Dėl kai kurių žodžių literatūrinės formos ir kirčio

Z LEKSYKOLOGII I LEKSYKOGRAFII LITEWSKIEJ AKADEMIA NAUK LITEWSKIEJ SRR Uwagi, recenzje W SPRAWIE LITERACKIEJ FORMY I AKCENTU NIEKTÓRYCH WYRAZÓW Ustalenie literackiej formy wyrazów gwarowych i wyrazów ze starych pism jest tym problemem, który stale muszą rozwiązywać autorzy piszący wielki „Słownik języka litewskiego”. Przytacza się tu również kilka podobnych drobiazgów z praktyki leksykograficznej. 1. Amelėti czy omeléti? Wyraz ameléti po raz pierwszy odnotowany został w „Słowniku języka litewskiego” K. Būgi, gdzie objaśniono go jako „przemówić czule, zagadnąć mile” Užpaliai, „oswajać, przyzwyczajać” Vyžuonos i zilustrowano zdaniami: Amelédama prisipratino į savė mergiotę. Paamelék (npunackaii, npueoaybe) ir pripras! Užpaliai!:. W innym miejscu swego słownika K. Būga próbuje wiązać ameléti z amalioti „pleść głupstwa- ””*, a z tym ostatnim zestawia wyraz amas „peub, co3Hanue, Bewusstsein, Žžadas“*. Być może to uzasadnione powiązanie skłoniło K. Būgę do odtworzenia formy ameléti®, choć na przykład wykorzystana przez niego do poświadczenia tej formy karteczka z Vyžuonos (D. Tuskenisa) wyraźnie wskazuje inną formę —omeléti®. Widocznie K. Būga nie wszystko miał tu jasne, ponieważ w swoim apelu do społeczeństwa „Mężczyźni i kobiety, do pomocy!”, opublikowanym tuż przed ukazaniem się korekt jego słownika, prosi o przekazanie wiadomości także o słowie ameléti®. Dziś formę odmelėti" mamy potwierdzoną — i nie tylko w Vyžuonos: poświadczona jest także z innych miejscowości — Duset, Sudeików, Leliūnów, Uteny, a nawet Užpalis. Np. : Omeléja dziecko na kolanach. Dusetos. Może i ciebie trzeba będzie omelėti jak małego! Dūsetos. Ma jedną córkę, więc ją omelėja. ir Leliūnai. 1 Zob. K. Būga, Pisma zebrane, III, Wilno, 1961, s. 436. Nawiasem mówiąc, właśnie tutaj podana jest wymowa gwarowa —dūmalat' najprawdopodobniej jest błędem korektorskim (po m powinno być nie a, lecz e), ponieważ również w zapisanej przez samego K. Būgę w Užpaliai kartce znajdujemy formę ameléti. 2 Zob. K. Būga, dz. cyt., III, s. 432. 3 Zob. tamże, s. 433. 4 To powiązanie pozostaje uzasadnione również w przypadku, gdy odtwarzamy formę omelėti; por. również tutaj omuo „pamięć; supratimas, nuovoka- “, omenis „protas, intelektas, sąmonė; atmintis- “; aumué „supratimas, nuovoka- “, aūmenys „atmintis“ (taigi, čia turime šaknies balsių kaitą). 5 Būdinga, kad vėlesnė „Lietuvių kalbos žodyno“ redakcija šio lapelio nepanaudoja (plg. Lietuvių kalbos žodynas, I, Vilnius, 1941, p. 98; II leid., Vilnius, 1968, p. 119—120) ir, nors palieke J toje pačioje kartotekos vietoje, tačiau padaro jo dublikatg ir tą dublikata nukelia prie o rai“ 6 Žr. K. Būga, min veik., III, p. 488. " Tvirtagalė priegaidė čia atstatoma sąlygiškai, nes žodžio vartojimo plote balsių priegaidės neskiriumos. Tvirtagališkumą čia galėtume bent kiek motyvuoti šiuo žodžiu reiškiamo veiksmo tęstiniu pobūdžiu. 189 Nie sposób uwierzyć, że jest to inne słowo niż amelėti, podawane przez K. Būgę z Užpalių oraz przez „Słownik języka litewskiego”, t. I (i jego wyd. II), z Užpalių i Jūžintų. Najprawdopodobniej jest to jedno słowo, tylko różnie odtworzone. Która zatem z tych form jest właściwą formą literacką? Aby odpowiedzieć na to pytanie, musimy przyjrzeć się odpowiednikom literackojęzykowych a' i o' na obszarze używania tych form. Moglibyśmy przypuszczać, że forma omelėti jest rotininkowska. Jednak po pierwsze, w formie omelėti o jest długie (0°), a zatem nie może być refleksem literackojęzykowego a, ponieważ to ostatnie na obszarze rotininków jest zwykle krótsze (2. lub d.), tylko na południowym wschodzie, bliżej Wiłkomierza, gdzie omawiane przez nas słowo nie jest już używane, jest długie (2°)%, a po drugie, spośród wszystkich wskazanych miejsc występowania tego słowa tylko Leliūnai podchodzą nieco bliżej do areału rotininków, lecz się z nim nie łączą (według świadectwa K. Morkūnasa Leliūnai, położone po prawej stronie szosy Anykščiai—Rokiškis, nie rotininkują). W ten sposób odpada możliwość, że omelėti jest formą rotininkowską. Natomiast forma gwarowa ameléti — z Užpalių i Jūžintų — może śmiało być uznana za żadininkowską (akcentowane literackojęzykowe 0': a' (4°), zwłaszcza mając na uwadze starsze zapisy (z Užpalių zapisane przez K. Būgę co najmniej przed półwieczem), ponieważ, jak twierdzi Z. Zinkevičius, „jak się wydaje, jeszcze całkiem niedawno, przynajmniej na obszarze gwary uciańskiej, wymawiano konsekwentnie d' lub a”. Z Dusetų, Sudeikių, Vyžuonų, Leliūnų i Uteny zapisana (rzadziej) forma omelėti daje się łatwo wyjaśnić i zrozumieć, ponieważ żadininkowanie jest tam zanikającą cechą gwarową. Omelėti informatorów (częściej są to zapisy z ostatnich lat) w wielu przypadkach może odzwierciedlać rzeczywiste gwarowe o' albo przynajmniej 2", rzadziej —4, które „nie zawsze łatwo odróżnić od 2°, tj. 0 z odcieniem a”! !, Na koniec należy przypomnieć i to, że zapisujący niespecjaliści lubią także literaturyzować. A zatem fonetyka dialektu wskazuje, że istnieje wystarczające prawdopodobieństwo, aby formę ameléti uznać za formę żadininkiską. W języku literackim należy ją odtwarzać jako émeléti. 2. Żmudzki oršas — syn (v)ąšo, przyjaciel dębu W literaturze etnograficznej, mówiąc o urządzeniu komina w żmudzkiej chacie, wymienia się słowo oršas. Oto V. Milius pisze: „Do zawieszenia kotła zamontowany jest vąšas (oršas) z hakiem w dolnej części. Jest on drewniany albo wykonany z grubego łańcucha żelaznego, przymocowany do belki, która jest przeciągnięta na wysokości sufitu chaty“!2. Wśród innych wariantów gwarowych oršas wymienia także K. Čerbulėnas: „Vąšas gwarowo ir nazywa się ąšas, onšas, vonšas, oršas, anšas““- “*, Oprócz wymienionych tutaj znane są również formy vanšas, ošas, vošas oušas. Rozwój wszystkich tych wariantów jest jasny: an> on > 0 > ou (żmudzkie) albo an > q (auksztockie). Zrozumiała jest również obecność lub brak głoski v na początku wyrazu. Wyróżnia się jedynie forma oršas (6ršos). Według kartoteki Akademickiego słownika L" języka litewskiego (zapisy M. Untulisa), kartoteki Atlasu języka litewskiego oraz danych V. Miliausa'* ona Zob. Z. Zinkevičius, Lietuvių dialektologija, Vilnius, 1966, p. 50. ? * Zob. Z. Zinkevičius, cyt. dzieło, s. 69 i nast. Nr 28. 10 Zob. tamże, p. 69. 1 Zob. tamże. 12 Zob. Milius, V, Budynki mieszkalne okolic Płateliai, „Z historii kultury litewskiej”, 1I, Wilno, 1959, p. 218. 8 Zob. K. Čerbulėnas, Dom („numas”) — pierwotny typ litewskiego budynku mieszkalnego, tamże, I, Wilno, 1958, s. 129. 14 Zob. V. Milius, cyt. dz., s. 214. 190 używana na niewielkim obszarze — w Vindeikiai, Notėnai, Gintališkė, Plateliai, Bėržoras, Dovainiai, Mačiūkiai, Stirbaičiai, Virkšai, Šateikiai, Mišėnai, Babrungėnai. Jednakże w tych miejscach literackojęzykowe 4 (<an) odpowiada o, np. : Zosis ~ žąsys. A zatem tutaj oczekiwalibyśmy formy 6šos, używanej na przykład w Mosėdis, Sedoja, Leckava, Viekšniai i in. Trudno byłoby uwierzyć, że forma Oršos wywodzi się z 6šsos. Najprawdopodobniej rozwinęła się ona z formy gnsos, używanej w Plungė, Telszach, Žarėnai, Luokė, Vafniai i in.’, Musiało to nastąpić wcześniej niż on>o. Chronologię absolutną trudniej wskazać, dopóki nie ustalono wiarygodnie czasu zmian an>on i on>o. Żmudzka forma oršas, będąc zjawiskiem sporadycznym, nie jest jednak jedyną. Ma ona znanego przyjaciela — aukštajčių zachodnich południowych držuolas (|eržuolas) < anžuolas. Ponadto istnieją jeszcze dwie sporadyczne formy tego wyrazu — dižuolas i dužuolas. Aižuolas < anžuolas jest łatwy do zrozumienia, ponieważ ai < an nie jest rzadkim zjawiskiem, por. raižytis: rąžytis, nudaigoti: nudangoti, žaislai: žąslai, kaisti: kąsti, tais: tąs (literackojęzykowe tas), gražiaisias: gražiąsias. Zarówno or<on (oršas), jak i ar< an (aržuolas), a także ai<an (aižuolas) powstały zapewne wtedy, gdy zbitki spółgłoskowe nš, nž (wraz z ns, nz, nj, nv, nl, nr, nm, nn) stały się niewygodne. Były to pierwsze próby ich uniknięcia (takie same, lecz w różnych dialektach i w nieco różnym czasie): zbitki rš, rž były wygodniejsze niż ns, nž (zachowały się niezmienione aż do naszych dni, por. erškėtis, irštva, eržilas, barska...). Później obrano bardziej racjonalną drogę — m całkowicie zanikło. W tym przypadku kwestia, jak podać w Słowniku sporadyczną formę oršas, jest bardzo kłopotliwa. W wydaniu II tomu I, gdzie zostaje ona podana po raz pierwszy, wyraz ten wyodrębniono w osobnym artykule słownikowym: aišas (dial. oršas<onšas<anšas) zob. ąšas**. Forma aršas została tu odtworzona z gwarowej formy oršas w sposób warunkowy, opierając się na tym, że występujące w niej o pochodzi prawidłowo od a, natomiast r od n — sporadycznie. Mimo to warto byłoby podać samą formę oršas również przy literze o (z odsyłaczem do aršas). Czytelnikowi znającemu słowo oršas (jak widzieliśmy, trafiło ono również do piśmiennictwa), lecz nieznającemu tajników rekonstrukcji, łatwiej byłoby w ten sposób odnaleźć je w Słowniku. 3, W „Postylli” M. Daukšy obok akcentowania dqgus 7,,, dagdus 4, i in. (—dangus, dangaiis) występują również całkiem inne przypadki akcentowania tego słowa: ddgus 795, dągaus 39413, ddgaus 60,s, ddguie 87s, 1945, 222,,, ddgun’ 36551, 454,, 4954". P. Skardžius skłonny jest interpretować te przypadki jako dasngus'®, zauważając przy tym, że „najprawdopodobniej ma to nowościągnięty, a nie starożytny akcent“!?. Interpretacja ta została bezkrytycznie przyjęta również przez innych autorów??. Jednakże, jak twierdzi sam P. Skardžius,,- ,współczesny język wcale tego nie potwierdza““*!. 15 Taką samą opinię w rozmowie z autorem wyraziła również dialektolog B. Rokaitė-Vanagienė (mieszkanka Mosėdis). 16 Zob. Słownik języka litewskiego, I, wyd. II, Wilno, 1968. 17 Zob. P. Skardžius, Akcentologia Daukšy, Kowno, 1935, s. 123—124. 18 Zob. tamże. s. 125. 19 Zob. tamże. 20 Por. Lietuvių kalbos žodynas, II, s. 177—178. tamże, zob. P. Skardžius, dz. cyt., s. 125. 191 O wiele przekonującej można interpretować formy ddgus, dqgaus w „Postilli” M. Daukšy jako dangus, dangaus. Potwierdzają to fakty współczesnego języka: 1. Podobnie jak dangus, dangaus, w gwarach zachował się akcent rdzenia z akcentem nieruchomym w przymiotnikach pochodnych: dangiškas Pagramantis®®, Daukšiai, Baftininkai, Pilviškiai, ddnginis Ketūrvalakiai, Kazlų Rūda. 2. Obok współczesnych form dangūs, dangaūs w „Postilli” M. Daukšy mogą istnieć dangus, dangaus dokładnie tak, jak w gwarach istnieje analogiczna para akcentowa słowa o tym samym rdzeniu i formacji, lecz o innym temacie: danga, dangos i danga, dangos Šakiai, Ketūrvalakiai, Kapsūkas, Kalvarija, Daukšiai, Marcinkénys, np. : Pokrywa przykrywa dzieżę Daukšiai. Dobrze dociśnij pokrywę ula, żeby deszcz nie nalał się do środka Šakiai. Pokrywą zamknąłem dziuplę, żeby niedźwiedzie jej nie rozdarły Marcinkénys®. Należy tu również zaliczyć dusetyskie i rokiskiskie pokrywy „przepona”: Nie przekłuwaj pokryw, wnętrzności się wykrwawią Rokiskis, istniejące obok kupiskiskiej pokrywy. Fakt, że zarówno zasięg słowa dangos (Litwa Wschodnia), jak i zasięg słowa danga, a zwłaszcza przymiotników dangiškas, danginis (Litwa Południowo-Zachodnia), są dość oddalone od rodzinnych stron autora „Postylli- ”, M. Daukšy, nie musi przeczyć naszej interpretacji: w XVI wieku zasięgi tych zjawisk językowych mogły być zupełnie inne. Takiej rekonstrukcji doskonale sprzyjają również dane historyczne: dangus, dangaus jest starym rzeczownikiem odczasownikowym z akcentem metatonicznym (por. derigti). K. Būga w swoim dziele „„Die Metatonie im Litauischen und Lettischen”, mówiąc o tym przypadku metatonii (rzeczownika odczasownikowego/: czasownika —), podaje również wspomniane już przez nas przykłady: ddnga,„,„- Deckel der Bachtroges“ Keturvalakiai, dangos, Gen. dangų Ds,, Zwerchfell, Diaphragma“: dasigo 3 praes. frequ. von defigti,,decken“?®, Tu także K. Būga zaznacza- :,Hierher gehort auch le. (kurisch) dafiga BGr.,,Ecke“?®, Bez wątpienia należy tu także łotewskie (kurońskie) daridzis „Kranz, aus einem Stiick bestehende Radfelge- “¥. Dane języka pruskiego —acc. sing. dangon 15119, 1554, 1594, 161g, 1635-45, 1673, 1691514 2193, 239413, dangan 169, oraz dengifkas gen. sing. f. 231, dengnifkanf acc. pl. f. 229,*® —również wskazywałyby, że w języku litewskim istniało dangus (i ddngiskas). 22 Zob. Słownik języka litewskiego, II, s. 174. Szkoda, że w innych przypadkach przykłady takiego akcentowania nie zostały w Słowniku wyodrębnione. Oto niewykorzystane danginis zapisane przez wiarygodnego zbieracza z Kazlų Rūdy, a podane zostało bez wątpienia nowsze danginis (zob. tamże, s. 173). 232 W II tomie „Słownika języka litewskiego” znajdujemy tylko danga (s. 171). Na cały materiał z rozległego, zwartego obszaru, świadczący o akcentowaniu danga, z jakiegoś powodu spojrzano nieufnie. 24 Zob. Słownik języka litewskiego, II, s. 174. 235 Zob. K. Būga, dz. cyt., II, Vilnius, 1959, s. 397. 26 Zob. tamże. 27 Zob. E. Fraenkel, Litewski słownik etymologiczny, Heidelberg—Getynga, 1955 — 1965, s. 88. 28 Zob. Zabytki języka pruskiego, opracował V. Mažiulis, Wilno, 1966. Liczby wskazują strony i wiersze. 192 Wszystko to wskazuje, że M. Daukšosa „Postilės“ dąėgus, ddgaus tikrai yra dangus, dangaus. W ten sposób byłby to bodaj jedyny prawdziwy przykład odmiany rzeczownik- « ów o akcencie rdzeniowym I tylko ne w „Postilėje“? ir ?, lecz w całym języku litewskim*?, Chronologia niezbicie świadczy, że M. Daukšos ddngus jest starsze už niż współczesny akcent dangūs. Przekształcenie stałego akcentu rdzeniowego w końcówkowy (I>1V kirč.)*! * w tym przykładzie odpowiada ogólnej podstawowej tendencji rozwoju akcentowania rzeczowników i przymiotników w języku litewskim. J. Klimavičius W SPRAWIE JEDNEGO TERMINOLOGICZNEGO DROBIAZGU K. BŪGOSA IR E. FRENKELISA W PISMACH Na całej Litwie w stosach, stertach pni, szczelinach kamiennych fundamentir ów i innych zakamarkach gniazduje niewielki ptak, nazywany przez ornitologów po łacinie Oenanthe oenanthe L. Prof. T. Ivanauskas pisze o tym jį tak: „Na Litwie ju spotkasz go na otwartych polach, szczególnie w miejscach jałowych. Często występuje przy szosach i dużych ir traktach, ale także w bliskim sąsiedztwie miast, na placach ir ćwiczeń wojskowych, stadionach, w pobliżu stacji kolejowych, zwłaszcza tam, gdzie składowane są kamienie, pnie... Po W czasie wojny, gdy nasz kraj został gęsto zasiany wszelkiego rodzaju ruinami, dla tego ptaka powstały bardzo sprzyjające warunki do gniazdowania, ponieważ te ruiny zastępują mu podnóża gór i kamienisty krajobraz. Otóż niemało po kultupiów wojny ir pojawiło się w samym Wilnie, gdzie całe dzielnice miasta zamieniły się w gruzy“!. Jako litewski termin na określenie tego ptaszka przyjęto żmudzkie słowo kūltupys (w ir słownikach i piśmiennictwie naukowym występują jeszcze trzy warianty tego słowa: ir kūltupis, kultupis kultupys®). Budowa tego terminu jest jasna: został on iš utworzony od żmudzkiego słowa kūlis „kamień“ +fupėti. Wschodnie Na Litwie na określenie kuchni używa się słów antukas ||antikas ir intukas®. Należy wymienić także formy antuka, antukys, ir antukytis itd. K. Būstr. ga „CjiaBsKo-Gajirniickue STHMOJIOTHH“? zauważył, że „Cm. gt-oka **M. Daukšos ,,Postilés jmogus 85, mogaus 134 ir itd. P. Skardžius jest skłonny uważać także akcentuaI cję, ale jest to jedynie, jak zaznacza sam autor, ir przypuszczenie, choć bardzo prawdopoir dobne (zob. P. Skardžius, cyt. dział., p. 124). *0 Por. K. Uwagę Būgi: „Nie mam przykładu dla rzeczownika“ (zob. K. Būga, cyt. dział., II, p. 35). # To przyczyna, jak słusznie zauważył A. Girdenis, chyba będzie „potrzeba różnicowania różnych przypadków“ (zob. A. Girdenis, Dlaczego upowszechnia się „końcowe“ akcentowanie rzeczowników, „Program i tezy referatów konferencji naukowej wykładowców szkół wyższych poświęconej zagadnieniom języka litewskiego, poświęconej Październikowi 50-leciu, Wilno, ir 1967, p. 6). ! Zob. T. Ivanauskas, Ptaki Litwy, III, V., 1955, p. 309—310. * Nienormatywne użycie wariantów tego terminu widoczne jest nawet w akademickim ir „Słowniku języka litewskiego”: przy słowach ir akmenė antikas (I, V., napisano 1968) w nim kultupys, przy słowie girnakalis (III, V., 1956) — kultupis, przy słowach gudžvirblis (III, V., 1956) ir intukas (IV, V., 1957) — kūltupys, o przy słowie głównym kūltupis (VI, V. dopisuje 1962) się tylko formy kultupys kultupis. ir *Należy wymienić jeszcze następujące synonimy: akmenė (ornitolodzy tym terminem określają ne kūltupį, lecz Arenaria interpres), čėkšla, čėkšta, girnakalis, gudžvirblis oraz, zapewne, čekutis. Chociaż akad. „Słowniku języka litewskiego” (II, V., przy tym 1969) ostatnim słowie wskazuje się, że jest to „bekas kszyk“ (Scolopax gallinago), lecz zdanie ilustracyjne temu przeczy: „Oj tu czekucie, czekutcko tu zli, wpełzasz do pieca“ (Święciany). ”K. Būga, Rinktiniai raštai, I, V., 1958, s. 472. 13. Z litewskiej leksykologii i leksykografii 193