaczącym i fundamentalnym wkładem we współczesną bałtystykę i indoeuropeistykę. ; K. Morkūnas NOWA GRAMATYKA JĘZYKA LITEWSKIEGO A. Senn, Handbuch der litauischen Sprache, Bd. I: Grammatik, Heidelberg, 1966. Przez długi czas całe pokolenia zagranicznych językoznawców uczyły się języka litewskiego z podręcznika opracowanego przez A. Leskyna, składającego się z chrestomatii, krótkiej gramatyki i słownika. Od jego ukazania się (1919 r.) minęło już prawie pięćdziesiąt lat. W tym czasie znacznie zmieniła się nie tylko ortografia języka litewskiego, lecz także użycie niektórych form, nieporównanie rozrosła się literatura piękna i naukowa, a wiele zagadnień fonetyki, morfologii i składni zostało gruntownie zbadanych. Przygotowanie nowego, wyczerpującego podręcznika języka litewskiego stało się konieczne. Pracy tej podjął się językoznawca szwajcarskiego pochodzenia A. Zenas (Senn). W 1957 r. wydał II część „Podręcznika języka litewskiego”, na którą składają się wybrane z utworów różnych pisarzy litewskich i opatrzone akcentami teksty z komentarzami oraz słownikiem litewsko-niemiecko-angielskim?. W 1966 r. ukazała się również pierwsza, najważniejsza część tego podręcznika — gramatyka języka litewskiego. Jest to ogromne 495-stronicowe dzieło, w którym szczegółowo opisano fonetykę i morfologię współczesnego języka litewskiego oraz użycie wielu form gramatycznych. Autor tej gramatyki, profesor Uniwersytetu Pensylwanii A. Zenas, jest dobrze znany litewskim językoznawcom ze swoich prac. Jest on jednym z autorów wydawanego niedawno w Heidelbergu pięciotomowego „Słownika litewskiego języka pisanego- ”? jeden z redaktorów, a zarazem jedyny pracujący nad tym słownikiem od początku jego wydawania. Językiem litewskim interesuje się od dawna, mieszkał na Litwie, wykładał fonetykę i inne przedmioty językoznawcze na Uniwersytecie w Kownie. W 1929 r. napisał „Krótki podręcznik języka litewskiego”* przeznaczony dla cudzoziemców pragnących nauczyć się podstaw języka litewskiego. A. Zenas nie zerwał później związków z lituanistyką. Napisał wiele artykułów i innych prac dotyczących zagadnień lituanistyki, bałtystyki i w ogóle językoznawstwa porównawczego, a ostatnio aktywnie uczestniczy w rozwiązywaniu problemu najdawniejszych stosunków między Bałtami, Słowianami i Germanami. Jego nowe dzieło niejako podsumowuje wyniki wieloletnich studiów lituanistycznych. y | Gramatyka składa się z dziesięciu części. Obszerna i treściwa jest już sama pierwsza — wprowadzająca — część, w której po krótkim zarysie historii narodu litewskiego omówiono miejsce języka litewskiego wśród języków bałtyckich oraz jego związki z innymi językami pokrewnymi. Tutaj autor zwięźle przedstawia swoją koncepcję dotyczącą kwestii najstarszych relacji języków bałtyckich, słowiańskich i germańskich. Jego zdaniem jeszcze pod koniec okresu wspólnoty indoeuropejskiej, gdy przodkowie ludów bałtyckich. słowiańskich i germańskich pozostawali ze sobą w bliskich kontaktach, pojawiło się ' A. Senn, Handbuch der litauischen Sprache, II, Heidelberg, 1957. * M. Niedermann, A. Senn, F. Brender, A. Salys, Wėrterbuch der litauischen Schriftsprache, Litauisch-Deutsch, I—V, Heidelberg, 1934—1967. * A. Senn, Mała gramatyka języka litewskiego, Heidelberg, 1929. 194 wspólnych cech, właściwych tylko tym dialektom (np. liczebnik tūkstantis, nazwa żyta, formy celownika liczby mnogiej su -m ir itp. ). Ściśle i ir przekonująco odrzucając zakładaną przez niektórych badaczy prabałtosłowiańszczyznę, autor wyjaśnia pokrewieństwo tych języków bardzo długotrwałym, sięgającym już od III m. e. procesie trwającego przez stulecie ścisłego obcowania (symbiozy). Be To, co łączy języki bałtyckie i ir słowiańskie, polega na tym, że długo zachowały one dawne cechy indoeuropejskie; języki germańskie szybko się unowocześniły, zmieniły i oddaliły od stanu pierwotnego. o ir Szczególnie archaiczne są zachowane języki bałtyckie. W dalszej części wstępu krótko omawia się dialekty języka litewskiego, jų ich stosunek su do języka literackiego, a także przedstawia się przegląd dawnych zabytków języka litewskiego. W ostatnich rozdziałach części wstępnej opisuje się głoski języka jų litewskiego, pismo, rozwój ir oraz stosunek do głosek su innych języków indoeuropejskich. W drugiej części gramatyki omawia się deklinację rzeczowników, zaimków, liczebników oraz imiesłowów, w trzeciej i czwartej — ir tworzenie — form czasownika i fleksję, a w piątej — ir nieodmienne części mowy. — W szóstej części zwięźle przedstawiono podstawowe zasady słowotwórstwa. Trzy kolejne części poświęcone są użyciu form: osobno omówiono użycie rzeczowników, znaczenia przypadków oraz funkcje form iczasownikowych. W ostatniej, dziesiątej, części krótko omówiono niektóre właściwości składni zdania języka litewskiego. Z wyjątkiem części wstępnej, w której poruszono zagadnienia bałtyckiego językoznawstwa porównawczego, gramatyka opiera się głównie na współczesnym języku litewskim. Autor nie dąży do ukazania przedhistorii omawianych form, nie porównuje ich z formami jų su innych języków, nie rekonstruuje starszych, niepoświadczonych w piśmie postaci prajęzykowych. Pod tym względem dzieło to różni się od wydawanej w Polsce J. gramatyki Otrębskiego, mającej bardziej historyczny profil. Za to fakty współczesnego języka litewskiego zostały tu przedstawione bardzo szeroko i szczegółowo. W ir przedmowie wskazano nawet autorów, z których 74 pism iš zebrano materiał współczesnego języka; do gramatyki be wykorzystano wiele źródeł folklorystycznych (wśród nich znaczące miejsce zajmują zbiory wydawane ir przez Instytut Literatury Języka Litewskiego), opisy gwar, a także bogata literatura językoznawcza wszystkich ir wcześniejszych gramatyk. Autor dobrze zapoznał się z pracami językoznawcsu zymi wydanymi na Litwie w okresie radzieckim, w wielu miejscach się na nich opiera i wymienia je w wykazach ir literatury, które podawane są na końcu każdego rozdziału; szczególnie szeroko wykorzystano słowniki języka litewskiego, które ukazały ti się w ostatnich dziesięcioleciach ir publikacje serii „Kwestie językoznawstwa litewskiego”: W gramatyce opisano tylko ne fakty współczesnego litewskiego języka literackiego, lecz przy każdym ważniejszym zagadnieniu starano się przedstawić dane z gwar, ir iš starszych piśmiennych zabytków języka ir XVI–XVII a. wieku. Dostosowując się do „Języka litewskiego. kierownika“ W tekstach opublikowanych w części II niejednokir rotnie omawia się tego czy innego wybitniejszego autora (np. M. Daukšai, J. Bretkūnui, iš nowszych — M. Valančiui, S. Daukantui, Krėvei, Sruodze B. itd.) ir charakterystyczna cecha użycia ar słowotwórstwa i fleksji. Zatem w gramatyce iš częściowo odzwierciedir la się rozwój form używanych we współczesnym języku w okresie tradycji piśmienniczeir j. Dane starych pism dialektalnych są odróżniane od faktów współczesnego języka literackiego, zazwyczaj przedstawiane inną czcionką i nie naruszają jednolitości pracy. Metoda przedstawiania i układu danych językowych została tutaj w największym stopniu zdeterminowana przez samo przeznaczenie pracy. Ponieważ gramatyka jest przede wszystkim przeznaczona dla nie-Litwinów studiujących język litewski ir i czytających teksty, materiał przedstawiono tak, aby czytelnik znalazł w jednym miejscu możliwie ar najwięcej wszechstronnych informacji o grupie form każdej części mowy. Dlatego przy 13* 195 poszczególnych typach deklinacji lub koniugacji omawia się łącznie akcentuację, a nawet kwestie słowotwórcze, starając się przedstawić jak najwięcej paradygmatów fleksyjnych. Na przykład, tam, gdzie mowa o rzeczownikach p. 140, tematowych, znajdujemy nawet 7paradygmaty deklinacji rzeczownika duktė według 6 Postylli Daukšy i pięciu gramatyk języka litewskiego: F. Kuršaitisa, K. Jauniusa, J. Jablonskisa z 1901 r., z 1925 r. oraz J. Žiugždy z 1961 r. W tym samym miejscu opisano także słowotwórcze kwestie rzeczowników o temacie r» (najważniejsze przyrostki- ), akcentuację, historię form w okresie tradycji pisanej. Taki sposób wykładu ułatwia czytelnikowi znalezienie w jednym miejscu wszystkich potrzebnych danych dotyczących którejś grupy form, jednak z jego powodu w wielu miejscach ucierpiały metodologiczna spójność i zwięzłość opisu. Ogólnie rzecz biorąc, pod względem metodologicznym i teoretycznym nie znajdujemy w tej pracy, w porównaniu z wcześniejszymi gramatykami, wielu nowości. Nie stosuje się tu nowych metodów gramatyki opisowej, zrezygnowano nawet z fonologicznego opisu zasobu głoskowego języka litewskiego Interpretacje Rekompensuje to bogactwo i różnorodność przedstawionych faktów językowych. Nie wdając się w szczegółową analizę tego obszernego i znaczącego dzieła, wspomnimy o jednym czy drugim dostrzeżonym podczas jego przeglądania nieścisłym lub dyskusyjnym stwierdzeniu. W przeciwieństwie do dotychczasowych gramatyk autor uważa ilatyw za taki sam przypadek jak inne (ein regelrechter Beugungsfall, s. 92) i włącza go do paradygmatów odmiany rzeczowników i przymiotników języka literackiego. Chociaż formy liczby pojedynczej ilatywu są we współczesnym języku używane dość często, już mają skłonność do adwerbializacji i są izolowane od innych przypadków, a sfera ich użycia ogranicza się do języka potocznego i literatury pięknej. Formy liczby mnogiej występują tylko w szczególnych, stylistycznie umotywowanych przypadkach; co na s. 437 przyznaje również sam autor. W takich okolicznościach włączenie illatiwu do paradygmatów języka literackiego obok innych przypadków jest trudne do uzasadnienia; zresztą nie został on włączony do paradygmatów odmiany zaimków ani imiesłowów. Inną kwestią są gwary wschodnioauksztockie, w których illatiw rzeczywiście jest równoprawnym członkiem systemu przypadków. Słusznie twierdząc, że na końcu wyrazu spółgłoski są zazwyczaj wymawiane twardo, autor na s. 65 za wyjątki uważa skrócone z dłuższych form przyimki, przysłówki i spójniki dė/, kol, tél, kur, w których / na końcu wyrazu jest rzekomo wymawiane miękko. W rzeczywistości współczesny język literacki również tutaj charakteryzuje się twardą wymową końcowego /. Forma dopełniacza liczby mnogiej žvėrį, występująca jako pierwsza w paradygmacie odmiany obok žvėriū (s. 129), jest gwarowa i w języku literackim zupełnie już nieużywana. Również za fakt języka literackiego nie można uznać rzeczownika bendryba, podanego na s. 121 obok zwyczajowych derywatów z przyrostkiem yba: kūryba, rašyba, sodyba itd. Dyskusyjne jest twierdzenie autora, że w chrestomatii A. Schleicherа formy imiesłowów czynnych czasu przeszłego prostego prigdvuse i išgėruse są neologizmami zamiast mianownika liczby mnogiej prigave i išgėrę (s. 178). A. Becenberger w BGLS 161 wskazał takie mianowniki liczby podwójnej już w pismach B. Vilenta, np.: ateiusse VEE 202, por. giwenuse, kalbėjuse, atėjuse K1C 40*; obok nich w dialektach litewskich Prus Wschodnich używano również odpowiednich form imiesłowów czynnych czasu teraźniejszego, np.: negalincze Sch 11 215, ne turincze Jrk 73, por. jeszcze imiesłów przysłówkowy ne rasdame BsMt II 198. J. Endzelīns przekonująco wykazał dawność tych form IF 33, 123—124; można je zestawiać z mianownikiem-biernikiem liczby podwójnej tematów spółgłoskowych, por. 4 Tu stosuje się takie same skróty źródeł jak w wielkim Słowniku języka litewskiego. 196 Zmine DP 31314, 31415, Sune Mit II 40 (pierwsza z tych form jest ir wymieniona przez I 139, II 171). Be samego autora podstawy p. 295 krytykowany akademicki „Słownik języka litewskiego” už tym że M. Forma nuentiėmus u Daukšy DP 592 jest w nim uważana za imiesłów; autor uważa, że została ji błędnie zapisana, rozkłada ir ją į imiesłów ir bezosobowy na celownik zaimka (nuefit iemus). Tutaj najprawdopodobniej mamy taki sam imiesłów zaimka w celowniku be absolutnym, jak bekalbancžėm regintiėmus DP 159,,, DP 2285,, tarintiemus BB Apd 27, 13 ir itp., zob. LKK V 106—107. Do pozytywnych cech książki należy zaliczyć staranny dobór przykładów, doskonałe techniczne przygotowanie i zredagowanie całego tekstu, umożliwiające czytelnikowi ir szybkie i łatwe odnalezienie potrzebnych danych. Na zakończenie chciałoby się życzyć, aby „Podręcznik języka litewskiego” A. Zeno otworzył bramy języka litewskiego przed jak największą liczbą jego przyjaciół i badaczy na całym świecie. V. Ambrazas ISTOTNY KROK W DIALEKTOLOGII ŁOTEWSKIEJ M. Rudzite, Latviešu dialektologija, Ryga, 1964, 432 s. Ostatnie lata były rzeczywiście bardzo owocne dla dialektologii języków bałtyckich. Na tle licznych artykułów i monografii poszczególnych gwar wreszcie ukazały się od dawna oczekiwane dzieła dialektologiczne o charakterze syntetyzującym: lituaniści mogą cieszyć się z „Dialektologii języka litewskiego” Z. Zinkevičiusa (Wilno, 1966), a łatwiści — z dzieła M. „Latviešu dialektologija” M. Rudzytė. Te dwie książki, napisane zresztą odmiennymi metodami i częściowo dla różnych celów, są niejako swoistą encyklopedią dialektologii języków bałtyckich, bez której nie będzie mógł się obejść żaden badacz tych języków. Marta Rudzytė z powodzeniem pracuje na polu dialektologii łotewskiej już od kilkunastu lat: w 1958 r. opublikowano jej obszerny opis kilku sąsiednich gwar północnej Łotwy?" (praca ta już w 1954 r. została obroniona jako rozprawa kandydacka*- ), w 1963 r. ukazała się opracowana przez nią chrestomatia tekstów gwarowych języka łotewskiego, przeznaczona do celów dydaktycznych®. Ponadto wielką zasługą M. Rudzytė dla dialektologii łotewskiej jest to, że kierowani przez nią wychowankowie Uniwersytetu Ryskiego przygotowali niemało dobrych opisów gwar rodzimych, które pod względem wartości dla nauki o języku nie ustępują wielu opublikowanym badaniom dialektologicznym języka łotewskiego. Jednak największym wkładem M. Rudzyte w językoznawstwo łotewskie, a w ogóle w bałtystykę, jest jej książka „Latviešu dialektologija”. Już sama objętość tego dzieła — 432 strony — dostatecznie pokazuje, że autorka wykonała rzeczywiście ogromną pracę. Według dość rygorystycznego planu opisuje ona główne dialekty języka łotewskiego — środkowy (vidus dialekts, s. 59—146), liwski (libiskais dialekts, s. 147—255), górnołotewski (augšzemnieku dialekts, s. 257—405). Prawdę mówiąc; Szczegółowo opisuje się tu tylko fonetykę i morfologię dialektów, natomiast kwestie składni są tu niemal pomijane (znamienne, że ta „bolączka” nie ominęła również „Lietuvių dialektologijos” Z. Zinkevičiusa — jak widać, dla składni języków bałtyckich nadal nie nadeszły jaśniejsze dni!). 1 M. Rudzite, Zieme]vidzemes izloksnes Braslava, Vecatė, Baunos un Vilzėnos,,,Valodas un literaturas instituta raksti“, VI, Riga, 1958, p. 101—256. * M. Pyasur, T'oBopki ceBepHoO¥i uacrn Buzeme Bpamissecal; Beuarckuit, bBayubckuii, Bua. 3eHckHii), Astopedepar, Pura, 3 M. Rudzite, Latviešu izlok§gu teksti, Riga, 1963, 108 s. (wydane powielaczem). 1954. 197