Svarbus įnašas į baltų kalbotyrą

BEANL POR PAK RE OS LAU RIALS IU ROY BTA) IEE. TN VIO-S TS RO“M OK SL Ų "A K A D E M TT A WAŻNY WKŁAD RECENZJI Į BAŁTYCKĄ JĘZYKOZNAWSTWO Chr. S. Stang, Vergleichende Grammatik der baltischen Sprachen, Oslo — Bergen — Tromso, 1966, 485 s. Nazwisko wybitnego norweskiego językoznawcy, profesora Chr. Stanga weszło do bibliografii į językoznawstwa litewskiego niemal czterdzieści lat temu. Ciekawe, że swoje pierwsze znaczące dzieło lituanistyczne ten językoznawca rozpoczął od badań nad pierwszą litewską książką; — mając lat, 29 wydał monografię o 1547 m. wydanej książce jego kompilatora „Catechismvsa ir prasty szadei” M. Mažvydą!. Po kilku lat Chr. Stangas wspólnie su J. z Geruliem opisał jeden wschodnią gwarę litewską Prus?, później wydał studium o o czasowniku „ słowiańsko-bałtyckim?, badał język białoruski używany w kancelariach ir Wielkiego Księstwa Litewskiego, zgłębiał problem najdawniejszych relacji języków bałtyckich i słowiańskich. į ir Największym i, bez wątpienia, be najważniejszym Chr. dziełem Stanga jest jo praca z ostatnich lat „Gramatyka porównawcza języków bałtyckich”. Ogromne znaczenie tego dzieła dla bałtystyki, a w ogóle dla ir indoeuropeistyki, staje się szczególnie oczywiste i zrozumiałe, jeśli ir przypomnimy sobie, że dotychczas jedyną gramatyką porównawczą języków bałtyckich była stosunkowo niewielka książka łotewskiego językoznawcy J. Endzelyna, wydana na podstawie wykładów wygłoszonych na uniwersytecie w Rydze „Dźwięki i formy języków ir bałtyckich”**. Zatem Chr. Ukazanie się gramatyki Stanga jest ważnym wydarzeniem w językoznawstwie zarówno z teoretycznegir o, jak i praktycznego punktu widzenia— dla wielu filologów interesujących się historią języków ir jų bałtyckich ši gramatyka ta będzie obecnie niezastąpionym podręcznikiem. „We wstępie do gramatyki porównawczej języków bałtyckich** (s. 1—21) Chr. Stang krótko charakteryzuje języki bałtyckie, wskazuje ich stosunek do języków jų słowiańskich. su Bardzo szeroko przedstawiono — fonetykę języków ir bałtyckich: litewskiego, — łotewskiego i staropruskiego (s. 22—174), 0 iš fleksja — wyrazów morfologii (s. 175—482). Zagadnienia składni ir słowotwórstwa nie są w pracy specjalnie poruszane. Wyjaśniając historię oraz rozwój fonetycznych i morfologicznyir ch zjawisk języków bałtyckich, autor porównuje je z odpowiednimi faktami innych języków su indoeuropejskich, zwłaszcza słowiańskich. W rozdziale poświęconym fonetyce często posługuje się bałtyckimi zapożyczeniami w językach ugrofińskich obszaru bałtyckiego. Jednakże w książce, rzecz zrozumiała, przedstawiono przede wszystkim faktycznego materiału języków bałtyckich * Chr. S. Stang, Die Sprache des litauischen Katechismus von Mažvydas, Oslo, 1929. * J. Gerullis ir Chr. Stang'as, Lietuvių žvejų tarmė Prūsuose, Kaunas, 1933, * Chr. S. Stang, Das slavische und baltische Verbum, Oslo, 1942. * J. Endzelins, Baltu valodu skanas un formas, Ryga, 1948 (lietuviškas vertimas: J. Endzelynas, Baltų kalbų garsai formos, Vilnius, ir medžiagos, surinktos 1957). 191 iš senųjų rašytinių ir įvairių dabartinių šaltinių. Ypač dažnai autorius remiasi lietuvių kalbos duomenimis ir lietuvių kalbininkų darbais. Jam gerai Žinomi ne tik A. Baranausko, K. Jauniaus, K. Būgos, J. Jablonskio ir kitų kalbininkų darbai, betir pastarųjų metų lietuvių kalbotyra —savo veikale Chr. Stangas cituoja daugiau kaip dvidešimties tarybinių lietuvių kalbininkų darbus. Zarówno w rozdziałach poświęconych fonetyce, jak i morfologii znajdujemy wiele nowych twierdzeń. Co prawda, nie ze wszystkimi z nich można od razu się zgodzić, jednak wiele z nich niewątpliwie przyciągnie swoją oryginalnością uwagę także innych językoznawców i zmusi ich do nowego spojrzenia na poszczególne zagadnienia historii języków bałtyckich. Powiedzmy, do tej pory nie ma jednomyślności co do pojawienia się litewskiego š z s po samogłoskach I, ū. Krytycznie oceniwszy istniejące w tej kwestii poglądy (J. Endzelina, J. Otrembskiego), Chr. Stang twierdzi, że obecność spółgłoski š w wyrazach maišas, rieš(ut Jas, aušra, rišti oraz s w wyrazach musé, lysė, klausiu jest nie tylko problemem fonetycznym, lecz także dialektologiczno-geograficznym (s. 96 i nast.). Uważa on również, że w dawnych pismach litewskich (zwłaszcza u autorów pochodzących z zachodniej części Litwy: Mażwydasa, Wilenta, Bretkūnasa, Daukšy i in.) często występujące przed spółgłoskami s(ss) zamiast § (np.: schestas „„šeštas“- “, aukstas „,aukštas“- “, ischreiske „išreiškė“, penukslas „,penukšlas““) nie jest wyłącznie kwestią ortografii, lecz także odzwierciedla odmiennie w wymienionych przypadkach wymawiane š (s. 99—100). Wielu badaczy języka litewskiego interesowała i nadal interesuje końcówka celownika liczby pojedynczej rzeczowników tematowych a(6d) w gwarze wschodnioaukštaitijskiej z okolic Debeikiai: -ai (np. vaikai „vaikui“- “). Co do jej pochodzenia istnieją różne poglądy. Chr. Stang wysuwa nową myśl: ponieważ w wymienionej gwarze nieakcentowany dyftong wo przechodzi w a, uważa on, że końcówka celownika liczby pojedynczej -ai powstała ze starolitewsko-łotewskiej triftongicznej końcówki tego przypadka *-uoi (s. 70). Jednakże końcówka -ai, której pierwszy składnik jest w rzeczywistości nieco zredukowany (= a), zgodnie z prawami fonetycznymi tej gwary mogła również powstać z -ui, por. mianownik liczby mnogiej tej gwary vi'rai „mężczyźni” i celownik liczby pojedynczej vi'rai „mężczyźnie”, miejscownik liczby pojedynczej fufgai< turguj(e) „na targu”. Chr. Stang nie zgadza się również z rozpowszechnionym poglądem, że litewskie formy miejscownika liczby mnogiej z -uose zostały utworzone od form biernika liczby mnogiej i postpozycji *en. Pogląd ten jest rzekomo błędny dlatego, że już wcześniej istniały formy z -uosu. Z tych ostatnich form, zdaniem autora gramatyki, na wzór miejscownika liczby pojedynczej powstał również miejscownik liczby mnogiej z -uose. Element wo starszych form miejscownika liczby mnogiej z -uosu został przejęty z form ilatywu liczby mnogiej z -uosna (s. 186—187). Odnośnie do autentyczności, interpretacji i lokalizacji poszczególnych danych języka litewskiego przedstawionych w pracy można wysunąć także jedną czy drugą uwagę krytyczną. I tak obok końcówki dopełniacza liczby pojedynczej tematów na -u -aus (sinaiis) podano (s. 214) także końcówkę -ūs (sūnūs), którą znajdujemy w wydanym przez francuskiego językoznawcę R. Gaut(h)io opisie gwary bujwidziskiej”. Jednakże badania dialektologiczne ostatnich lat nie potwierdziły występowania końcówki -ūs ani w gwarze bujwidziskiej, ani w innych gwarach języka litewskiego. Najprawdopodobniej również R. Gaut(h)io zapisał ją niedokładnie zamiast niejasno wymawianej w gwarze bujwidziskiej końcówki -aus’. 5 Zob. Z. Zinkevičius, Lietuvių dialektologija, Vilnius, 1966, s. 95—96. * R. Gauthiot, Mowa z Buividze, Paryż, 1903, § 44. ? Zob. Z. Zinkevičius, op. cit., s. 92. 192 Opierając się na sporządzonej przez A. Salysa mapie gwar języka litewskiego?, autor gramatyki nie całkiem dokładnie wskazuje zasięg niektórych zjawisk gwarowych. I tak wśród innych miejscowości, w których zamiast akcentowanych samogłosek niekońcowych a, e wymawia się o (2), é(¢), wymienione są również Alanta, Giedraičiai (s. 25). W rzeczywistości w tych miejscowościach wspomniane a, e pozostają niezmienione. Również w okolicach Smilgiai zachowały się w pełni mocno nagłosowe dwugłoski am, an, em, en (w gramatyce wskazano, że tutaj przechodzą one w om, em, p. 85 —86). Przy formie celownika liczby pojedynczej zmudgyn (błąd korektorski zamiast Zmuégyn- ), cytowanej z pism K. Būgi, zaznaczono Kvėdarna (s. 85). W rzeczywistości K. Būga wskazuje, że celownik liczby pojedynczej żmudzkiej gwary warniskiej žmudgyn odpowiaka kvėdarniškemu żmuėgū, alsėdžiškemu, rietavskiemu, salantiškiemu Zmudgou®. Ponieważ w pracy po znaku tyldy (~) zwykle podawana jest transponowana na język literacki forma gwarowa, to żmudzkie formy celownika liczby pojedynczej gallou 140, lėngėu 169, ark ’pu, vakéu 170 w takim przypadku należałoby transponować nie jako galui, langui, drkliui, vaikui, lecz jako gūluo, ldnguo, drkliuo, vaikuo. W poszczególnych przypadkach w pracy bez ważniejszego powodu lub odpowiedniej uwagi podawane są nie formy litewskiego języka literackiego, lecz formy gwarowe, np.: opsris 9 (język literacki =opsris); gimti 7 (=gimti), gulbė 8 (=gulbé), iiikstas 109, 112 (=inkstas), laiškas 8, 63 (=ldiskas), musė 97 (=mūsė). Czytelniczka może czasem nieco pomylić ir iš nieujednoliconą transkrypcję przykładów zaczerpniętych z różnych prac dialektologicznych (przykłady są zwykle podawane w transkrypcji źródła). ir Zdarzają się oczywiste błędy korektorskie, o których można by nie nė wspominać. Jednak niektóre z nich mogą wprowadzać w błąd osoby słabiej znające poszczególne języki bałtyckie, dlatego wskażemy te ważniejsze: dzuole 298 (=dZuole), dievūtis 3 ( =dievilis), galva 141 (= galvą), krastėlin 192 (=krastélin), kriduse 204 (=kridušė), meslti 61 (=melsti), plūostas 110, 360 (=pluoštas), saka 169 (=saka), svenčidusis 193 ( = švenčidusis), zvėris 91 (=žvėris). Formy ir niektórych nazw własnych wymagające korekty, między innymi nazwy miejscowości: Alantu 25 (= Alanta), Anyksčiai 181 (= Anykščiai), Dieveniskis 478, Dieveniškis 479 (= Dieveniškės), Dubiniai 104 (= Dubingiai- ), Gervéciai 70 (=Gervėčiai), Mosedis 207 (= Mosėdis), Musininkai 86 (= Musninkai), Oniškis 99 (= Onuškis), Pagirai 86 ( = Pagiriai), Pagramančių 160 (= Pagramančio), Panevėžys 85, 86, 125 (= Panevėžys), Pasilé 227 (= Pašilė), Svedasai 207, 302 (= Svėdasai- ), Svėkšna 471 (= Švėkšna), Svenčionėliai 188 (= Švenčionėliai), Svenčionys 433 (= Švenčionys), Sirvintai 4, Širvintas 170 (= Širvintos), Veivirženai 194 (= Veiviržėnai), Vendžiogala 170 (=Vandžiogala); nazw osobowych: Algimant 4 (= Algimantas), Daukža 231 (= Daukša), Grynaveckis 139 (=Grinaveckis), Mikolauskaitė 168, 169, 478 (= Mikalauskaitė), Otrebski 207, 212 (= Otrebski- ), Illoamueune 5 (= Toemusuns). Ponadto XIV-wiecznym ruskim formom Munuzauno powinien odpowiadać litewski Minigaila, a nie Minigailas 6, por. Švitrigaila (Illeumpueauno) 5. Również dokładniejszym litewskim odpowiednikiem pruskiego imienia osobowego Minnegayle jest Min(i)gaila, a nie Mangaila 4. To, że z różnych przyczyn do į gramatyki przedostair ło się kilka zachowanych w niej drobnych nieścisłości, w nė najmniejszym stopniu nie umniejsza naukowego ir znaczenia tej niezwykle starannie i metodycznie wykonanej przez autora, będącej owocem jego wieloletniej pracy studialnej publikacji. * Archivum Philologicum, 4, Kowno, 1933, ?* Zob. K. Būga, Rinktiniai raštai, III, Wilno, 1961, p. 376. 13. Związki języków bałtyckich i słowiańskich 193 W przedmowie do gramatyki skromnymi słowami twórcy litewskiego piśmiennictwa M. Mažvydasa zwraca się do czytelnika:,,mana darba usz gier prymkiet- “. Nie ma wątpliwości, że to pragnienie wybitnego norweskiego uczonego bałtysty spełni się z nawiązką. Z każdej strony książki czytelnik z wielką wdzięcznością dla autora odczuwa, że,,Gramatyka porównawcza języków bałtyckich“ jest znaczącym i fundamentalnym wkładem we współczesną bałtystykę i indoeuropeistykę. ; K. Morkūnas NOWA GRAMATYKA JĘZYKA LITEWSKIEGO A. Senn, Handbuch der litauischen Sprache, Bd. I: Grammatik, Heidelberg, 1966. Przez długi czas całe pokolenia zagranicznych językoznawców uczyły się języka litewskiego z podręcznika opracowanego przez A. Lesky’ego, składającego się z chrestomatii, krótkiej gramatyki i słownika. Od jego ukazania się (w 1919 r.) minęło już prawie pięćdziesiąt lat. W tym czasie znacznie zmieniła się nie tylko ortografia języka litewskiego, lecz także użycie niektórych form, nieporównanie rozwinęła się literatura piękna i naukowa, a wiele zagadnień fonetyki, morfologii i składni zostało gruntownie zbadanych. Opracowanie nowego, wyczerpującego podręcznika języka litewskiego stało się konieczne. Pracy tej podjął się językoznawca szwajcarskiego pochodzenia A. Zenas (Senn). W 1957 r. wydał on II część „Podręcznika języka litewskiego”, na którą składają się wybrane z dzieł różnych pisarzy litewskich i opatrzone akcentami teksty z komentarzami oraz słownik litewsko-- niemiecko-angielski?. W 1966 r. ukazała się również pierwsza, najważniejsza, część tego podręcznika — gramatyka języka litewskiego. To ogromne dzieło liczące 495 stron, w którym szczegółowo opisano fonetykę i morfologię współczesnego języka litewskiego oraz użycie wielu form gramatycznych. Autor tej gramatyki, profesor Uniwersytetu Pensylwanii A. Zenas, jest dobrze znany litewskim językoznawcom ze swoich prac. Jest jednym z redaktorów wydawanego niedawno w Heidelbergu pięciotomowego „Słownika litewskiego języka pisanego” i zarazem jedynym pracującym nad tym słownikiem od początku jego wydawania. Językiem litewskim interesuje się od dawna, mieszkał na Litwie, wykładał na Uniwersytecie Kowieńskim fonetykę i inne przedmioty językoznawcze. W 1929 r. napisał „Krótki podręcznik języka litewskiego”* przeznaczony dla cudzoziemców pragnących nauczyć się podstaw języka litewskiego.ೇ೯р.} ]} } ‘? } ]} ]} Związków z lituanistyką A. Zenas nie zerwał również później. Napisał wiele artykułów i innych prac dotyczących zagadnień lituanistyki, bałtystyki i językoznawstwa porównawczego w ogóle, a ostatnio aktywnie uczestniczy w rozwiązywaniu problemu najdawniejszych stosunków Bałtów, Słowian i Germanów. Jego nowe dzieło jak gdyby podsumowuje wyniki wieloletnich studiów lituanistycznych. y | Gramatyka składa się z dziesięciu części. Szeroka i treściwa jest już sama pierwsza — wprowadzająca — część, w której po krótkim omówieniu historii narodu litewskiego przedstawione jest miejsce języka litewskiego wśród języków bałtyckich oraz jego związki z innymi językami pokrewnymi. Tutaj autor zwięźle przedstawia swoją koncepcję najdawniejszych stosunków języków bałtyckich, słowiańskich i germańskich. Jego zdaniem, jeszcze pod koniec okresu wspólnoty indoeuropejskiej, gdy przodkowie Bałtów. Słowian i Germanów pozostawali ze sobą w bliskich kontaktach, powstał ' A. Senn, Handbuch der litauischen Sprache, II, Heidelberg, 1957. * M. Niedermann, A. Senn, F. Brender, A. Salys, Wėrterbuch der litauischen Schriftsprache, Litauisch-Deutsch, I—V, Heidelberg, 1934—1967. * A. Senn, Mała gramatyka języka litewskiego, Heidelberg, 1929. 194