Dėl kai kurių žodžių literatūrinės formos ir kirčio

IŠ LIETUVIŲ LEKSIKOLOGIJOS IR LEKSIKOGRAFIJOS LIETUVOS TSR MOKSLŲ AKADEMIJA Uwagi, recenzje O LITERACKIEJ POSTACI I AKCENCIE NIEKTÓRYCH WYRAZÓW Ustalenie literackiej postaci wyrazów gwarowych i dawnych tekstów jest tym problemem, który piszący wielki „Słownik języka litewskiego” muszą nieustannie rozwiązywać. Przedstawiono tu kilka podobnych drobiazgów z praktyki leksykograficznej. 1. Amelėti czy omelėti? Słowo āmėlėti po raz pierwszy odnotowano w „Słowniku języka litewskiego” K. Būgi, gdzie objaśnia się je jako „mówić czule, zagadnąć mile” (Užpaliai), „oswajać, przyzwyczajać” (Vyžuonos) i ilustruje zdaniami: Āmelėdama prisiprātino į savę mergiōtę. Paāmėlėk (припаскай, приголубь) ir priprāsk! Užpaliai¹. W innym miejscu swojego słownika K. Būga próbuje łączyć āmėlėti z āmalioti „pleść bzdury”², a z tym ostatnim zestawia słowo āmas „речь, сознание, Bewusstsein, žādas”³. Być może to uzasadnione powiązanie skłoniło K. Būgę do przywrócenia formy āmėlėti4, chociaż na przykład wykorzystana przez niego fiszka z Vyžuonos (D. Tuskenis), mająca poświadczać tę formę, wyraźnie wskazuje inną formę — omelėti5. Widocznie K. Būga nie wszystko miał tu jasne, ponieważ w swoim apelu do społeczeństwa „Mężczyźni i kobiety, do pomocy!”, opublikowanym tuż przed ukazaniem się korekty jego słownika, prosi o informacje również na temat słowa amelėti6. Dziś forma ōmelėti7 jest już potwierdzona — i nie tylko w Vyžuonos: poświadczono ją także w innych miejscach — w Dusetos, Sudeikiai, Leliūnai, Utena, a nawet w Užpaliai. Np.: Omelēja vaika ant kelių Dusetos. Gal ir tave reikēs omelėti kaip mažą! Dūsetos. Turi vieną dukterį, tai ir omelēja Leliūnai. 1 Žr. K. Būga, Rinktiniai raštai, III, Vilnius, 1961, p. 436. Beje, čia pat nurodomas tarminis tarimas – āmalāt veikiausiai yra korektūros klaida (po m turėtų būti ne a o e), nes ir paties K. Būgos iš Užpalių užrašytame lapelyje randame formą āmėlėti. 2 Zob. K. Būga, dz. cyt., III, s. 432. 3 Zob. tamże, s. 433. 4 To powiązanie pozostaje uzasadnione także w przypadku, gdy rekonstruujemy formę omelėti: por. również omuo „pamięć; rozumienie, rozeznanie”, omenis „rozum, intelekt, świadomość; pamięć”; aumuo „rozumienie, rozeznanie”, āumenys „pamięć” (a zatem mamy tu oboczność samogłosek w rdzeniu). 5 Charakterystyczne jest, że późniejsza redakcja „Słownika języka litewskiego” nie wykorzystuje tej fiszki (por. Lietuvių kalbos žodynas, I, Vilnius, 1941, s. 98; II wyd., Vilnius, 1968, s. 119–120) i chociaż pozostawia ją w tym samym miejscu kartoteki, tworzy jednak jej duplikat i przenosi ten duplikat do litery o. 6 Zob. K. Būga, dz. cyt., III, s. 488. 7 Intonację opadającą przywraca się tu umownie, ponieważ na obszarze występowania tego wyrazu nie rozróżnia się intonacji samogłosek. Intonację opadającą można by tu przynajmniej częściowo uzasadnić ciągłym charakterem czynności oznaczanej przez ten wyraz. 189 Trudno byłoby uwierzyć, że jest to inne słowo niż wyraz āmėlėti, podany przez K. Būgę z Užpalis oraz w I tomie „Słownika języka litewskiego” (a także w jego II wydaniu) z Užpalis i Jūžintai. Najprawdopodobniej jest to jedno i to samo słowo, tylko różnie odtworzone. Która zatem z tych form jest właściwą formą literacką? Aby odpowiedzieć na to pytanie, musimy przyjrzeć się literackim a· i o· odpowiednikom na obszarze występowania tych form. Można by podejrzewać, że forma omėlėti jest rotininkijska. Jednakże, po pierwsze, w formie omelėti samogłoska o· jest długa (o·), a zatem nie może być refleksem literackiego a, ponieważ na obszarze rotininków ten ostatni jest zwykle krótszy (ɔ lub ă·); tylko na południowym wschodzie, bliżej Ukmergė, gdzie omawiane przez nas słowo nie jest już używane, jest długie (ɔ·)⁸. Po drugie, spośród wszystkich wymienionych miejsc występowania tego słowa jedynie Leliūnai leżą nieco bliżej obszaru rotininków, ale nie wchodzą w jego skład (według K. Morkūnasa w Leliūnai, położonych po prawej stronie drogi Anykščiai—Rokiškis, nie występuje rotininkowska wymowa). W ten sposób odpada możliwość, że omelėti byłoby formą rotininkijską. Natomiast forma gwarowa āmėlėti — z Užpalis i Jūžintai — może być śmiało uznana za żadininkijską (akcentowane w języku literackim o·: a· (ă·)⁹), zwłaszcza biorąc pod uwagę starsze zapisy (K. Būga zanotował ją w Užpalis co najmniej pół wieku temu), ponieważ, jak twierdzi Z. Zinkevičius, „jak się zdaje, jeszcze całkiem niedawno, przynajmniej na obszarze gwary uciańskiej, powszechnie wymawiano ă· albo a·”¹⁰. Formę omelėti, zapisaną (rzadziej) w Dusėtos, Sudėikiai, Vyžuonos, Leliūnai i Utena, można łatwo wyjaśnić i zrozumieć, ponieważ występująca tam žadininkavimas jest zanikającą cechą gwarową. Zapisy informatorów omelėti (częściej są to zapisy z ostatnich lat) w wielu przypadkach mogą odzwierciedlać rzeczywiste gwarowe o· lub przynajmniej ɔ·, rzadziej — ă·, które „nie zawsze łatwo odróżnić od ɔ·, czyli o z odcieniem a”¹¹. Na koniec należy przypomnieć także, że nieprofesjonalni zapisujący chętnie również literacko przekształcają formy. A zatem fonetyka gwarowa wskazuje, że istnieje wystarczające prawdopodobieństwo, by formę āmėlėti uznać za formę żadininkowską. W języku literackim należy ją przywrócić jako ōmėlėti. 2. Żmudzki oršas – syn (v)aša, przyjaciel dębu W literaturze etnograficznej, opisując urządzenie komina w żmudzkiej chacie, wspomina się słowo oršas. Oto V. Milius pisze: „Do zawieszenia kociołka zamontowano vašas (oršas) z hakiem w dolnej części. Jest drewniany albo wykonany z grubego żelaznego łańcucha, przystosowany do belki, która jest przerzucona na wysokości sufitu chaty”¹². Wśród innych wariantów gwarowych wymienia oršas także K. Čerbulėnas: „Vašas w gwarze nazywa się ašas, onšas, vonšas, oršas, anšas”¹³. Oprócz wymienionych tutaj znane są również formy vanšas, ošas, vošas ir oušas. Rozwój wszystkich tych wariantów jest jasny: an > on > o > ou (w żmudzkim) albo an > ą (w aukštaičių). Zrozumiała jest również obecność lub brak głoski v na początku wyrazu. Wyróżnia się jedynie forma oršas (ōršas). Na podstawie kartoteki Akademickiego słownika języka litewskiego (zapisy M. Untulisa), kartoteki Atlasu języka litewskiego oraz danych V. Miliausa¹⁴, forma ta Žr. Z. Zinkevičius, Lietuvių dialektologija, Vilnius, 1966, p. 50. Zob. Z. Zinkevičius, cyt. praca, s. 69 i mapa nr 28. Zob. tamże, s. 69. Zob. tamże. Zob. V. Milius, Domy mieszkalne w okolicach Platelių, „Iš lietuvių kultūros istorijos”, II, Wilno, 1959, s. 218. Zob. K. Čerbulėnas, Dom („numas”) – pierwotny typ litewskiego budynku mieszkalnego, tamże, I, Wilno, 1958, s. 129. Zob. V. Milius, cyt. dzieło, s. 214. 190 używana na niewielkim obszarze — w Vindeikiai, Notėnai, Gintališkė, Platel, zob.? Znacznie bardziej przekonująco można interpretować formy z „Postilli” M. Daukšy dėgus, dėgaus jako dángus, dángaus. Przemawiają za tym fakty współczesnego języka: 1. Jako odzwierciedlenie dángus, dángaus w gwarach zachował się akcent korzeniowy z akcentem inicjalnym w przymiotnikach pochodnych: dángiškas Pagramantis²², Daukšiai, Baitininkai, Pilviškiai, dánginis Keturvalakiai, Kazlų Rūda. 2. Obok współczesnych form dángus, dángaus formy z „Postilli” M. Daukšy dėgus, dėgaus mogą istnieć równie dobrze, jak w gwarach istnieje analogiczna para akcentowa wyrazu o tym samym rdzeniu i budowie słowotwórczej, lecz innym temacie: danga: dángą, dangõs i dánga, dángos Šakiai, Keturvalakiai, Kapsukas, Kalvarija, Daukšiai, Marcinkonys, na przykład: Dánga przykrywa dzieżę na chleb Daukšiai. Dobrze dociśnij dángą ula, żeby deszcz nie padał do środka Šakiai. Dánga zamknąłem dziuplę, żeby niedźwiedzie jej nie rozdarły Marcinkonys²³. Należy tu zaliczyć także dusetycką i rokiškiańską formę dángos „przepona”: Neprapjauk dángų, viduriai susikraujuos Rokiškis, występującą obok kupiškiańskiej formy dángų²⁴. Fakt, że zarówno zasięg wyrazu dángos (Litwa Wschodnia), jak i wyrazu dánga, a zwłaszcza przymiotników dángiškas, dánginis (Litwa Południowo-Zachodnia), są dość odległe od rodzinnych stron M. Daukšy, autora „Postilli”, nie musi przeczyć naszej interpretacji: w XVI wieku zasięgi tych zjawisk językowych mogły być zupełnie inne. Takiej rekonstrukcji doskonale sprzyjają również dane historyczne: dángus, dángaus to stary rzeczownik odczasownikowy z akcentem metatonicznym (por. dengti). K. Būga w pracy „Die Metatonie im Litauischen und Lettischen”, omawiając ten przypadek metatonii (rzeczownik odczasownikowy /: czasownik ~), podaje także wspomniane już przez nas przykłady: dánga „Deckel der Bachtroges” Keturvalakiai, dángos, Gen. dángų Ds „Zwerchfell, Diaphragma”: dángo 3 praes. frequ. von deńgti „decken”²⁵. W tym samym miejscu K. Būga zaznacza: „Hierher gehört auch le. (kurisch) dánga BGr. „Ecke”²⁶. Bez wątpienia należy tu także łotewskie (kurońskie) dándzis „Kranz, aus einem Stück bestehende Radfelge”²⁷. Dane pruskie — acc. sing. dangon 151₁₉, 155₄, 159₆, 161₈, 163₅–₆, 167₃, 169₁₂,₁₆, 219₂, 239₄,₁₃, dangan 169₆ i deńgijĸas gen. sing. f. 231₃, deńgijĸanſ acc. pl. f. 229₇,₂₈ — również wskazywałyby, że w litewskim istniało dángus (i dángiškas). ²² Zob. Lietuvių kalbos žodynas, II, s. 174. Szkoda, że w innych przypadkach przykłady takiego akcentowania nie zostały wyróżnione w Słowniku. Oto na przykład nie wykorzystano formy dánginis zapisanej przez wiarygodnego zbieracza w Kazlų Rūda, a podano niewątpliwie nowszą formę danginis (zob. tamże, s. 173). ²³ W II tomie „Lietuvių kalbos žodynas” znajdujemy tylko dangà (s. 171). Z jakiegoś powodu nieufnie potraktowano cały materiał z rozległego obszaru, świadczący o akcentowaniu dánga. ²⁴ Zob. Lietuvių kalbos žodynas, II, s. 174. ²⁵ Zob. K. Būga, dz. cyt., II, Vilnius, 1959, s. 397. ²⁶ Zob. tamże. ²⁷ Žr. E. Fraenkel, Litauisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg–Göttingen, 1955–1965, p. 88. ²⁸ Žr. Prūsų kalbos paminklai, parengė V. Mažiulis, Vilnius, 1966. Skaičiai rodo puslapius ir eilutes. 192 Wszystko to wskazuje, że formy „Postylli” M. Daukšy dāgus, dāgaus są w istocie dāngus, dāngaus. Byłby to zatem zapewne jedyny prawdziwy przykład rzeczowników tematu na u o paradygmacie akcentowym I, nie tylko w „Postylli”29, lecz także w całym języku litewskim30. Chronologia niezbicie dowodzi, że forma dāngus u M. Daukšy jest starsza niż współczesny akcent dāngùs. Przejście od stałego akcentu na rdzeniu do akcentu na końcówce (I > IV akcent.)31 w tym przykładzie odpowiada ogólnej, podstawowej tendencji rozwojowej akcentuacji litewskich wyrazów nominalnych. J. Klimavičius O JEDNYM DROBIAZGU TERMINOLOGICZNYM W PISMACH K. BŪGI I E. FRENKLA W całej Litwie, wśród rumowisk, stosów kamieni, szczelin w kamiennych fundamentach i innych kryjówek gnieździ się niewielki ptaszek, nazywany przez ornitologów po łacinie Oenanthe oenanthe L. Prof. T. Ivanauskas pisze o nim: „Na Litwie spotkasz je na otwartych polach, zwłaszcza w miejscach nieurodzajnych. Często występują w pobliżu szos i dużych dróg leśnych, ale także w sąsiedztwie miast, na placach ćwiczeń wojskowych, stadionach, w pobliżu stacji kolejowych, szczególnie tam, gdzie leżą kamienie, rumowiska… Po wojnie, gdy nasz kraj został zasiany ruinami wszelkiego rodzaju, ptak ten znalazł bardzo sprzyjające warunki do gniazdowania, ponieważ ruiny zastępują mu podnóża gór i kamienisty krajobraz. Oto po wojnie niemało białorzytek pojawiło się nawet w samym Wilnie, gdzie całe dzielnice miasta zamieniły się w ruiny”1. Litewską nazwę tego ptaszka zaczerpnięto z żmudzkiego słowa kūltupys (w słownikach i czasopismach naukowych spotyka się jeszcze trzy warianty tego wyrazu: kūltupis, kultupis i kultupys2). Budowa tego terminu jest jasna: powstał on z żmudzkiego słowa kūlis „kamień” + tupėti. We wschodniej Litwie na określenie kūltupysa używa się wyrazów antukas || antikas ir intukas3. Warto wymienić jeszcze formy antuka, antukys, antukytis i inne. K. Būga w artykule „Славяно-балтийские этимологии”4 zauważył, że „słow. ot-oka 29 Człowiek w „Postylli” M. Daukšy: žmogus 843, žmogaus 1328 i in. P. Skardžius skłania się ku uznaniu, że jest to również paradygmat akcentowy I, ale — jak zaznacza sam autor — jest to jedynie przypuszczenie, choć bardzo prawdopodobne (zob. P. Skardžius, cyt. praca, s. 124). 30 Por. uwagę K. Būgi: „Nie mam przykładu dla rzeczownika” (zob. K. Būga, cyt. praca, III, s. 35). 31 Przyczyną tego będzie zapewne, jak słusznie zauważył A. Girdenis, „potrzeba różnicowania różnych przypadków” (zob. A. Girdenis, Dlaczego upowszechnia się „końcówkowa” akcentuacja wyrazów nominalnych, „Program i tezy referatów konferencji naukowej wykładowców szkół wyższych poświęconej zagadnieniom języka litewskiego, zorganizowanej z okazji 50-lecia Października”, Wilno, 1967, s. 6). 1 Žr. T. Ivanauskas, Lietuvos paukščiai, III, V., 1955, p. 309–310. 2 Brak normalizacji użycia wariantów tego terminu widać nawet w akademickim „Słowniku języka litewskiego”: przy wyrazach akmenė i antikas (I, V., 1968) podano w nim kultupys, przy wyrazie girnakalis (III, V., 1956) — kultupis, przy wyrazach gudžvirblis (III, V., 1956) i intukas (IV, V., 1957) — kultupys, natomiast przy haśle głównym kūltupis (VI, V., 1962) dopisano jedynie formy kultupys ir kultupis. 3 Warto wymienić jeszcze następujące synonimy: akmenė (ornitolodzy używają tego terminu nie na określenie kūltupysa, lecz Arenaria interpres), čėkšla, čėkšta, girnakalis, gudžvirblis oraz być może čekutis. Chociaż w akademickim „Słowniku języka litewskiego” (II, V., 1969) przy tym ostatnim wyrazie podano, że oznacza on „bekasa” (Scolopax gallinago), zdanie ilustrujące temu przeczy: „Oj, ty čekut, čekutėli, czemu wciskasz się do rumowiska” (Švenčionys). 4 K. Būga, Rinktiniai raštai, I, V., 1958, p. 472. 13. Iš lietuvių leksikologijos ir leksikografijos 193