Dėl vieno terminologinio mažmožio K. Būgos ir E. Frenkelio raštuose

Wszystko to wskazuje, że M. Daukšosa „Postilės” dąėgus, ddgaus rzeczywiście jest dangus, dangaus. W ten sposób byłby to chyba jedyny prawdziwy przykład akcentowania rzeczownik- « ów tematowych I tylko ne w „Postilės”? ?, lecz w ir całym języku litewskim*?, Chronologia niezbicie świadczy, że M. ddngus Daukšosa jest starsze už od współczesnego akcentowania dangūs. Przejście stałego akcentowania rdzennego w końcówkowe (I>1V akcent.)*! * w tym przykładzie odpowiada ogólnej, podstawowej tendencji rozwoju akcentuacji litewskich części mowy odmienianych przez przypadki. J. Klimavičius W SPRAWIE JEDNEGO TERMINOLOGICZNEGO DROBIAZGU K. BŪGOS IR E. W PISMACH FRENKELISA NA PISMACH W całej Litwie w kopcach, stosach kłód, otworach kamiennych fundamentir ów i innych kryjówkach gniazduje niewielki ptak, zwany przez ornitologów po łacinie Oenanthe oenanthe L. Prof. T. Ivanauskas tak o nim jį pisze: „Na Litwie ju spotkasz go na czystych polach, zwłaszcza w miejscach nieurodzajnych. Często występuje w pobliżu szos i wielkich dróg, ir ale także w bezpośrednim sąsiedztwie miast, na placach ćwiczeń ir wojskowych, stadionach, w pobliżu stacji kolejowych, szczególnie tam, gdzie złożone są kamienie, kłody... Po wojny, gdy nasz kraj został gęsto zasiany ruinami różnego rodzaju, dla tego ptaka wytworzyły się bardzo sprzyjające warunki do gniazdowania, ponieważ ruiny te zastępują mu podnóża gór i kamienisty krajobraz. Oto podczas po wojny kul­tupiów ir niemało pojawiło się w samym Wilnie, gdzie całe kwartały miasta obróciły się w ruiny“!. Litewskie określenie tego ptaszka zaczerpnięto z żmudzkiego dialektu — słowo kūltupys (w ir słownikach i literaturze naukowej występują jeszcze trzy warianty tego słowa: kūltupis, ir kultupis kultupys®). Budowa tego terminu jest jasna: został on iš utworzony od żmudzkiego słowa kūlis „kamień“ +fupėti. Wschodnie Na Litwie na określenie cyraneczki używa się słów antukas ||antikas ir intukas®. Należy wymienić także formy antuka, antukys, ir antukytis itd. K. Būstr. ga „CjiaBsKo-Gajirniickue STHMOJIOTHH“? zauważył, że „Por. gt-oka **M. Daukšos ,,Postilés jmogus 85, mogaus 134 ir itp. P. Skardžius skłonny jest uznać je również za akcentuaI cje, lecz jest to tylko, jak zauważa sam autor, przypuszir czenie, choć bardzo prawdopodobne ir (zob. P. Skardžius, dz. cyt. czas., p. 124). *0 Por. K. Uwagę Būgi: „Nie mam przykładu dla rzeczownika“ (zob. K. Būga, dz. cyt. dzieło, II, p. 35). # To przyczyna, jak słusznie zauważył A. Girdenis, chyba będzie „potrzeba różnicowania różnych przypadków gramatycznych“ (zob. A. Girdenis, Dlaczego się upowszechnia „końcowe” akcentowanie rzeczowników, „Konferencji naukowej wykładowców szkół wyższych poświęconej zagadnieniom języka litewskiego Października Na 50-lecie, program, ir tezy referatów„“, Wilno, 1967, p. 6). ! Zob. T. Ivanauskas, Ptaki Litwy, III, V., 1955, p. 309—310. * Nieunormowane użycie wariantów tego terminu widoczne jest nawet w akademickim ir „Słowniku języka litewskiego”: przy słowach ir akmenė antikas (I, V., w nim 1968) zapisano kultupys, przy słowie girnakalis (III, V., 1956) — kultupis, przy słowach gudžvirblis (III, V., 1956) ir dzięcioł (IV, V., 1957) — kūltupys, o przy głównym haśle wyróżnia się kūltupis (VI, V., dopisuje 1962) się tylko formy kultupys kultupis. ir *Należy wymienić jeszcze następujące synonimy: akmenė (ornitolodzy tym terminem określają ne kūltupį, lecz Arenaria interpres), čėkšla, čėkšta, girnakalis, gudžvirblis i, zapewne, čekutis. Chociaż akad. „Słowniku języka litewskiego” (II, V., przy tym 1969) ostatnim słowie wskazuje się, że jest to „bekas kszyk” (Scolopax gallinago), lecz zdanie ilustracyjne temu przeczy: „Och tu čekūt, čekutčli, ko tu wchodzisz do pieca” (Święciany). “K. Būga, Rinktiniai raštai, I, V., 1958, s. 472. 13. Z leksykologii i leksykografii litewskiej 193 „yTKa“ = JiKT. ant-uka „eine Schnepfe“ Mielke I 6, afitukas „saxicola oenanthe“ Dusetos (par. Vozgėliai), antukys „T.c.“ Veliuona“- s, Str. „Die Metatonie im litauischen und lettischen“ K. Būga wskazuje wyrazy afitukas i ifitukas z przyrostkiem -ukas i ponownie zestawia je ze słowem dntis „„Ente“. W etymologicznym słowniku języka litewskiego E. Frenkla w artykule hasła antis „„Ente“ znajdujemy wyrazy antuka „Schnepfe“, aiitukas.- „saxicola oenanthe, wheat ear, Weisskehchen“, antikas (Dusetos- ), intukas (Tauragnai, Bez. Utena), antukytis (Veliuona) „Steinschmūtzer, Steinschnipper““. W te zestawienia trudno uwierzyć, ponieważ kūltupys w niczym nie przypomina kaczki. K. Būgę nieco zapewne zmyliły Chr. G. Mielkego i inne słowniki, w których znaczenie słowa antuka podaje się jako eine Schnepfe, t. y. słonka“. W akademickim „Słowniku języka litewskiego” ta nieścisłość została już poprawiona: wyraz antuka odsyła w nim do antukyps, a ten ostatni do antikas,,- Oenanthe oenanthe- ““. Tworzenie dialektalnych terminów antukas i intukas trafniej byłoby wyjaśniać następująco: anté +-ukas i intė+-ukas. W „Słowniku języka litewskiego” podaje się, że wyrazy asité i initė mają znaczenie „plewy”. Ponadto wyraz aritė (podobnie jak afitis) ma również znaczenie „przypiecek pieca”. ,,UZnarvio, užuolandos“ —>,,plew““ korelacja znaczeń jest bardzo oczywista. Łącząc te wyrazy z aukštaitijską nazwą kūltupis, można wyjaśnić ją bardziej przekonująco. K. Gaivenis DZIEŁO O SLWIZACJI BAŁTYCKICH NAZW MIEJSCOWYCH I LITUANIZACJI SŁOWIAŃSKICH Jurgen Prinz, Die Slavisierung baltischer und Baltisierung slavischer Ortsnamen im Gebiet des ehemaligen Gouvernements Suvalki, Wiesbaden (wydawnictwo Otto 320 p. su Harrassowitz), 1968, z mapą. Problem slawizacji bałtyckich nazw miejscowości i nazw osobowych w literaturze lingwistycznej podnoszony jest nie po raz pierwszy — w ciągu zaledwie ostatniej dekady ukazało się kilka prac poświęconych tej kwestii!. Jednak recenzowana książka J. Prinza pod względem objętości znacznie przewyższa inne dzieła z tej dziedziny. Książka składa się ze wstępu, dziesięciu rozdziałów i wniosków. Na końcu książki autor zamieszcza indeks tematyczny. We wstępie J. Prinz zwraca między innymi uwagę na trudności w badaniu bałtyckiej toponimii występującej na ziemiach słowiańskich. Podaje przykłady z książki W. Toporowa i O. Trubaczowa „Lingwistyczna analiza hydronimów górnego Dniepru” (Moskwa, 1962), a także z prac H. Schalla, wskazujące, że część reliktów bałtyckiej toponimii wyjaśnianych przez tych autorów można interpretować również inaczej. W uwagach ogólnych J. Prinz krótko przedstawia, jaki był pod koniec XIX — na początku XX wieku skład etniczny guberni suwalskiej, oraz krytycznie omawia wykorzystane 5 K. Būga, Rinktiniai raštai, II, V., 1959, p. 393. 6 E, Fraenkel, Litewski słownik etymologiczny, Heidelberg—Getynga, 1955, tt., p. 11—12. 1 K. O. Falk, Ze studiēw nad slawizacją litewskich nazw miejscowych i osobowych, „„Scando-Slavica- “, IX (1963), p. 87—103; O metodach slawizacji litewskich nazw osobowych i miejscowych. O genezie i rozpowszechnieniu nazw na -arice, „Sprakliga Bidrag“, t. 4, Nr.19, Lund, 1964, p.1—16; J. Otrebski, Slawizacja litewskich nazw wodnych i miejscowych, „Z polskich studiéw slawistycznych“, Seria 2, Jezykoznawstwo, Warszawa, 1963, p. 267—286. 194