Nauja lietuvių kalbos gramatika

W przedmowie do gramatyki, skromnymi słowami M. Mažvydasa, pioniera litewskiego piśmiennictwa, zwrócono się do czytelnika: „mana darba usz gier prymkiet“. Nie ma wątpliwości, że życzenie tego wybitnego norweskiego uczonego, bałtysty, spełni się z nawiązką. Na każdej stronie książki czytelnik z wielką wdzięcznością wobec autora odczuwa, że „Gramatyka porównawcza języków bałtyckich” stanowi istotny i fundamentalny wkład we współczesną bałtystykę i indoeuropeistykę. K. Morkūnas NOWA GRAMATYKA JĘZYKA LITEWSKIEGO A. Senn, Handbuch der litauischen Sprache, Bd. I: Grammatik, Heidelberg, 1966. Przez długi czas całe pokolenia zagranicznych językoznawców uczyły się języka litewskiego z podręcznika opracowanego przez A. Lesky’ego, składającego się z chrestomatii, krótkiej gramatyki i słownika. Od jego ukazania się (1919 r.) minęło już prawie pięćdziesiąt lat. W tym czasie zmieniła się znacznie nie tylko pisownia języka litewskiego, lecz także użycie niektórych form, nieporównanie rozwinęła się literatura piękna i naukowa, a wiele zagadnień fonetyki, morfologii i składni zostało gruntownie zbadanych. Opracowanie nowego, obszernego podręcznika języka litewskiego stało się koniecznością. Podjął się tego zadania szwajcarskiego pochodzenia językoznawca A. Senn. W 1957 r. wydał II część „Podręcznika języka litewskiego”, zawierającą teksty wybrane z dzieł różnych pisarzy litewskich i opatrzone akcentami, wraz z komentarzami oraz słownikiem litewsko-niemiecko-angielskim1. W 1966 r. ukazała się także pierwsza, najważniejsza część tego podręcznika — gramatyka języka litewskiego. Jest to obszerne dzieło liczące 495 stron, w którym szczegółowo opisano fonetykę i morfologię współczesnego języka litewskiego oraz użycie wielu form gramatycznych. Autor tej gramatyki, profesor Uniwersytetu Pensylwanii A. Senn, jest dobrze znany litewskim językoznawcom ze swoich prac. Jest jednym z redaktorów wydawanego niedawno w Heidelbergu pięciotomowego „Słownika litewskiego języka pisanego”2, a zarazem jedynym, który pracuje nad tym słownikiem od początku jego wydawania. Od dawna interesuje się językiem litewskim, mieszkał na Litwie, wykładał fonetykę i inne przedmioty językoznawcze na Uniwersytecie Kowieńskim. W 1929 r. napisał „Krótki podręcznik języka litewskiego”3 przeznaczony dla cudzoziemców pragnących nauczyć się podstaw języka litewskiego. A. Senn nie zerwał później kontaktów z lituanistyką. Napisał wiele artykułów i innych prac poświęconych zagadnieniom lituanistyki, bałtystyki i ogólnie językoznawstwa porównawczego, a ostatnio aktywnie uczestniczy w badaniu problemu najdawniejszych relacji między Bałtami, Słowianami i Germanami. Jego nowe dzieło jest jakby podsumowaniem rezultatów wieloletnich studiów lituanistycznych. Gramatyka składa się z dziesięciu części. Obszerna i bogata w treść jest już sama pierwsza, wstępna część, w której po krótkim zarysie historii narodu litewskiego omawia się miejsce języka litewskiego wśród języków bałtyckich oraz jego związki z innymi językami pokrewnymi. Autor zwięźle przedstawia tu swoją koncepcję najdawniejszych relacji między językami bałtyckimi, słowiańskimi i germańskimi. Jego zdaniem pod koniec okresu wspólnoty indoeuropejskiej, gdy przodkowie Bałtów, Słowian i Germanów utrzymywali bliskie kontakty, powstały 1 A. Senn, Handbuch der litauischen Sprache, II, Heidelberg, 1957. 2 M. Niedermann, A. Senn, F. Brender, A. Salys, Wörterbuch der litauischen Schriftsprache, Litauisch-Deutsch, I—V, Heidelberg, 1934—1967. 3 A. Senn, Kleine litauische Sprachlehre, Heidelberg, 1929. 194 wspólnych cech, charakterystycznych wyłącznie dla tych dialektów (np. liczebnik tūkstantis, rugio jako nazwa żyta, formy celownika liczby mnogiej z -m itp.). Rygorystycznie i przekonująco odrzucając postulowaną przez niektórych badaczy wspólnotę bałtosłowiańską, autor wyjaśnia bliskie pokrewieństwo tych języków bardzo długim procesem ścisłych kontaktów (symbiozy), trwającym już od III w. n.e. Ponadto języki bałtyckie i słowiańskie łączy to, że długo zachowały dawne cechy indoeuropejskie, podczas gdy języki germańskie szybko się zmodernizowały, zmieniły i oddaliły od stanu pierwotnego. Języki bałtyckie zachowały szczególnie archaiczny charakter. W dalszej części wstępu krótko omówiono dialekty języka litewskiego i ich stosunek do języka literackiego, a także przedstawiono przegląd dawnych zabytków języka litewskiego. W ostatnich rozdziałach części wstępnej opisano głoski języka litewskiego, ich zapis i rozwój oraz ich relacje z głoskami innych języków indoeuropejskich. W drugiej części gramatyki omawia się deklinację rzeczowników, zaimków, liczebników i imiesłowów, w trzeciej i czwartej — tworzenie form czasownika i fleksję, a w piątej — nieodmienne części mowy. W szóstej części zwięźle przedstawiono główne zasady słowotwórstwa. Trzy kolejne części poświęcono użyciu form: osobno scharakteryzowano użycie rzeczowników, znaczenia przypadków oraz funkcje form czasownikowych. W ostatniej, dziesiątej części, krótko omówiono niektóre cechy budowy zdania w języku litewskim. Z wyjątkiem części wstępnej, poruszającej zagadnienia bałtyckiego językoznawstwa porównawczego, gramatyka opiera się głównie na współczesnym języku litewskim. Autor nie stara się ukazać prehistorii omawianych form, nie porównuje ich z formami innych języków ani nie rekonstruuje starszych form prajęzykowych, niepoświadczonych w piśmiennictwie. Pod tym względem dzieło różni się od gramatyki J. Otrembskiego, wydawanej w Polsce, która ma bardziej historyczny profil. Z drugiej strony fakty współczesnego języka litewskiego zostały tu przedstawione bardzo szeroko i szczegółowo. We wstępie wymieniono aż 74 autorów, z których dzieł zaczerpnięto materiał współczesnego języka; ponadto w gramatyce wykorzystano wiele źródeł folklorystycznych (wśród nich znaczące miejsce zajmują zbiory wydawane przez Instytut Języka i Literatury Litewskiej), opisy dialektów, wszystkie wcześniejsze gramatyki oraz bogatą literaturę językoznawczą. Autor dobrze zna prace językoznawcze wydane na Litwie w okresie radzieckim, wielokrotnie się na nich opiera i wymienia je w bibliografiach zamieszczonych na końcu każdego rozdziału; szczególnie szeroko wykorzystano słowniki języka litewskiego opublikowane w ostatnich dziesięcioleciach oraz wydawnictwa z serii „Zagadnienia językoznawstwa litewskiego”. Gramatyka opisuje nie tylko fakty współczesnego litewskiego języka literackiego, lecz przy każdym ważniejszym zagadnieniu stara się również podać dane z dialektów, dawniejszych tekstów i zabytków językowych z XVI–XVII w. Nawiązując do tekstów opublikowanych w II części „Podręcznika języka litewskiego”, autor często omawia także pewne właściwości tworzenia, odmiany lub użycia form charakterystyczne dla wybitniejszych pisarzy (np. M. Daukšy, J. Bretkūnasa, a spośród nowszych — M. Valančiusa, S. Daukantasa, Krėvėgo, B. Sruogi i in.). Gramatyka odzwierciedla więc częściowo również rozwój form używanych we współczesnym języku w okresie tradycji piśmienniczej. Dane z dialektów i dawnych tekstów są odróżnione od faktów współczesnego języka literackiego, zwykle podawane inną czcionką i nie naruszają spójności dzieła. O metodzie przedstawiania i porządkowania danych językowych zadecydowało tu przede wszystkim przeznaczenie dzieła. Ponieważ gramatyka jest przeznaczona głównie dla osób nieznających litewskiego, które uczą się tego języka i czytają teksty, materiał przedstawiono tak, aby czytelnik mógł znaleźć w jednym miejscu jak najwięcej informacji o każdej części mowy lub grupie form 13* 195 wszechstronnych informacji. Dlatego przy omawianiu poszczególnych typów deklinacji lub koniugacji uwzględnia się zarazem akcentuację, a nawet kwestie słowotwórcze; stara się przedstawić jak najwięcej paradygmatów fleksyjnych. Na przykład na s. 140, gdzie mowa o rzeczownikach o temacie na r-, znajdujemy aż 6 paradygmatów deklinacyjnych rzeczownika duktė według Postylli Daukšy oraz pięciu gramatyk języka litewskiego: F. Kuršaitisa, K. Jauniusa, J. Jablonskisa z 1901 r., z 1925 r. i J. Žiugždy z 1961 r. W tym samym miejscu opisano również zagadnienia słowotwórstwa rzeczowników o temacie na r (najważniejsze przyrostki), akcentuację oraz historię form w okresie tradycji pisanej. Taki sposób wykładu ułatwia czytelnikowi znalezienie w jednym miejscu wszystkich potrzebnych danych dotyczących określonej grupy form, jednak w wielu miejscach odbywa się to kosztem metodologicznej spójności i zwięzłości opisu. Ogólnie rzecz biorąc, pod względem metodologicznym i teoretycznym nie znajdujemy w tej pracy wiele nowego w porównaniu z wcześniejszymi gramatykami. Nie stosuje się tu nowych metod gramatyki opisowej, zrezygnowano nawet z fonologicznej interpretacji zasobu głosek języka litewskiego. Rekompensuje to obfitość i różnorodność przedstawionych faktów językowych. Nie wdając się w szczegółową analizę tego obszernego i ważnego dzieła, wspomnimy o jednej czy drugiej nieścisłości lub dyskusyjnej tezie dostrzeżonej podczas jego przeglądania. W odróżnieniu od dotychczasowych gramatyk autor uważa illativus za przypadek równorzędny z innymi (ein regelrechter Beugungsfall, s. 92) i włącza go do paradygmatów deklinacyjnych rzeczowników i przymiotników języka literackiego. Chociaż formy liczby pojedynczej illativu są we współczesnym języku dość często używane, to już mają tendencję do przekształcania się w przysłówki i są odizolowane od innych przypadków, a zakres ich użycia ogranicza się do języka potocznego i literatury pięknej. Formy liczby mnogiej występują tylko w szczególnych, umotywowanych stylistycznie przypadkach; przyznaje to na s. 437 sam autor. W takich okolicznościach włączenie illativu do paradygmatów języka literackiego obok innych przypadków trudno uzasadnić; zresztą nie włączono go do paradygmatów deklinacyjnych zaimków ani imiesłowów. Czym innym są gwary wschodnioauksztockie, w których illativus jest rzeczywiście równorzędnym członem systemu przypadków. Słusznie twierdząc, że spółgłoski na końcu wyrazu wymawia się zazwyczaj twardo, autor na s. 65 za wyjątki uważa skrócone z form dłuższych przyimki, przysłówki i spójniki dėl, kol, tol, w których końcowe l ma być wymawiane miękko. W rzeczywistości we współczesnym języku literackim także w tych wyrazach końcowe l wymawia się twardo. Forma dopełniacza liczby mnogiej žvėrių, podana jako pierwsza w paradygmacie deklinacyjnym obok žvėrių (s. 129), jest gwarowa i w języku literackim w ogóle już nieużywana. Za fakt języka literackiego nie można też uznać rzeczownika bendrybė, podanego na s. 121 obok zwyczajnych derywatów z przyrostkiem yba: kūryba, rašyba, sodyba i tym podobnych. Dyskusyjna jest teza autora, że występujące w chrestomatii A. Schleichera formy imiesłowów czynnych czasu przeszłego dokonanego prigavuse i išgėruse są neologizmami zastępującymi mianownik liczby mnogiej prigavę i išgėrę (s. 178). A. Becenbergeris już w BGLS 161 wskazał takie mianowniki dualis w pismach B. Vilentasa, np.: ateiusse VEE 202, por. giwenuse, kalbejuse, atejuse KIC 404; obok nich w gwarach litewskich Prus Wschodnich używano również odpowiednich form imiesłowów czynnych czasu teraźniejszego, np.: negalincze Sch II 215, ne turincze Jrk 73, por. także półimiesłów ne rasdame BsMt II 198. Dawność tych form przekonująco wykazał J. Endzelynas IF 33, 123—124; można je porównać z mianownikiem-biernikiem dualis tematów spółgłoskowych, por. 4 Zastosowano tu takie same skróty źródeł jak w obszernym Słowniku języka litewskiego. 196 žmūne DP 31310, 31416, šūne Mit II 40 (pierwsza z tych form jest wymieniona również przez samego autora, I 139, II 171). Bezpodstawnie na s. 295 krytykuje się akademicki „Słownik języka litewskiego” za to, że forma M. Daukšy nuentiemus DP 592 została w nim uznana za imiesłów; autor uważa, że zapisano ją błędnie, i rozkłada ją na imiesłów nieodmienny oraz celownik zaimka (nueinantį jemus). Mamy tu najpewniej do czynienia z takim samym absolutnym celownikiem z imiesłowem bez zaimka, jak w bekalbančėm DP 15912, regintiemus DP 22837, tarintiemus BB Apd 27, 13 i tym podobnych, zob. LKK V 106–107. Do pozytywnych cech książki należy staranny dobór przykładów oraz znakomite techniczne opracowanie i redakcja całego tekstu, które pozwalają czytelnikowi szybko i łatwo znaleźć potrzebne informacje. Na zakończenie należałoby życzyć, aby „Przewodnik po języku litewskim” A. Zena otworzył bramy do języka litewskiego jak największej liczbie jego miłośników i badaczy na całym świecie. V. Ambrazas WAŻNY KROK W DIALEKTOLOGII ŁOTEWSKIEJ M. Rudzīte, Latviešu dialektoloģija, Rīgā, 1964, 432 p. Ostatnie lata były rzeczywiście bardzo owocne dla dialektologii języków bałtyckich. Na tle licznych artykułów i monografii poszczególnych gwar wreszcie ukazały się od dawna oczekiwane prace dialektologiczne o charakterze syntetycznym: lituaniści mogą cieszyć się z „Lietuvių kalbos dialektologija” Z. Zinkevičiusa (Wilno, 1966), a lettoniści – z „Latviešu dialektoloģija” M. Rudzīte. Te dwie książki, napisane zresztą przy zastosowaniu odmiennych metod i po części z myślą o różnych celach, są niejako swoistą encyklopedią dialektologii języków bałtyckich, bez której nie będzie mógł się obejść żaden badacz tych języków. Marta Rudzīte z powodzeniem działa na polu dialektologii łotewskiej już od kilkunastu lat: w 1958 r. opublikowano jej obszerny opis kilku sąsiednich gwar północnej Łotwy1 (praca ta została obroniona jako rozprawa kandydacka już w 1954 r.2), a w 1963 r. ukazała się opracowana przez nią antologia tekstów gwarowych języka łotewskiego, przeznaczona do celów dydaktycznych3. Ponadto wielką zasługą M. Rudzīte dla dialektologii łotewskiej jest to, że jej podopieczni, absolwenci Uniwersytetu Ryskiego, przygotowali niemało dobrych opisów gwar rodzimych, które pod względem wartości dla językoznawstwa nie ustępują wielu opublikowanym badaniom dialektologicznym języka łotewskiego. Jednak największym wkładem M. Rudzīte w językoznawstwo łotewskie, a ogólnie w bałtystykę, jest jej książka „Latviešu dialektoloģija”. Już sama objętość tej pracy – 432 strony – wystarczająco świadczy o tym, że autorka wykonała naprawdę ogromną pracę. Według dość ścisłego planu opisuje główne gwary języka łotewskiego – środkową (vidus dialekts, s. 59–146), liwską (lībiskais dialekts, s. 147–255) i górnołotewską (augšzemnieku dialekts, s. 257–405). Prawdę mówiąc, szczegółowo opisano jedynie fonetykę i morfologię gwar, natomiast kwestie składniowe są tu niemal pominięte (znamienne, że ta „bolączka” nie ominęła również „Lietuvių dialektologija” Z. Zinkevičiusa – dla składni języków bałtyckich najwyraźniej wciąż nie nastały jaśniejsze dni!). 1 M. Rudzīte, Ziemeļvidzemes izloksnes Braslavā, Vecatē, Baunos un Vilzēnos, „Valodas un literatūras institūta raksti“, VI, Rīgā, 1958, p. 101–256. 2 М. Рудзит, Говоры северной части Видземе (Браславский, Вецатский, Баунский, Вилзенский), Автореферат, Рига, 1954. 3 M. Rudzīte, Latviešu izloksņu teksti, Rīgā, 1963, 108 p. (išleista rotoprintu). 197