Stilių normų atspindys metakalbiniuose komentaruose

BADANIA NAD STRUKTURĄ JĘZYKA LITEWSKIEGO ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXVI (1987) KAZIMIERAS ŽUPERKA ODZWIERCIEDLENIE NORM STYLISTYCZNYCH W KOMENTARZACH METAJĘZYKOWYCHĮ Komentarzem metajęzykowym nazywa się omówienie języka oraz jego jednostek albo językowego wyrazu tekstu: ocena, uzasadnienie użycia itp.? Np. : Być rozumnym często oznacza być zależnym, posłusznym. (Nowe i dziwne znaczenie słowa, ale niestety coraz bardziej popularne.) LM 1984.V.13; Nasza kochana wykładowczyni, do której zupełnie nie pasuje chłodne miano docentki (dlatego też tak się do niej nie zwracamy!), bardzo przypomina taki właśnie bursztyn N 1975 12 25; To słowo „godność” wydaje się wielkie, zwłaszcza — gdy mowa o litewskiej wieśniaczce LM 1981.V.16; Naród, który stworzył takie pieśni, już tylko za nie zasługuje na nieśmiertelność. To zbyt górnolotne słowa MarcD 96. Treść komentarzy metajęzykowych jest dość różnorodna. Z tej różnorodności wyodrębniono komentarze dostarczające informacji stylistycznej, tj. metajęzykowe komentarze stylistyczne. Zbierano je z tekstów literackich, publicystycznych i naukowych? a także z wypowiedzi podczas zebrań, konferencji, z rozmów codziennych. Komentarze te pokazują, że w świadomości językowej naszego społeczeństwa istnieje wiele sposobów posługiwania się językiem litewskim: naukowy, prawny, oficjalny, gazetowy, publicystyczny, codzienny, ludowy, wysoki, szorstki, wiejski, starodawny, współczesny, starszego pokolenia, młodzieżowy, obrazowy, emocjonalny, satyryczny, zwięzły, szablonowy, żargonowy itd. Wiele z wymienionych sposobów posługiwania się językiem w nauce o stylistyce ma status stylu, uważa się je za style funkcjonalne lub innego rodzaju (naukowy, publicystyczny, codzienny, wysoki, obrazowy, zwięzły). Inne sposoby mówienia (starszego pokolenia, młodzieżowy, żargonowy) zwykle nie są uważane za style, lecz są ściśle związane z systemem stylistycznym języka, z normami stylów. Omawiane metajęzykowe komentarze dostarczają dwojakiej informacji stylistycznej: po pierwsze, pokazują, że mówiący rozróżnia określony sposób posługiwania się językiem (odpowiednio: styl); po drugie, określony środek językowy jest oceniany jako zwyczajowy, charakterystyczny dla tego stylu, tj. jako norma tego stylu. Oceniane są poszczególne słowa, wyrażenia, większe fragmenty tekstu, a także sposób mówienia w ogóle. Np. : Mówiąc językiem ustaw, on jest recydywistą, kilkakrotnie karanym za różne kradzieże 'T 1980.X1.12; Zaprosił go, jako prawnika1 Zob. Jitičkova J. Metajęzykowy komentarz.—Slovo a Slovesnost, 1979, N 2, s, 149—151; Hoffmannova-Jifičkova J. Metajęzyk i metawypowiedź oraz ich charakter w dziele Karela Čapka. — Slovo a Slovesnost, 1979, N 4, s. 295-296. * Pod względem funkcji metalingwistycznych (zob. o nich Župerka K. Metalingwistyczna funkcja aktu mowy w różnych stylach. —W: Społeczeństwo i kształcenie osobowości/Tezy konferencji naukowej. Szawle, 1978, s. 117) językoznawstwo wyróżnia się spośród innych nauk: tutaj cały tekst jest metajęzykowy, a nie tylko poszczególne komentarze. Z prac językoznawczych wybierano jedynie komentarze dotyczące językowego wyrazu własnego tekstu. Językoznawcy, podobnie jak inni 194 użytkownicy języka, mówiąc lub pisząc, poszukują słowa i te poszukiwania czasami komentują, językoznawcy mówią, wciągnął do przestępstwa V. K., zresztą również niepełnoletni T 1978. X.5; Przepraszam, jeśli odpowiedź zabrzmi bardzo podręcznikowo. Strukturalny rdzeń w planie miasta, kompleks budynków mieszkalnych i użyteczności publicznej z centrum usługowym, zbudowany zgodnie z opracowaną przez architektów ideą funkcjonalno-kompozycyjną — w ten sposób urbaniści określają dzielnicę mieszkaniową LM 1983.X.15 (z wywiadu z architektem). W stylistyce lingwistycznej styl zazwyczaj definiuje się jako celową selekcję (wybór) i kombinację (kompozycję) środków językowych. Metajęzykowe komentarze użytkowników języka odzwierciedlają i oceniają przede wszystkim selekcję, tj. stylistycznie nacechowany inwentarz stylu. Š. Bali (Bally) w „Stylistyce języka francuskiego” pisał: „Zjawiska, które nie interesują mówiącego, nie powinny również interesować stylistyki”*. Obecnie zgadzamy się z tym twierdzeniem tylko częściowo: odnosi się ono do stylistyki kodowania; stylistykę dekodowania interesuje również to, co interesuje adresata. Twierdzenie Sz. Baliego moglibyśmy przeformułować następująco: stylistyki nie mogą nie interesować zjawiska, które |interesują mówiącego. Stosowanie komentarza metajęzykowego wskazuje na świadomość wyrazu językowego, aktualizację wypowiedzi. Komentarze te są swoistym badaniem języka, wyraźnie potwierdzają uwagę F. de Saussure’a (de Saussure), że działalność językową w mniejszym lub większym stopniu badają wszyscy‘. W ostatnich latach metajęzykowe komentarze stylistyczne coraz częściej przyciągają uwagę badaczy stylistyki oraz lingwistyki tekstu“. Ważnym zagadnieniem jest typologia komentarzy stylistycznych. Wymienione wcześniej sposoby użycia języka wyodrębnione z komentarzy nie tworzą jednego systemu klasyfikacyjnego: wyróżnia się je na różnej podstawie, a wzajemnie łączą je stosunki to subordinacji i koordynacji, to dygresji, to przecięcia. Analiza komentarzy potwierdza następujące wnioski badaczy ogólnych problemów stylistyki: 1) liczba stylów nie jest skończona®, 2) klasyfikacja według jednej podstawy nie pozwala na bardziej wyczerpujące omówienie złożonego zjawiska stylistycznego, potrzebne są różne klasyfikacje stylów". Analiza komentarzy nie sugeruje żadnego nowego podziału stylów, nie podważa ir istniejących klasyfikacji. Prawdą mówiąc, nie można powiedzieć, że wyraźnie je potwierdzają. Po pierwsze, środki językowego wyrazu komentarzy przyporządkowuje się jakiemuś stylowi, ale styl nie występuje tu jako określony system. Po drugie, styl wskazuje ne się jako człon jakiegoś większego systemu, jedynie jako o człon binarnej opozycji stylistycznej: wymienia się oba człony opozycji albo, częściej, wymienia się tylko jeden, a drugi jest domyślny, np. Oficjalnie nazywa się Zespołem Nowej Muzyki, a potocznie i krócej 3 Bannu III. Opanny3ckas criwmcTHka. —M., 1961, c. 79. 4 Zr. Cocciop O. ne. Trudno odczytać. —M., 1977, s. 45. 5 Zob. Bumokyp T. I". O zawartość NIEKTÓRYCH STYLISTYCZNYCH HOHATHH. — B KH. Crujnmacrnuecrne uccrnenopamus. M., 1972, c. 84; BexOunka A. Merarexrcr B TekcTe. — B KkH. : Hosoe B Zatwierdzono w druku. M., sem. 1978, 8, c. 417; Jeremiasz II. I“. Rosyjska stylistyka. — M., 1979, 4. 2, c. 38—44; MIsapukond Bb. C. Crpaterus H TakTHKa mpouecca pe9H B HX OTHOINCHHH K CTHIMCTHYECKOHW HOpMe. — B kH. : SI3pikoBast HOpMma H dyHKIHOHAIBHBIE crim. IlporpaMMa-ItpHriialNeHHe H Te3HCbI MOKIAJO0B peciIyOjiHKAHCKOTO CHMIO3Hyma. BHMJILioc, 1984, c. 50-52. 6 Zob. CxpeGren FO. M. Ouepx Teopux cramucTaku. — [opekmit, 1975, c. 48. " Ten pat, p. 42, 56, 166. 195 —Nako ansambliu LM 1984.111.31; Oficjalnie podpisany: „Z góry wdzięczny Braziulis” (z rozmowy w autobusie). Na podstawie nazw i pojęć sposobów używania języka zebranych z komentarzy można powiedzieć, że odzwierciedlają się tu różnorodne zjawiska stylistyczne: 1) tak zwane style funkcjonalne; 2) ogólne kategorie kultury stylistycznej oraz 3) różnorodne przeciwstawienia stylistyczne i związane ze stylem: tak zwana pionowa klasyfikacja stylów (wysoki — niski), wiekowa (starszego pokolenia — młodzieży), historyczna (mówiąc po staroświecku — —nowocześnie), terytorialna (mówiąc po wiejsku — po miejsku), przeciwstawienie języka ogólnego i innych odmian języka (np.: jak nazywają to Dzukowie, mówiąc żargonem). 1. W komentarzach metajęzykowych dobrze odzwierciedlają się środki wyrazu 4 stylów funkcjonalnych — naukowego, administracyjnego, publicystycznego i potocznego —. a) Do środków stylu naukowego odwołują się następujące komentarze: mówiąc naukowo, powiem naukowo, zabrzmi podręcznikowo, jak powiedzieliby scholastycy. Należą tu również odwołania do języków różnych dziedzin pracy umysłowej: mówiąc językiem selekcjonerów, używając terminu filozofów (ekonomistów...). b) Odwołania do stylu administracyjnego (oficjalnego, prawniczego, ustawowego): mówiąc oficjalnie, oficjalnie nazywa, mówiąc językiem ustaw, mówiąc językiem prawniczym, prawnicy nazwaliby, mówiąc językiem sądowym, jak mówią prawnicy. c) Odwołania do stylu publicystycznego (prasowego): mówiąc publicystycznie, nazwane plakatowo, jak mówi się w gazetach, jak piszą dziennikarze, w prasie nazywane. d) Odwołania do stylu potocznego (codziennego): mówiąc bardziej potocznie, przekładając na język codzienny, mówiąc zwyczajnie, proste słowo. Najczęściej styl ten wskazują również komentarze: jak lud mówi, mówiąc po ludowemu, jak mówią ludzie, jak się mówi wśród ludzi, według ludzi, jak mówi świat. Do odwołań do stylu potocznego można zaliczyć wiele komentarzy stylu niskiego (ordynarnego): jak mówią prostacy, mówiąc wprost (ordynarnie; częste, niezbyt zalecane: grubiańsko), mówiąc bez ogródek, nieładne słowo. Sygnałami stylu bywają także przeprosiny: wybaczcie za takie sformułowanie. e) Styl artystyczny nie ma własnych specjalnych środków językowych, z wyjątkiem nielicznych (w języku litewskim) poetizmów, natomiast w komentarzach metajęzykowych, jak powiedziano, zwraca się uwagę na charakterystyczne środki któregoś ze stylów, a zatem w tym przypadku nie ma typowych komentarzy metajęzykowych. Dość częsty komentarz mówiąc obrazowo (plastycznie) sygnalizuje obrazowość wypowiedzi jako cechę ogólnej kultury stylistycznej (tj. względną obrazowość w porównaniu z całością wyrazu kontekstu), a nie jako cechę charakterystyczną stylu artystycznego. Poetyckość wyrazu językowego mogą wskazywać komentarze takie jak: jak mówi poeta (poeci), mówiąc słowami poety, jak mówi się w pieśni, odpowiednie komentarze indywidualne, np. jak obiecała pieśń MarcSA 191. 2. Do pojęcia kultury stylistycznej wchodzą bardziej ogólne (dokładność, jasność, zwięzłość) i bardziej specyficzne (obrazowość, żywość itp.) cechy stylistyczne. W komentarzach metajęzykowych szczególnie często odzwierciedla się doprecyzowanie i skrócenie wypowiedzi: ściślej (lepiej, trafniej) mówiąc; mówiąc zwięźle, krótko mówiąc, krótko i węzłowato, (ujmując w jednym) słowie. Przygotowując ten artykuł, wybrano metajęzykowe komentar196 H. K.. Andersena „Baśni”. Znalezio4 no odsyłacze precyzuj- (3 ące: lepiej mówiąc itp.), dokładniej mówiąc (1); 14 — ze z dwutomowych „Pism wybranych” J. Balčikonisa (komentarze autora do własnego tekstu) oraz z przetłumaczonych przez niego odsyłaczy do zwięzłości: krótko mówiąc (T), krócej mówiąc (1), jednym słowem (1), mówiąc jednym (1), słowem (4). 3. Iš spośród pozostałych, nieomówionych metajęzykowych komentarzy stylistycznych należy wymienić przynajmniej następujące: a) Odzwierciedlające ir opozycję stylu wysokiego i niskiego. Wysoki styl wskazują: dobitnie powiedziane, dobitne słowo, jasne słowo, brzmi uroczyście, mówiąc pięknymi słowami, jak się mówi w hymnie państwowym. Jeden komentarz w stylu wyższym (to imię jest dla nas zbyt sprytne) znaleziony H. K.. Andersena „W baśniach”: — Rzymianir ie ją nazywali Greków Driada, — powiedział staruszek. — Ale ta nazwa jest dla nas zbyt sprytna, w Naujasodzie nazwano ir styl BalčAP ją „babcią drzewa rodzinnego” Komentarze 112. wskazujące na styl potoczny zostały już wspomniane przy omawianiu stylu potocznego. b) Część określeń stylu niskiego obejmuje jeszcze į jedną — opozycję — emocjonalnir ych konotacji pozytywnych i negatywnych, por. delikatnie nazywa, nazywa miłym (pieszczotliwym) imieniem, ładnie ir nazwał mówiąc niedelikatnie, mówiąc szorstko. c) Wyraźna opozycja historyczna (chronologicz- — na) między ir mową — staroświecką a nowoczesną: mówić staroświecko, powiedziałbyś po staroświecku, mówiąc staroświecko, staroświeckie powiedzenie, jak wtedy mawiano, jak dawniej ludzie mawiali jak obecnie zwykło się (lubi się, modnie jest) — mówić, jak teraz nazywają, mówiąc współczesnymi terminami, mówiąc dzisiejszym językiem, mówiąc po nowemu, mówiąc nowocześnie. d) Opozycja języka ze względu na wiek (pokolenie): mówią starzy ludzie, starsi ludzie nazywająna — jak teraz mówią młodzi, według młodych, jak powiedziałaby nasza młodzież. Należą tu komentarze dotyczące ir mowy dzieci: dzieci nazywają, przedszkolaki nazywają (w opozycji do: dorośli — mówią). Iš Częściowo przeplata się ir archaiczny sposób mówienia starszych osób, np.: jak nasi rodzice zwykli byli mówić. e) Terytorial- — na opozycja ir między — wiejskim a miejskim językiem. Komentarze: styl wiejski, mówiąc słowami mieszkańca wsi — język — miejski. Komentarze dotyczące mowy wiejskiej czasami su krzyżują się z komentarzami dotyczącymi mowy archaicznej: jak mówiono w naszej wsi, jak zwykło się mówić na wsi. f) Język żargonowy jest szczególnie często przeciwstawiany językowi ogólnemu: mówi się żargonem, powiedział żargonem korytarzowym, mówiąc żargonem filmowców, mówiąc żargonem więźniów, nazywają żargonem melioratorów, wyrażał się żargonem wilnian. Metajęzykowe komentarze dotyczące stylu nie tylko explicite odzwierciedlają rzeczywistą normę stylistyczną; za ich pomocą użytkownicy języka, społeczeństwo, pretendują również do prawa kodyfikowania tej normy. Wydaje się, że między rzeczywistym użyciem stylistycznym a kodyfikacją norm stylów istnieje mniejszy dystans niż między innymi normami językowymi a ich kodyfikacją. Powiedzmy, że książkowe (albo „mówione“”) jest to, co całe społeczeństwo litewskojęzyczne lub przynajmniej jego większa część pojmuje jako książkowe (albo „mówione“”), a błąd językowy i tak pozostaje błędem językowym, choć popełnia go również większa część społeczeństwa. Ponieważ normy stylistyczne są wewnętrznymi normami języka, ich naruszenie nie burzy systemu językowego; ich zmiana, pewna dyfuzja stylów, jedynie inaczej różnicuje ten system. Dla stylistyki bardzo wartościowe może być bardziej szczegółowe badanie metajęzykowych komentarzy stylistycznych (w niniejszym artykule oparto się tylko na 700 przykładach- ). Wypowiedzi z tymi komentarzami mogą dostarczyć interesujących danych do zrozumienia konkurencji środków językowych, ponieważ niemało komentarzy (innymi słowy, mówiąc naukowo itd.) nie jest niczym innym jak demonstracją konkurencji. 197