Stilių normų atspindys metakalbiniuose komentaruose

LIETUVIŲ KALBOS SANDAROS TYRINĖJIMAI LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXVI (1987) KAZIMIERAS ŽUPERKA ODZWIERCIEDLENIE NORM STYLISTYCZNYCH W KOMENTARZACH METAJĘZYKOWYCH Komentarzem metajęzykowym nazywa się omówienie języka i jego jednostek lub językowego ukształtowania tekstu: ocenę, uzasadnienie użycia itp.1 Np.: Być inteligent-nym często znaczy być zależnym, posłusznym. (Nowe i dziwne znaczenie słowa, ale, niestety, coraz popularniejsze.) LM 1984.V.13; Nasza kochana wykładowczyni, do której zupełnie nie pasuje chłodny tytuł docentki (dlatego też tak się do niej nie zwracamy!), bardzo przypomina taką bursztynową N 1975 12 25; To słowo „godność” wydaje się wielkie, zwłaszcza — gdy mowa o litewskiej wieśniaczce LM 1981.V.16; Tanta, która stworzyła takie pieśni, już tylko za nie zasługuje na nieśmiertelność. To słowa zbyt górnolotne MarcD 96. Treść komentarzy metajęzykowych jest dość różnorodna. Z tej różnorodności wyodrębniono komentarze przekazujące informacje stylistyczne, tj. metajęzykowe komentarze stylistyczne. Zbierano je z tekstów literackich, publicystycznych i naukowych2 oraz z wypowiedzi na zebraniach i konferencjach, a także z rozmów codziennych. Komentarze te pokazują, że w językowej świadomości naszego społeczeństwa istnieje wiele sposobów używania języka litewskiego: naukowy, prawny, urzędowy, prasowy, publicystyczny, potoczny, ludowy, wysoki, szorstki, wiejski, dawny, współczesny, starszego pokolenia, młodzieżowy, obrazowy, emocjonalny, satyryczny, zwięzły, szablonowy, żargonowy itp. Wiele z wymienionych sposobów używania języka ma w nauce o stylistyce status stylu; uważa się je za style funkcjonalne lub inne (naukowy, publicystyczny, potoczny, wysoki, obrazowy, zwięzły). Innych sposobów mówienia (starszego pokolenia, młodzieżowy, żargonowy) zwykle nie uznaje się za style, są one jednak ściśle związane ze stylistycznym systemem języka i normami stylów. Omawiane komentarze metajęzykowe przekazują dwojaką informację stylistyczną: po pierwsze, pokazują, że mówiący rozróżnia określony sposób używania języka (a zarazem styl); po drugie, określony środek językowy ocenia się jako zwyczajowy, charakterystyczny dla tego stylu, tj. jako jego normę. Oceniane są pojedyncze słowa, wyrażenia, większe fragmenty tekstu, a także ogólny sposób mówienia. Np.: Językiem ustaw [mówiąc], jest recydywistą, kilkakrotnie skazanym za różne kradzieże T 1980.XI.12; Zaprosiła, jak przystoi 1 Žr. Jiříčková J. Metařečový komentář. – Slovo a Slov esnost, 1979, N 2, s. 149—151; Hoffmannova-Jiříčková J. Metajazyk a metareč a jejich charakter v díle Karla Čapka. – Slovo a Slov esnost, 1979, N 4, s. 295—296. 2 Pod względem funkcji metajęzykowej (zob. Župerka K. Metalingvistinė kalbos akto funkcija įvairiuose stiliuose. – W: Visuomenė ir asmenybės ugdymas/Mokslinės konferencijos tezės. Šiauliai, 1978, s. 117) językoznawstwo wyróżnia się spośród innych nauk: tutaj metajęzykowe jest wszystko, a nie tylko poszczególne komentarze. Z prac językoznawczych zbierano wyłącznie komentarze dotyczące językowego ukształtowania własnego tekstu. Językoznawcy, podobnie jak inni użytkownicy języka, mówiąc lub pisząc, szukają słowa i czasami komentują te poszukiwania. 194 ninkai sako, įtraukė į nusikaltimą V. K., beje, taip pat nepilnametis T 1978. X.5; Atsiprašau, jei atsakymas nuskambės labai vadovėliškai. Struktūrinis branduolys miesto plane, gyvenamųjų ir visuomeninių pastatų kompleksas su aptarnavimo centru, pastatytas pagal architektų sumanytą funkcinę-kompozicinę idėją, – taip urbanistai nusako gyvenamąjį rajoną LM 1983.X.15 (iš architekto interviu). W stylistyce lingwistycznej styl definiuje się zwykle jako celową selekcję (dobór) i kombinację (kompozycję) środków językowych. Komentarze metajęzykowe użytkowników języka odzwierciedlają i oceniają przede wszystkim selekcję, tj. stylistycznie nacechowany repertuar stylu. Sz. Bally (Bally) w „Stylistyce języka francuskiego” pisał: „Zjawiska, które nie interesują mówiącego, nie powinny interesować także stylistyki”³. Dziś zgadzamy się z tym stwierdzeniem tylko częściowo: odnosi się ono do stylistyki kodowania; stylistykę dekodowania interesuje również to, co interesuje odbiorcę. Stwierdzenie Sz. Bally’ego moglibyśmy przeformułować tak: stylistyki nie mogą nie interesować zjawiska, które interesują mówiącego. Użycie komentarza metajęzykowego świadczy o świadomości językowego wyrazu i aktualizacji wypowiedzi. Komentarze te stanowią swoiste badanie języka; wyraźnie potwierdzają uwagę F. de Saussure’a (de Saussure’a), że działalność językową bada w większym lub mniejszym stopniu każdy⁴. W ostatnich latach metajęzykowe komentarze stylistyczne coraz częściej przyciągają uwagę badaczy stylistyki i lingwistyki tekstu⁵. Ważną kwestią jest typologia komentarzy stylistycznych. Zebrane na podstawie komentarzy, wymienione wcześniej sposoby używania języka nie tworzą jednego systemu klasyfikacji: wyróżnia się je według różnych kryteriów, a między sobą pozostają w relacjach podporządkowania i koordynacji, wyłączania lub krzyżowania. Analiza komentarzy potwierdza następujące wnioski badaczy ogólnych problemów stylistyki: 1) liczba stylów nie jest zamknięta⁶, 2) klasyfikacja oparta na jednym kryterium nie pozwala na pełniejsze omówienie złożonego zjawiska stylu; potrzebne są różne klasyfikacje stylów⁷. Analiza komentarzy nie narzuca żadnego nowego podziału stylów ani nie obala istniejących klasyfikacji. Prawda, nie można powiedzieć, że wyraźnie je potwierdza. Po pierwsze, środki językowego wyrazu w komentarzach przypisuje się do któregoś stylu, ale styl nie jawi się tu jako określony system. Po drugie, styl wskazuje się nie jako element jakiegoś większego systemu, lecz jedynie jako człon binarnej opozycji stylistycznej: wymienia się oba człony opozycji albo, częściej, podaje się tylko jeden, a drugi pozostaje domyślny, np.: Urzędowo nazywa się Zespołem Nowej Muzyki, a potocznie i krócej 3 Балли Ш. Французская стилистика. — М., 1961, с. 79. 4 Жр. Соссюр Ф. де. Труды по языкознанию. — М., 1977, с. 45. 5 Żr. Winokur T. G. O treści niektórych pojęć stylistycznych. — W: Badania stylistyczne. Moskwa, 1972, s. 84; Wierzbicka A. Metatekst w tekście. — W: Nowe zagadnienia w językoznawstwie zagranicznym. Moskwa, 1978, z. 8, s. 417; Czeriemisin P. G. Stylistyka rosyjska. — Moskwa, 1979, cz. 2, s. 38–44; Szwarckopf B. S. Strategia i taktyka procesu mowy w ich stosunku do normy stylistycznej. — W: Norma językowa i style funkcjonalne. Program-zaproszenie i tezy referatów republikańskiego sympozjum. Wilno, 1984, s. 50–52. 6 Жр. Скребнев Ю. М. Очерк теории стилистики. — Горький, 1975, с. 48. 7 Tamże, s. 42, 56, 166. 195 – zespół Nako LM 1984.III.31; Podpisano oficjalnie: „Z góry wdzięczny Brazulis” (z rozmowy w autobusie). Na podstawie nazw i pojęć określających sposoby użycia języka, zebranych z komentarzy, można powiedzieć, że odzwierciedlają się tu różne zjawiska stylistyczne: 1) tak zwane style funkcjonalne; 2) ogólne kategorie kultury stylu oraz 3) inne przeciwstawienia stylistyczne i związane ze stylem: tak zwana pionowa klasyfikacja stylów (wysoki – niski), wiekowa (starszych – młodzieży), historyczna (mówiąc staroświecko – nowocześnie), terytorialna (mówiąc po wiejsku – po miejsku), przeciwstawienie języka ogólnego i innych odmian języka (np.: jak mówią Dzūkowie, mówiąc żargonem). 1. W komentarzach metajęzykowych dobrze odzwierciedlają się środki wyrazu 4 stylów funkcjonalnych – naukowego, administracyjnego, publicystycznego i potocznego. a) Do wskazówek środków stylu naukowego należą następujące komentarze: mówiąc naukowo, powiedziawszy naukowo, zabrzmi to jak z podręcznika, jak powiedzieliby scholastycy. Należą tu również wskazówki dotyczące języka różnych dziedzin pracy umysłowej: mówiąc językiem selekcjonerów, używając terminu filozofów (ekonomistów...). b) Wskazówki stylu administracyjnego (oficjalnego, prawnego, ustawowego): mówiąc oficjalnie, oficjalnie nazywają, mówiąc językiem ustaw, mówiąc językiem prawnym, prawnicy nazwaliby, mówiąc językiem sądowym, jak mówią prawnicy. c) Wskazówki stylu publicystycznego (prasowego): mówiąc publicystycznie, nazwane plakatowo, jak mówi się w gazetach, jak piszą dziennikarze, nazywane w prasie. d) Wskazówki stylu potocznego (codziennego): mówiąc bardziej potocznie, przekładając na język codzienny, mówiąc prosto, zwykłe słowo. Najczęściej na ten styl wskazują również komentarze „jak mówi lud”, mówiąc ludowo, jak mówią ludzie, jak się mówi, według ludzi, jak mówią szewcy. Do wskazówek stylu potocznego można zaliczyć wiele komentarzy stylu niskiego (szorstkiego): jak mówią prostacy, mówiąc wprost (szorstko; często niezbyt zalecane: grubiańsko), mówiąc niełagodnie, brzydkie słowo. Sygnałami tego stylu bywają też przepraszając, wybaczcie takie wyrażenie. e) Styl artystyczny nie ma własnych specjalnych środków językowych, z wyjątkiem nielicznych (w języku litewskim) poetyzmów, a w komentarzach metajęzykowych, jak już powiedziano, zwraca się uwagę na charakterystyczne środki danego stylu, dlatego w tym przypadku nie ma typowych komentarzy metajęzykowych. Dość częsty komentarz mówiąc obrazowo sygnalizuje obrazowość wypowiedzi jako cechę ogólnej kultury stylu (tj. względną obrazowość w porównaniu z całym wyrażeniem kontekstu), a nie jako cechę charakterystyczną stylu artystycznego. Poetyckość wyrazu językowego mogą sygnalizować komentarze jak mówi poeta (poeci), słowami poety, jak mówi się w piosence, a także odpowiednie komentarze indywidualne, np. jak obiecała pieśń MarcSA 191. 2. Pojęcie kultury stylu obejmuje cechy stylistyczne ogólniejsze (dokładność, jasność, zwięzłość) i bardziej specyficzne (obrazowość, żywość itp.). W komentarzach metajęzykowych szczególnie często odzwierciedlają się doprecyzowanie i skracanie wypowiedzi: mówiąc dokładniej (lepiej, prawdziwiej); mówiąc zwięźle, krótko mówiąc, krótko i dosadnie, (ujmując jednym) słowem. Przygotowując ten artykuł, wyekscerpowano komentarze metajęzykowe z dwutomowego wydania „Pism wybranych” J. Balčikonisa (komentarze autora do własnego tekstu) oraz z jego przekładów 196 H. K. Andersena „Baśnie”. Znaleziono 4 odsyłacze do uściślenia: ściślej mówiąc (3 razy), dokładniej mówiąc (1); 14 odsyłaczy do zwięzłości: krótko mówiąc (7), mówiąc krócej (1), mówiąc słowami (1), jednym słowem (1), słowem (4). 3. Spośród pozostałych, nieomówionych jeszcze metajęzykowych komentarzy stylistycznych warto wymienić przynajmniej następujące: a) Odzwierciedlające przeciwstawienie stylu wysokiego i niskiego. Styl wysoki wskazują: powiedziane dobitnie, słowo brzmiące dostojnie, świetliste słowo, brzmi uroczyście, mówiąc pięknymi słowami, jak mówi się w hymnie państwowym. Jeden komentarz dotyczący stylu wyższego (ta nazwa jest dla nas zbyt wyszukana) znaleziono w „Baśniach” H. K. Andersena: – Rzymianie i Grecy nazywali ją Driadą – powiedział staruszek. – Ale ta nazwa jest dla nas zbyt wyszukana, więc w Naujasodis przezwali ją „babcią drzewa rodzinnego” BalčAP 112. Styl niski wskazują komentarze wspomniane już przy omawianiu stylu potocznego. b) Część odsyłaczy do stylu niskiego wpisuje się także w inną opozycję — emocjonalną, opartą na konotacji pozytywnej i negatywnej; por. delikatnie nazywa, nazywa miłym (pieszczotliwym) imieniem, ładnie nazwał oraz mówiąc niedelikatnie, mówiąc szorstko. c) Wyraźne przeciwstawienie historyczne (chronologiczne) — sposobu mówienia dawnego i nowoczesnego: mówi po staroświecku, powiedziałoby się po staroświecku, mówiąc po staroświecku, staroświeckie wyrażenie, jak mówiono wtedy, jak dawniej ludzie mówili — jak zwykło się (lubi, modnie) mówić obecnie, jak nazywają teraz, mówiąc współczesnymi terminami, mówiąc dzisiejszym językiem, mówiąc nowocześnie, mówiąc modernistycznie. d) Przeciwstawienie języka różnych grup wiekowych (pokoleń): mówią starsi ludzie, starsi nazywają — jak mówią teraz młodzi, według młodych, jak powiedziałaby nasza młodzież. Należą tu także komentarze dotyczące języka dzieci: dzieci nazywają, przedszkolaki nazywają (przeciwstawienie — dorośli mówią). Częściowo wzmacnia to sposób mówienia dawny i właściwy starszym, np.: jak nasi rodzice lubili mówić. e) Przeciwstawienie terytorialne — języka wiejskiego i miejskiego. Komentarze: styl wiejski, mówiąc słowami mieszkańca wsi — język miejski. Komentarze dotyczące wiejskiego sposobu mówienia czasem krzyżują się z komentarzami dotyczącymi sposobu mówienia dawnego: jak mówiono w naszej wsi, jak to bywało mówione na wsi. f) Język ogólny jest szczególnie często przeciwstawiany językowi żargonowemu: mówi się żargonem, powiedział żargonem korytarzowym, mówiąc żargonem filmowców, mówiąc żargonem więźniów, nazywają żargonem meliorantów, oznaczało w żargonie wilnian. Metajęzykowe komentarze stylistyczne nie tylko jawnie odzwierciedlają rzeczywistą normę stylistyczną; użytkownicy języka, społeczeństwo, roszczą sobie za ich pomocą również prawo do kodyfikowania tej normy. Wydaje się, że odległość między rzeczywistym użyciem stylistycznym a kodyfikacją norm stylistycznych jest mniejsza niż między innymi normami językowymi a ich kodyfikacją. Powiedzmy, książkowe (albo „mówione”) jest to, co całe społeczeństwo litewskojęzyczne, lub przynajmniej jego większa część, uznaje za książkowe (albo „mówione”), natomiast błąd językowy pozostaje błędem językowym, nawet jeśli popełnia go większość społeczeństwa. Normy stylistyczne są bowiem wewnętrznymi normami języka, ich naruszenie nie burzy systemu językowego; ich zmiana, pewna dyfuzja stylów, jedynie odmiennie różnicuje ten system. Stylistyka może być bardzo wartościowym, bardziej szczegółowym badaniem metajęzykowych komentarzy stylistycznych (w tym artykule oparto się jedynie na 700 przykładach). Wypowiedzi zawierające takie komentarze mogą dostarczyć interesujących danych pomocnych w zrozumieniu konkurencji środków językowych, ponieważ niemało komentarzy (innymi słowy, mówiąc naukowo itp.) jest niczym innym jak demonstracją konkurencji. 197 SKRÓTY BalčAP – Andersenas H. K. Pasakos/Vertė J. Balčikonis. – V., 1966. LM – Literatura i sztuka. MarcD – Marcinkevičius Just. Dziennik bez dat. – V., 1981. MarcSA – Marcinkevičius Just. Sena abėcėlė. – V., 1969. N – Nemunas. T – Prawda. ODZWIERCIEDLENIE NORM STYLOWYCH W KOMENTARZACH METAJĘZYKOWYCH Streszczenie Komentarze metawypowiedziowe (i metajęzykowe) w tekstach artystycznych, publicystycznych, naukowych oraz aktach mowy w języku litewskim odzwierciedlają różne zjawiska stylistyczne i związane ze stylem: 1) normy stylów funkcjonalnych, 2) ogólne kategorie kultury stylistycznej wypowiedzi (precyzja, jasność, zwięzłość, obrazowość itp.), 3) inne opozycje stylistyczne lub związane ze stylem: tak zwany pionowy podział stylów /wysoki – niski/, opozycja wiekowa (mowa osób starszych – mowa nowomodna), historyczna (mowa starodawna – nowomodna), terytorialna (mowa wiejska – miejska) oraz inne opozycje. Komentarze odzwierciedlają nie tylko rzeczywistą normę stylistyczną, lecz także próby kodyfikacji tej normy podejmowane przez użytkowników języka. Szczegółowe badanie komentarzy metawypowiedziowych dotyczących stylu może przyczynić się do głębszego zrozumienia współczesnych norm stylistycznych, zróżnicowania systemu stylistycznego języka, konkurencji środków językowych oraz innych zjawisk stylistycznych.