Veikalas apie baltiškų vietovardžių slavinimą ir slaviškų lietuvinimą

„yTKa“ =JiKT. ant-uka „eine Schnepfe“ Mielke I 6, afitukas „saxicola oenanthe“ Dūsetos (ep. Vozgéliai), antukys „T.c.“ W Veliuonie, Str. „Die Metatonie im litauischen und lettischen“ K. Būga wskazuje słowa afitukas i ifitukas z przyrostkiem -ukas i ponownie zestawia je ze słowem dntis „„Ente“. W etymologicznym słowniku języka litewskiego E. Frenkla w haśle antis „„Ente“ znajdujemy słowa antuka „Schnepfe“, aiitukas.- „saxicola oenanthe, wheat ear, Weisskehchen“, antikas (Dusetos- ), intukas (Tauragnai, Bez. Utena), antukytis (Veliuona) „Steinschmūtzer, Steinschnipper““. W te zestawienia trudno uwierzyć, ponieważ kūltupys pod żadnym względem nie przypomina kaczki. K. Būgę nieco zapewne zmyliły dzieła Chr. G. Mielkego i inne słowniki, w których znaczenie słowa antuka podaje się jako eine Schnepfe, tj. słonka“. W akademickim „Słowniku języka litewskiego“ ta nieścisłość została już poprawiona: słowo antuka odsyła w nim do antukyps, a to ostatnie do antikas,,- Oenanthe oenanthe- ““. Tworzenie gwarowych terminów antukas i intukas trafniej byłoby wyjaśniać następująco: anté +-ukas i intė+-ukas. W „Słowniku języka litewskiego” wskazuje się, że słowa asité i initė mają znaczenie „plewisko”. Ponadto słowo aritė (podobnie jak afitis) ma również znaczenie „przedpiecza”. Korelacja znaczeń „zakamarka za piecem, przybudówki” —> „plewiska” jest bardzo oczywista. Łącząc te słowa z auksztocką nazwą kūltupis, można ją wyjaśnić bardziej przekonująco. K. Gaivenis DZIEŁO O SLWIZOWANIU BAŁTYCKICH NAZW MIEJSCOWOŚCI I LITUANIZOWANIU SŁOWIAŃSKICH Jurgen Prinz, Die Slavisierung baltischer und Baltisierung slavischer Ortsnamen im Gebiet des ehemaligen Gouvernements Suvalki, Wiesbaden (wydawnictwo Otto Harrassowitz), 1968, z mapą. Problem slawizacji bałtyckich nazw miejscowości i nazw osobowych w literaturze lingwistycznej poruszany jest nie po raz pierwszy — tylko w ciągu ostatniego dziesięciolecia ukazało się kilka 320 p. su prac poświęconych tej kwestii!. Jednak recenzowana książka J. Prinza pod względem objętości znacznie przewyższa inne dzieła z tej dziedziny. Książka składa się ze wstępu, dziesięciu rozdziałów i wniosków- .ей. ]}]}] mbilu? [ ]}] Na końcu książki autor zamieszcza indeks tematyczny. We wstępie J. Princ zwraca między innymi uwagę na trudności w badaniu bałtyckiej toponimii występującej na ziemiach słowiańskich. Podaje przykłady z książki W. Toporowa i O. Trubaczowa „Lingwistyczna analiza hydronimów górnego Dniepru” (Moskwa, 1962), a także z prac H. Schalla, wskazujące, że część reliktów bałtyckiej toponimii objaśnianych przez tych autorów może być interpretowana także inaczej. W uwagach ogólnych J. Princ krótko przedstawia, jaki był skład etniczny guberni suwalskiej pod koniec XIX — na początku XX wieku, krytycznie omawia wykorzystane 5 K. Būga, Rinktiniai raštai, II, V., 1959, s. 393. 6 E. Fraenkel, Litewski słownik etymologiczny, Heidelberg—Getynga, 1955, t. p. 11—12. 1 K. O. Falk, Ze studiéw nad slawizacją litewskich nazw miejscowych i osobowych, „Scando-- Slavica“, IX (1963), s. 87—103; O metodach slawizacji litewskich nazw osobowych i miejscowych. O genezie i rozpowszechnieniu nazw na -arice, „Sprakliga Bidrag“, t. 4, Nr.19, Lund, 1964, p.1—16; J. Otrebski, Slawizacja litewskich nazw wodnych i miejscowych, „Z polskich studiéw slawistycznych“, Seria 2, Jezykoznawstwo, Warszawa, 1963, p. 267—286. 194 źródła toponimiczne. Autor twierdzi, że w tych przypadkach, gdy formy nazw miejscowych różniły się w poszczególnych źródłach, podał je wszystkie, a gdy były jednakowe, wskazał tylko wydaną z okazji spisu ludności z 1923 r. książkę „Lietuvos apgyventos vietos“ (Kowno, 1925 — dalej L. 23). W rozdziale Przekłady („Die Ūbersetzung“) autor zwraca uwagę na fakt, że specyfika wzajemnego oddziaływania toponimii bałtyckiej i słowiańskiej wymaga odróżnienia przekładu (np. lit. Raudondvaris — pol. Czerwony Dwér) od objaśnienia, semantycznego nadania znaczenia, tj. w istocie od substytucji semantycznej (chodzi o przypadki, gdy nazwy miejscowe o niejasnej semantyce wskutek zewnętrznego podobieństwa do jakiegoś pospolitego wyrazu innego języka zostają „obdarzone znaczeniem“, stają się semantycznie jasne, np. lit. Višakio Rūda — po polsku Wysoka Ruda). Zdaniem J. Princo częściej tłumaczy się te nazwy miejscowości lub ich komponenty, których pierwotne znaczenie jest bardziej ogólne i prostsze. Np. lit. Senieji Alksnėnai — po polsku Olkšniany Stare: tłumaczy się tylko pojęcie „senieji”, natomiast Alksnėnai jedynie dostosowuje się do systemu fonetycznego języka polskiego. Autor wysuwa na pierwszy rzut oka dość interesującą myśl, że forma przymiotnika zależy od tego, czy toponim kwalifikacyjny tworzy parę polaryzacyjną, czy też jej nie tworzy: jeżeli toponim kwalifikacyjny jest zarazem polaryzacyjny, to jego przymiotnik ma być rzekomo formą określoną (w języku polskim przymiotnik występuje po rzeczowniku), np.: lit. Senieji Alksnėnai i Naujieji Alksnėnai po polsku Olkšniany Stare i Olkšniany Nowe; jeżeli toponim kwalifikacyjny nie tworzy pary polaryzacyjnej, to jego przymiotnik ma być rzekomo nieokreślony (w języku polskim stoi on przed rzeczownikiem), np.: lit. Naijas Kdimas pol. Nowa Wies. Jednak myśl ta wydaje się wątpliwa. Przede wszystkim trzeba powiedzieć, że nazwa miejscowości Naujas Kaimas ma również wariant sąsiedni Naujasis Kaimas. Ponadto istnieją przykłady, w których toponimy kwalifikacyjne tworzą pary polaryzacyjne, ale ich przymiotniki są nieokreślone, np. Naiijas Strūnditis i Sėnas Strūnaitis (rej. święciański- ). I odwrotnie, przymiotnik kwalifikacyjnego toponimu, który nie tworzy pary polaryzacyjnej, może być przymiotnikiem zaimkowym, na przykład Sendja upé (Alanta). Jak się wydaje, forma przymiotnika zależy nie tyle od tego, czy toponim tworzy parę polaryzacyjną, ile od popularności przymiotników zaimkowych w gwarze. W tym rozdziale autor przedstawia wiele interesujących przypadków tłumaczenia: tłumaczony jest tylko epitet (Kirsna, Didžioji —Kirsna Wielka), tłumaczone jest całe słowo (Plikakalnis — Lysa Gora, Alksninė, przez autora niedokładnie zapisywana jako Alksnynė —Olszyna), przyrostek zdrobniający tłumaczony jest słowem wyrażającym zdrobnienie (Likiškėliai —Likiszki Male) itd. Autor słusznie zauważa, że takie tłumaczenie „znaczenia” nazwy miejscowej jest możliwe tylko przy określonych warunkach bilingwizmu. W rozdziale poświęconym substytucji (objaśnianiu, interpretowaniu, die Deutung) J. Princas analizuje inny przypadek wzajemnego oddziaływania nazw miejscowych, który, w odróżnieniu od dopiero co omówionego, jest możliwy również bez bilingwizmu. Jak już wyżej wspomniano, „tłumaczona” jest tu nie „treść”, „znaczenie” nazwy miejscowej, lecz forma, która w obu językach jest fonetycznie dość podobna. Jednakże w języku tłumaczącym mało zmieniona forma często (z wyjątkiem przede wszystkim toponimów antroponimicznych) otrzymuje zupełnie inną treść (oprócz wspomnianego wyżej przykładu Višakio Rūda —Wysoka Ruda, por. też lit. Molinė: molis — pol. Malina: malina 13* 195 „malina”). Należy pamiętać, że w tym przypadku nie może być również mowy o jakichkolwiek prawidłowościach fonetycznych, ponieważ substytucja z łatwością je narusza. W niniejszym rozdziale analizowane są: a) derywaty od imion chrześcijańskich, które w języku litewskim i polskim (białoruskim, rosyjskim) są podobne, np. lit. Jokūboniai —pol. Jakubance (por. Jokūbas, pol. Jakub); b) derywaty od apelatywów, np. lit. Pūpasodis —pol. Popasodzie (por. lit. pupa, pol. pop „pop”); c) przypadki substytucji formantów, np. lit. Kudrėnai — po polsku. Kudrany i in. Szczególnie szczegółowy i obszerny jest podrozdział o derywatach od apelatywów. Autor zauważył w nim wiele interesujących przypadków substytucji (np.: pol. gora — z lit. giria, pol. ostrėw — z lit. aštrūs, pol. krasny — z lit. krosnis i in.). Wątpliwości budzi jedynie przypisanie nazw wsi Drapaliai i Trumpaliai (s. 60, 83), choćby z zastrzeżeniami, do formacji złożonych, których drugi człon, zdaniem autora, należy wiązać z litewskim apelatywem palios, w języku polskim wskutek substytucji przekształconym w pole, „pole®. Nazwa wsi Drapadliai pochodzi od nazwy jeziora Drapėlis, a ta najprawdopodobniej jest derywatem z sufiksem -alis, por. Tab-alis jez. Srj. Podobnego pochodzenia są najprawdopodobniej także Trumpūliai (por. również Trumpaliskiai, np. w rejonie rokiskim). W rozdziale „Rzeczownikowe człony złożeń oraz wyrazy złożonych nazw miejscowych” J. Princas szczegółowo omawia, w jaki sposób slawizowane są drugie człony złożonych nazw miejscowych oraz drugie wyrazy nazw miejscowych złożonych. Ponadto autor podaje także jeden czy drugi przypadek lituanizacji. Np. autor uważa, że złożone nazwy miejscowe, których drugim wyrazem jest būda, mogą być zlituanizowanymi konstrukcjami słowiańskimi: pol. Debowa Buda — lit. AZuolij Būda, pol. Czysta Buda — lit. Čysta Būda, pol. Lipowa Būda — lit. Liepava Būda (s. 74) i in. Autor uzasadnia to twierdzenie tym, że w języku litewskim złożone ojkonimy są rzekomo bardzo rzadkie, natomiast w języku polskim i ogólnie w językach słowiańskich są szczególnie popularne. Z tą ostatnią myślą zasadniczo należy się zgodzić, jednak co do pochodzenia całego modelu toponimów z Būda można również mieć wątpliwości. Na przykład toponim dzierżawczy AZuolij Būda może być także niesłowiański. Zachował on formę genetywną być może dlatego, że jego pierwszy wyraz ąžuolas jest derywatem, a dłuższe tematy derywacyjne w języku litewskim znacznie trudniej łączą się z innymi wyrazami. (Por. też Rugėnų Būda vs., Saravij Būda vs. w rejonie kiejdańskim). Ponadto takie nazwy wsi, jak Mažoji Būda, Sendji Būda, Naujdji Būda (por. Cysta Būda), również pokazują, że część złożonych ojkonimów z Būda mogła powstać samodzielnie na gruncie języka litewskiego, chociaż sam wyraz pospolity būda jest slawizmem. Do złożonych oikonimów, których drugi człon pochodzi od wyrazu galas, nie należy zaliczać nazwy wsi Raugalai (s. 76), ponieważ nie jest ona nazwą złożoną, lecz nazwą miejscową pochodzącą od nazwiska Rdugalas (por. także Raduga, Rdugas, Rdugala), które z kolei najprawdopodobniej wiąże się z wyrazami pospolitymi rdugalas, rdugti itd. Za wyjątek uznaje się nazwę miejscową Pirktavieté, Kepurienės (s. 91), która w rzeczywistości nie jest złożoną nazwą wsi, lecz dwoma różnymi wariantami nazwy, które po litewsku brzmią następująco: Kepurinė albo Pirktavieté. Jest rzeczą zrozumiałą, że nie mogły one przekształcić się w jedną złożoną nazwę miejscową. Niewiarygodne źródła wprowadziły autora w błąd także w kwestii pochodzenia nazwy miejscowej Asiūklės Pamūrgiai, zapisywanej różnie (Pamurgiai, Asiūklės, Asiūklenskiai, pol. Pomorgi Osiukldnskie) (s. 91). Pierwszy wyraz tego oikonimu, Asiūklės, jest dopełniaczem nazwy 196 sąsiedniej wsi Asiūklė. Zatem pod względem budowy jest to zwykła nazwa miejscowa w formie ir dopełniacjo za i nie ma podstaw, by mówić o jej pierwotnie słowiańskim charakterze. Nazwy wsi Makauskai (po polsku Makowszezyzna) w źródle pierwotnym J. Książę uważa za rekonstruowaną polską lub rosyjską praformę *MaxroBcxroe. Jednak ši rekonstrukcja nie jest tu potrzebna, ponieważ nazwa wsi Makauskai pochodzi od nazwiska iš Makduskas. W rozdziale „,Przyrostki” najpierw pokazano, w jaki sposób slawizowane są litewskie ojkonimy sufiksalne. Autor omawia oddzielnie każdy przyrostek, wskazując jų jego polskie odpowiedniki. Be między innymi autor podaje przykłady, w których zamiast litewskiego ojkonimu z przyrostkiem su zdrobniałym w języku polskim występuje kwalifikacyjna nazwa miejscowa, której pierwszym członem jest przymiotnik male pan., ar por. lit. Likiskéliai—pol. Likiszki Male (s. 105). Są to bardzo interesujące przypadki, jednak niekiedy być może nie należy uważać ich za kalki ir zdrobnień, zwłaszcza w tych przypadkach, gdy znane są litewskie ir formy złożone, por. lit. Geistarūkai, polskich Giejsztory Male, E. Voltera — Geištarai Mažai". Rzecz w tym, że autor zestawia zapisy z różnych epok (współczesny ir końca XIX a. w.). Być może tutaj zdrobnienie jest różnie ne wyrażane w językach litewskim i polskim, formy ir języka polskiego o wskazują, że w niektórych przypadkach mogła istnieć pośrednia konstrukcja litewska ir (np.,* Mažieji Geistarai). Autor całkiem dobrze odróżnia derywaty sufiksalne od niesufiksalnych. Zauważono tylko parę nieścisłości: autor uważa nazwę miejscowości Bedaliai za formę z przyrostkiem -el- || -ėlwytworem, chociaż najprawdopodobniej jest to tylko pozostałość apelatywu (por. dalia) liczba mnoga; za derywat z tym samym przyrostkiem autor uważa nazwę miejscową Puskepaliai jest nazwą osobową, wywodząiš cą się od złożonego nazwiska Puskepalis (por. pūsė, kėpalas). W drugiej części tego rozdziału autor przedstawia swoiste odwrócone ujęcie pierwszej części rozdziału, pokazując, jakie litewskie przyrostki odpowiadają słowiańskim. Druga część nie jest jednak dokładną kopią pierwszej, ponieważ nie znajdujemy tu części przyrostków omawianych w pierwszej części lub zapoznajemy się z derywatami niewymienionymi w pierwszej części. W rozdziale „Przedrostki”, który jest jednym z najkrótszych, ponieważ samych przedrostków używanych do su tworzenia oikonimów jest stosunkowo niewiele, autor omawia, w jaki sposób slawizuje się (najczęściej polonizuje) przedrostkowe nazwy miejscowości. ir W rozdziale „Końcówki” J. Princas przede wszystkim szczegółowo pokazuje, w jaki sposób slawizuje się końcówki litewskich nazw miejscowych -a, -ė, -ia, -is, -ys, -(i)us, -ai, -ės, -iai, -ys (liczba mnoga), -(i)os. Następnie autor omawia przypadki lituanizacji słowiańskich końcówek. Ši Przegląd ten be będzie między innymi potrzebny przy opracowywaniu zasad transkrypcji słowiańskich nazw własnych na į język litewski. Szczególnie ir obszerny i szczegółowy jest rozdział dotyczący wokalizmu. Autor najpierw pokazuje, jakimi samogłoskami słowiańskimi, głównie polskimi, zastępowane są samogłoski litewskie. Be Ponadto J. książę stara się ustalić, tam gdzie jest to możliwe, ir znaczenie i częstotliwość zmian. W rozdziale podawane są, w przypadku braku ir form autentycznych, warianty imion. W wielu przypadkach jest to pożyteczne, lecz czasami autor nadmiernie rozszerza tym pracę, zwłaszcza wtedy, gdy podaje litewskie formy „,warianty“. Te ,,warianty® najczęściej są oczywistymi zniekształceniami (zwykle zaczerpnięte iš Woltera) lub dialektyzmami. Na przykład litewskich form „warianty“ su a lub o (s. 179 — 180), odpowiadające w polskim o, języku literackim mają albo samogłoskę, albo obie obok a, siebie: o, ne Amalviškiai, Mockūbūdžiai, 2 3. Boa bTep, Crikckn nacenennnix MecT Cysazikekoil ryGepumm, C. [lerepGypr, 1901, p. 38 197 Molinė, Pécvietis, Valiai, Mėgiškės, Noreikai, Panoreikupiai, Ropydai Santaka. Wszystkie te nazwy miejscowości pochodzą z tych dialektów zachodnioauksztockich, które samogłoskę o (akcentowaną i nieakcentowaną) zachowują w niezmienionej postaci.,,- Warianty“ Amoliskés, Mackobūdzis, Malinė itd., są tylko zniekształceniami, dlatego nie można ich stawiać obok prawdziwych faktów językowych. Autor nie zawsze ściśle oddziela dialektyzmy od kwestii języka literackiego. Otóż, mówiąc o odpowiedniku lit. a w języku polskim, stwierdza się między innymi, że lit. a może mieć również polski odpowiednik e: lit. Alksnekiemis (powinno być Alksniakiemis) —pol. Elksnokiemie. Jednak ten przykład niczego tu nie pokazuje, ponieważ początkowe a lub e w tym przypadku jest nie kwestią polonizacji, lecz dialektu. Dwa inne przykłady (lit. Agliniskiai pol. Agliniszki oraz lit. Eglinčiškė —pol. Eglincziški) podano zupełnie niepotrzebnie, ponieważ w obu językach samogłoski na początku wyrazu są identyczne. Niekiedy autor uważa za dialektyczne formy zeslawizowane nazewnicze. Na przykład za dialektyczne uważa się (s. 177) formy (za Volterem) Obromžiliai, Olakniškiai, Oleknonys, Otesnykai (z wyjątkiem nie całkiem jasnego przypadku Oiiciskiai), które są jedynie zeslawizowanymi lub zniekształconymi litewskimi nazwami miejscowości Abromžiliai (?), Alėkniškiai, Aleknonys, Atesniūikai. Zdarzają się przypadki, gdy autor wyprowadza regułę z niedokładnych lub niejasnych form nazw miejscowości. Na przykład autor twierdzi, że litewskie -e/-, -erw językach słowiańskich może odpowiadać -il-, -ir-, i podaje następujące przykłady: lit. Aviernyčia, wieś Daugerdiškiai, Pošervintis — sł. Asupnuua, Dowgirdyszki, TlonmiupBunTei. Jednak wspomniane litewskie formy nazw miejscowych są albo wyraźnie zniekształcone (Pošervintis — powinno być Pasirvintis, por. Širvinta), albo nieregularnie, najprawdopodobniej pod wpływem języka polskiego, zmienione (Aviernyčia — por. Aviris). Jedynie w przypadku nazwy wsi Daiigerdiskiai można mieć wątpliwości, ponieważ także w dialekcie wymawia się ją obecnie z -er-. Jednak taka wymowa jest najprawdopodobniej niedawna, ponieważ nazwa miejscowa bez wątpienia wywodzi się od imienia Daigirdas (forma *Daugerdas nie jest znana ani z żywej mowy, ani z piśmiennictwa). Między innymi na to, że w rdzeniu występował wcześniej dyftong -ir-, a nie -er-, wskazuje również polska forma tej nazwy miejscowej Dowgirdyszki (1881 r.). A zatem reguła, że litewskie -el-, -erw językach słowiańskich może odpowiadać -il-, -ir-, nie ma żadnego uzasadnienia, dlatego może jedynie wprowadzać czytelników w błąd. W podobny sposób powstał zapewne również rozdział o odpowiedniości lit. e — słowiańskiego i, y (s. 201). Wszystkie podane przez autora przykłady, w których zamiast lit. e w językach słowiańskich występują i, y, są wątpliwe. Oto lit. Didvyžiai || Dedvyžiai (autor podaje tylko drugi wariant) — pol. Dydwiże, Volterio [luasuxke: tutaj formy słowiańskie odpowiadają litewskiej Didvyžiai, a nie temu, że lit. e w językach słowiańskich przechodzi w i, y. Lit. Kreštėnai — pol. Krekszzany; Volter podaje litewską formę niedokładnie —Krištėnai i odpowiednio, rzecz jasna, niedokładną formę słowiańską Kpuxmiransl, Zatem i tutaj nie ma żadnego przejścia e w i, y. Volterio Neviedys,, Lietuvos apgyventų vietų“ Niviedé — pol. Niewietka również nie wskazuje na to, że litewskie e może przechodzić w i, y, ponieważ forma Niviedė jest niedokładna (powinno być Neviedė), a początek polskiej formy tego słowa nie- (Niewietka) mógł powstać na wzór polskiego przeczenia nie. Wreszcie, niezależnie od tego, w jaki sposób w miejsce lit. meats pojawiło się polskie nie-, o odpowiedniości lit. e—pol. i, y mimo to nie można mówić. Podobnie można wyjaśniać także inne przykłady przedstawione w tym podrozdziale. Zatem twierdzenie, że litewskie e może przechodzić w językach słowiańskich w i, y, jest bezpodstawne. Najwyraźniej powstało to z powodu zawodności materiału. 198 Nierozróżnianie właściwych rodzajów gramatycznych od form gwarowych lub zniekształceń w tym (i w kolejnym rozdziale, „Konsonantyzmu“, znajduje się dość dużo (na p. 186, c przykład podrozdział; p. 197, c podrozdp. 201, c ział; podrozdział; p. 207, c podrozdział; p. 215,c podrozdp. 216, a ział; podrozdział, p. 244—247, 1.1.2—1.1.6 podrozdp. 250—251, 1.2.3—1.2.6. ziały; podrozdziały; p. 256, 1.4.4. podrozdir z. itp. ). To zmniejsza precyzję i wiarygodność wniosków, ir zmuszając do ir bardzo ostrożnej, a nawet ir krytycznej oceny rozdziałów dotyczących ir wokalizmu i konsonantyzmu. Widocznie autor, nieposiadający wiarygodnego materiału, powinien był obrać inną drogę: najpierw przedstawić niewątpliwe, czysto lingwistyczne, uwarunkowane przez systemy językowe odpowiedniości i zmiany, o po to omówić (widocznie w każdym przypadku osobno) sporadyczne, nieregularne paralele. Teraz, kiedy do į rozdziału o wokalizmie, który jest szczególnie „wrażliwy”, wymagający jubilerskiej precyzji, trafiło mnóstwo ne zupełnie jasnych, wątpliwych, a ar nawet niedokładnych form, niewiarygodnych zestawień, wartość całego rozdziału wyraźnie się zmniejszyła. Jednakże, pomimo niepożądanych domieszek, ogólny obraz odpowiedniości ir między litewskim a słowiańskim systemem samogłoskowym, ujmując rzecz ogólnie, mimo wszystko można sobie wyrobić. W tym rozdziale autor omawia ir odpowiedniki słowiańskich samogłosek w języku litewskim. W rozdziale poświęconym konsonantyzmowi autor najpierw pokazuje, jakimi spółgłoskami w językach słowiańskich zastępowane są spółgłoski litewskie. Be między innymi, mówiąc o lit. odpowiedniku v spółgłoski w języku polskim, Princ J. całkiem słusznie sprzeciwia się J. Otrembskiemu w sprawie wyjaśnienia nazw miejscowych Valkinijikai ir Varėna, według którego formy słowiańskie OubkeHHKH ir Uważa się, że powstały w wyniku dekompozycji (lit. Varėnoje->v-arėnoje—> B Opanax). Następnie autor pokazuje, jak w języku litewskim oddawane są spółgłoski słowiańskie. W przedostatnim, dziesiątym rozdziale autor omawia niektóre ogólne kwestie dźwiękowych zmian nazw miejscowości, dźwiękowego „przystosowania”, zwracając uwagę na į bałtycko- (litewskir o-)słowiańskie podobieństwa i różnice ir systemów wokalizmu i konsonantyzmu ir języków (polskiego). Ostatni rozdział książki stanowią wnioski, w których autor między innymi be precyzuje i zaostrza definicje najważniejszych pojęć wykorzystanych w pracy: przeniesienia (Umsetzung), substytucji, nadania znaczenia (Deutung), tłumaczenia (Űbersetzung) ir itp. Na zakończenie J. Princas krótko zatrzymuje się nad problemem „pozycji lingwistycznej” nazwy miejscowej. Interesująca jest myśl autora, że forma pierwotna nazwy miejscowej (archetyp) może być uznana za odnalezioną dopiero wtedy, gdy okazuje się umotywowaji na fonetycznie, morfologicznie i ir semantycznie w systemie języka istniejącym w czasie powstania nazwy miejscowej. Tak więc, jak widać ir iš niniejsza recenzowana praca jest wprawdzie obszerna, ale ne interesująca i potrzebna. ir Jo Praktyczna korzyść będzie przede wszystkim taka, że będzie można się na niej opierać przy opracowywaniu zasad transkrypcji nazw miejscowości i ir nazw osobowych polsko-litewskich oraz litewsko-polskich. Cała praca została zasadniczo przygotowana starannie, metodycznie jest dobrze przemyślana i planowa. Najważniejszą wadą pracy jest nieścisłość materiału, na którym opiera się autor. Z iš podanych wyżej przykładów już widać, jak niewiarygodny materiał wprowadzał autora w błąd. W pracy jest bardzo wiele nieścisłych nazw miejscowości —wymienianie ich wszystkich ti nie jest ani potrzebne, ani celowe, ponieważ jest to w równym stopniu wina ne autora, co innych, którzy wypuścili w świat wykazy nazw į miejscowości, w których aż roi się od błędów i zniekształceń. ir Można tylko powiedzieć, że jeżeli J. Gdyby książę miał dokładne literackie i gwarowe formy nazw miejscowyc199 h, jego praca byłaby znacznie bardziej zwarta i precyzyjna. Poszczególne podrozdziały i rozdziały, rzecz jasna, przybrałyby zupełnie inną postać. Wśród innych pomniejszych braków i nieścisłości można wskazać pojawiające się wątpliwe etymologie, zwłaszcza w przypadkach, gdy ojkonim sufiksalny wywodzony jest bezpośrednio od wyrazu pospolitego. Na przykład od wyrazów pospolitych pochodzenia słowiańskiego pdpas, patasas (< niem. Pottasch), randas (< pol. rząd „władza, zarząd...“), sabalas, tūboras, važnyčia wywodzone są nazwy miejsc Papiškės, Papiškiai (s. 55), Patūšinė (J. Prinz niedokładnie zapisuje Patašynė), Patūšiškės, Patūšiškė (s. 55), Randiškė (s. 55), Sabališkėnai, Sabališkės (s. 56), Tabarai, Tabarauskai (s. 56), Vazniškiai (Gudeliai; J. Prinz niedokładnie —Važniškiai), Vazniškiai (Liudvinavas; s. 57), które w rzeczywistości są derywatami z sufiksem -išk od nazw osobowych Papas, Patūšius, Randis, Sabalys, Tabaras, Tabarauskas, Vaznis, Vaznys, Vaznius. Inna rzecz, że część tych nazw osobowych może mieć pochodzenie słowiańskie. Nazwa wsi Demeniškiai (s. 44) wywodzi się nie od rosyjskiego ĮJleMban czy polskiego Dominik, lecz od litewskiej nazwy jeziora Dėmenas. Nazwy miejscowe Pakuonis (pol. Pokojnie) i Salūperaugis (pol. Salopirogi) są wyraźnymi przykładami substytucji (Deutung), lecz autor wymienia je jedynie w rozdziale dotyczącym slawizacji końcówek, Zdarzają się przypadki, gdy zestawienie litewskiej i słowiańskiej formy nazwy miejscowej nie wystarcza jeszcze do ustalenia, która z nich jest wcześniejsza. Otóż autor, mówiąc o zmianach przyrostków i końcówek, twierdzi, że polskie formy nazw miejscowych Alšėnai (s. 65, 126; Garliava), Barsūkai (s. 164; Liudvinavas), Bundériai (s. 166; Alytus) — Olszany, Borsuki, Bondary — są wcześniejsze, a ich litewskie odpowiedniki rzekomo są przeróbkami z polskiego. Jednak takie twierdzenie wymaga dowodów, a dokładniej — historii nazwy miejscowej. Przecież, dajmy na to, nazwa miejscowa Barsūkai mogła powstać później, niż do języka litewskiego przyszedł wyraz pospolity barsūkas. A zatem mogła ona pochodzić od litewskiego wyrazu (zapożyczenia) barsūkas. Wówczas polska końcówka nazwy miejscowej -i będzie tylko odpowiednikiem litewskiej -ai, a nie odwrotnie, jak twierdzi J. Princas. : Na końcu książki autor dołączył mapę byłej guberni suwalskiej. Jest to bardzo potrzebny dodatek, jednak przy nazwach miejscowych na mapie mogły zostać podane również formy litewskie, przynajmniej nazw najbardziej litewskich miejscowości. Zdarza się niejeden błąd w cytowaniu, na przykład: L. 23, s. | jest Likiškėlio, a J. Princas podaje Likiškėliai; Sabeliškeniai (dokładna forma to Sabaliskénai) znajdują się w L. 23, s. 2,0, a nie na s. 1; Jokūboniai — L. 23, s. 281, a nie s. 218. A. Vanagas NOWY „SŁOWNIK ROSYJSKO-LITEWSKI” Słownik rosyjsko-- litewski. Opracowany z wykorzystaniem materiałów drukowanych i rękopiśmiennych zebranych przez J. Barona. Przygotowali V. Baronas i V. Galinis. Redagowali A-H prof. B. Larinas, K-H i T-§ J. Macaitis (red. odp.), O-C K. Musteikis. „Mintis”, Wilno, 1967 (cz. I 569 s., cz. II 622 s.). Znany pedagog i leksykograf J. Baronas (1873—1952) wydał swój „Słownik rosyjsko-litewski” w 1924 r. Drugie wydanie jego słownika, znacznie uzupełnione i roz200