Giminystės pavadinimai leksikografijos praktikos aspektu

LITEWSKI JĘZYKI STRUKTURY BADAJĄ MAI LITEWSKI JĘZYKOZNAWSTWO PYTANIA, XXVI (1987) RŪTA ŽUKAITĖ-BUIVYDIENĖ NAZWY POKREWIEŃSTWA W ASPEKCIE PRAKTYKI LEKSYKOGRAFICZNEJ Określające pokrewieństwo słowa są interesujące nie tylko ze względu na swoją dawność i złożony rozwój, lecz także dlatego, że w wielu językach tworzą jeden z najbardziej zamkniętych, najharmonijniej zorganizowanych i najbardziej stabilnych systemów leksykalno-semantycznych. Nieprzypadkowo tak często wybiera się je jako obiekt wypróbowywania strukturalnych metod badania znaczenia. Wspomniana właściwość tych słów jest ważna również w praktyce leksykograficznej: szczególna systemowość i zamkniętość tematycznej grupy nazw pokrewieństwa stwarza doskonałą przesłankę do precyzyjnego i konsekwentnego opisywania znaczenia jej członów w słownikach objaśniających. Niestety, gdy przyjrzeć się kwestii opisu znaczenia nazw pokrewieństwa, widać, że w słownikach objaśniających różnych języków? występują podobne trudności: zdarzają się nietrafne, nielogiczne objaśnienia znaczenia; brakuje konsekwencji i jednolitości w opisywaniu znaczeń funkcjonalnie równoważnych słów; znaczenia niektórych wieloznacznych nazw pokrewieństwa są niedostatecznie zróżnicowane. Powtarzanie się tych samych wad w słownikach różnych języków pozwala sądzić, że zapewne nie są one całkowicie przypadkowe. Wady te należy wyjaśniać obiektywnymi trudnościami związanymi ze specyfiką samego prezentowanego materiału. Wszak nazwy pokrewieństwa w każdym języku mają specyficzne cechy semantyczne, którymi różnią się od innych słów tego języka. Część tych cech ma charakter uniwersalny, tj. jest wspólna dla nazw pokrewieństwa w wielu językach indoeuropejskich; inne — są wspólne tylko dla kilku spokrewnionych języków albo nawet całkowicie unikalne. Oczywiście wyodrębnienie wszystkich tych cech wymaga specjalnych badań teoretycznych. Nieścisłości w określaniu znaczeń nazw pokrewieństwa, z których pojedyncze zdarzają się również w naszych słownikach, należy przede wszystkim tłumaczyć brakiem wyczerpujących badań nad leksyką pokrewieństwa języka litewskiego?. Niniejszy artykuł nie pretenduje do przedstawienia į wyczerpującej analizy semantyki nazw pokrewieństwa w języku litewskim. Chodzi tu jedynie o zwrócenie uwagi na niektóre najbardziej ogólne cechy semantyki omawianych słów, istotne dla praktyki leksykograficznej. Podstawową cechą semantyczną nazw pokrewieństwa (dalej —NP), wspólną dla wszystkich języków indoeuropejskich — jest relacyjny charakter ich znaczenia. GP opisuje 1 O problemach przedstawiania nazw pokrewieństwa w słownikach języka rosyjskiego zob. MoitceeB A. M. Turtbi TOJIKOBAHHA TEDMHHOB DpONICTBA B CJIOBADSX COBPEMEHHOTO pyccKOro s3bika. — JIekcHkorpadmyeckuit cGopmuk, sem. 1962, V, c. 121—124. 2 Do tej pory nie mamy bardziej szczegółowego studium litewskich nazw pokrewieństwa. Ja tymczasem zastępuje je niewielki artykuł przeglądowy o charakterze normatywnym A. artykuł Šaliysa (Šalys A. Nasze nazwy plemienne. — Język ojczysty, 1937) ir A.. Fragment studium Sabaliauska „Rozwój leksyki języka litewskiego- ”, w którym omówiono pochodzenie najstarszych nazw pokrewieństwa w naszym języku — Sabaliaus~- kas A. Rozwój leksyki języka litewskiego. — (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego). V., 1966, t. 8, p. 12—15 189 osobę poprzez jej relację z inną osobą lub osobami. Osoba oznaczana którymś z GP jest taka nie sama przez się, lecz tylko w odniesieniu do kogoś. Nie można być siostrzenicą ani teściem w ogóle — można być tylko czyjąś siostrzenicą albo czyimś teściem. Zatem znaczenie każdego GP obejmuje co najmniej dwa bieguny: osobę, względem której ustala się pokrewieństwo, oraz inną, „poszukiwaną”, osobę. Pierwszą, zgodnie ze starą tradycją podtrzymywaną przez przedstawicieli amerykańskiej lingwistyki antropologicznej, można nazwać ego, drugą zaś — alter®. Relację tkwiącą w znaczeniu GP można eksplikować, nazywając zarówno ego, jak i alter, np.: syn sąsiadki, mój brat, mąż Onos... albo ja jestem dla ciebie szwagrem, on jest dla mnie wujkiem- ... Jeżeli punkt odniesienia pokrewieństwa (ego) w konkretnym akcie mowy nie zostaje wymieniony, zazwyczaj jest znany z szerszego kontekstu“. Podawane w słownikach opisy znaczenia GP również muszą w taki czy inny sposób odzwierciedlać względny charakter znaczenia tych słów. Całkowicie niedopuszczalne i nieuzasadnione są takie objaśnienia znaczenia GP, jak na przykład to: Żona: 1. zamężna kobieta, sama: Poślubiła mądrą m (DLKZ). Dodatek sama tutaj nie pomaga, ponieważ słowo to w tym samym słowniku jest objaśniane jedynie jako „żona“. Po pierwsze, takie objaśnienie znaczenia nawet pośrednio nie wskazuje, że słowo żona ma znaczenie względne, że tworzy nierozerwalną parę z nazwą pokrewieństwa mąż. Tak opisaną żonę możemy kojarzyć co najwyżej z dziewczyną —„młodą niezamężną kobietą“ (DLKŽ) i starą panną —„starą niezamężną kobietą“ (DLKŽ). Zatem taka interpretacja znaczenia pozwala zaliczyć żonę do paradygmatu nazw kobiet według wieku i sytuacji rodzinnej®, lecz nie do nazw pokrewieństwa (widzimy tu, jak określenie znaczenia słowa w słowniku może narzucić jeden z aspektów paradygmatycznych relacji słowa i ignorować inne). Po drugie, gdyby wierzyć słownikowi, wynikałoby z tego, że każdy człowiek może każdą zamężną kobietę nazywać, a nawet zwracać się do niej słowami żona i sama, na przykład nawet kobieta może w ten sposób nazywać swoje zamężne przyjaciółki, a nawet swoją matkę! Określenie znaczenia słowa mąż w tym samym słowniku jest znacznie lepsze: „w życiu małżeńskim — małżonek kobiety, sam”. Znaczenie GP można w słowniku określić na dwa sposoby: I. Podając zarówno ego, jak i alter, tj. wyraźnie ukazując za pomocą formuły objaśniania znaczenia relacyjny charakter znaczenia GP; II. Podając tylko alter. * Por. Goodenough W. H. Componential analysis of kėūnkūmū Lapp kinship terminology. —In. : Badania z zakresu antropologii kulturowej: eseje ku czci George’a Petera Murdocka/ red. W. H. Goodenough. Nowy Jork, 1964, s. 222. 4 Znając tę właściwość znaczenia GP, staje się jasne, dlaczego nienaturalnie brzmi choćby taki tekst: „Zmierzchało. Starsza kuzynka, niosąc kosz pełen borowików, szła drogą». Nie uwzględnia się tu koniecznego względnego charakteru znaczenia GP — po prostu „nie pozostawiono mu miejsca- “. Obiektywny ton opowiadania, spojrzenie „jakby z boku“, wrażenie pierwszego spotkania z „postacią“ nie pozwalają oczekiwać, że punkt odniesienia pokrewieństwa (ego) jest znany z kontekstu. 5 Wiadomo, że niegdyś żona była słowem o znaczeniu absolutnym — oznaczała po prostu „kobietę- “. W niektórych dialektach także dziś mówi się: Innym razem była ubogą żoną. Szła żona i trzech mężczyzn. To znaczenie słowa žmona jest w DLKŽ wskazane oddzielnie, jako poboczne. Znaczenie absolutne mogą mieć również niektóre inne GP — matka, ojciec, dziadek, babcia oraz ich synonimy. Np. : Być matką — cóż to za szczęście! Pogratuluj mi — jestem już babcią. W tych kontekstach wskazane słowa funkcjonują nie jako nazwy pokrewieństwa. Matka oznacza tu jedynie kobietę mającą dzieci, bez wskazywania relacji z tymi dziećmi. Szerzej o znaczeniu absolutnym !/GP-ów zob. Moiicees A, WU. Terminy wczesne we współczesnym języku rosyjskim. —Orurojiornueckue Kayku, 1963, Ne3, s. 123. 190 Pierwszy, „eksplicytny“, sposób określania znaczenia można realizować na kilka sposobów. Por.: 1) żona —kobieta płci żeńskiej w stosunku do mężczyzny pozostającego z nią w związku małżeńskim; mąż —mężczyzna płci męskiej w stosunku do kobiety pozostającej z nim w związku małżeńskim®. W tym przypadku, określając znaczenie słów, można obejść się bez innych nazw pokrewieństwa; znaczenie wyjaśnia się za pomocą słów z innych, „niezależnych“ grup tematycznych. Oba bieguny relacji pokrewieństwa są tu wyraźnie wskazane, patrzy się na nie „z zewnątrz“, obiektywnie. Taki sposób wyjaśniania znaczenia najbardziej nadaje się do nazw małżonków lub osób zawierających małżeństwo; inne GP zdefiniować w ten sposób jest trudno. 2) teściowa —kobieta dla żony swojego syna; wuj —mężczyzna dla dzieci swojego brata lub siostry, babcia —kobieta dla dzieci swoich dzieci; syn —osoba płci męskiej dla swoich rodziców; ojciec —mężczyzna dla swoich dzieci (DLKŽ). W definicjach znaczeń tego typu opiera się częściowo na GP, a częściowo —na innych słowach. W ten, „mieszany”, sposób w naszych słownikach zwykle definiuje się tylko ojca (DLKŽ) i matkę (por. matka —kobieta dla swoich dzieci LKŽ). Jak widać na przykładach, sposób ten można stosować znacznie szerzej. Netinka on jednak wyłącznie do definiowania nazw małżonków lub osób zawierających małżeństwo (powstałoby „koło”: vyras —osoba płci męskiej dla żony; žmona —kobieta dla męża). Najczęstszy w słownikach języka litewskiego sposób określania znaczenia takiej GP, w którym wskazuje się tylko jeden biegun interesującej relacji pokrewieństwa —alter. Wyraża się go za pomocą kombinacji innych GP, np.: anūkas —dziecko dzieci, vaikaitis (DLKŽ); avynas — brat matki, wujek (DLKŽ); dukterėčia —córka brata lub siostry (DLKŽ); senelė —matka matki lub ojca (DLKŽ); svainis —1. Brat żony lub męża. 2. mąż siostry. 3. mąż siostry żony lub męża (DLKŽ). Jak widzimy, ego (punkt odniesienia, osoba, względem której oblicza się pokrewieństwo) jest tutaj przemilczane, niewypowiedziane. Nie oznacza to jednak, że pomija się relacyjny charakter znaczenia GP. Definiując w ten sposób nazwę pokrewieństwa, po prostu przyjmuje się pozycję ego — „utożsamia się” z osobą, z której perspektywy ocenia się pokrewieństwo. Taki „implicytny” sposób objaśniania znaczenia jest również możliwy, choć w sposób oczywisty nie ukazuje relacyjnego charakteru znaczenia. Ma on stare tradycje i jest wygodny ze względu na swoją krótkość. Nie da się w ten sposób wyjaśnić znaczenia ir słów nazywająjų cych ojca, matkę i małżonków. Wszystkie wskazane podstawoGP we sposoby określania znaczenia są możliwe, wszystkie mają własną sferę użycia, a także różnego rodzaju ar zalety i wady. Ważne ne jest to, którego z iš możliwych sposobów wyjaśniania o znaczenia się przestrzega, a także to, jak ar konsekwentnie przestrzega się jednego lub drugiego sposobu. Bardzo ważne jest zachowanie konsekwencji sposobu definiowania przy wyjaśnianiu znaczenia GP danego wyrazu. Za nielogiczne należy uznać takie wyjaśnienie znaczenia, jak na przykład to: synowa — żona syna dla ojca jo matki ar (DLKŽ). Wystarczyłoby napisać „żona syna”, cała reszta — to balast. Przecież mówiąc „żona syna”, patrzy się ir już na to oczami rodziców, jest to więc normalny — „implicytny” sposób wyjaśniania znaczenia terminu pokrewieństwa, gdy patrzy się z pozycji ego. iš Przeskoczeniš ie z subiektywnej pozycji į ego do neutralnej pozycji obserwatora, jak uczyniono tutaj, mówiąc „ojcu ar matce“, jest nielogiczne. To to samo, co powiedzieć „żona naszego syna jo ojcu moar $ Por. MoitceeB A. H. Ma TOJiKOBAHHA TEDMHHOB pOJICTBA B CJIOBApAX COBpeMeHHOTrO pycckoro s3sika. — Jlexcuxorpadnueckaii cGopmuk, sem. 1962, V, c. 123. 191 tinai“. Aby obiektywnie, „eksplicytnie“, określić znaczenie słowa, należałoby napisać marti — „kobieta wobec ojca lub matki swojego męża“. Implicytny (subiektywny) sposób definiowania jest „zepsuty“ (a więc popełniono również błąd logiczny) także w objaśnieniach znaczenia słów patėvis i pamotė: patėvis — „inny mąż matki, nieprawdziwy ojciec jej dzieci z wcześniejszego małżeństwa“ (DLKŽ); pūmotė — „nieprawdziwa matka, żona ojca dla dzieci z jego wcześniejszych małżeństw“ (DL KŽ). Implicytne objaśnienia znaczenia, dochodzące tutaj do przecinka, zamierzano doprecyzować, lecz przy doprecyzowywaniu implicytny, subiektywny sposób objaśniania znaczenia został pomieszany z eksplicytnym, obiektywnym. Jeśli już chce się doprecyzować, należałoby napisać tak: pamotė — „inna żona ojca, nieprawdziwa matka“. W razie potrzeby można zdefiniować neutralnie, eksplicytnym „mieszanym“ sposobem: pamotė — „kobieta wobec dzieci swojego męża z jego wcześniejszych małżeństw“; ojczym — „mężczyzna będący mężem matki dzieci z jej wcześniejszych małżeństw“. Objaśnienia znaczeń nazw pokrewieństwa pasierbica i pasierb, należących do tej samej leksykalnej „mikrosystemy” co macocha i ojczym, w tym samym słowniku są bez zarzutu, por. pasierbica — nieprawdziwa córka; córka żony lub męża z wcześniejszych małżeństw (DLKŽ); pasierb — „nieprawdziwy syn; syn żony lub męża z wcześniejszych małżeństw” (DLKŽ). W obu przypadkach zachowano ten sam implicytny sposób objaśniania znaczenia. Leksyka pokrewieństwa — zorganizowany system, w którym każde słowo ma swoje miejsce określone przez jego relacje z innymi słowami. Każdy GP wchodzi w opozycje kilku typów; znaczenie samej nazwy zależy od jej zdolności do bycia członem tych opozycji. Jedną z najbardziej oczywistych jest podział GP oznaczających pokrewieństwo tego samego stopnia na opozycje binarne według semantycznej cechy płci zawartej w znaczeniu tych słów: np.: brat — siostra, wuj — ciotka, syn — córka, ojciec — matka, szwagier — bratowa, teść — teściowa, zięć — synowa... Jak widać z przykładów, większość tych opozycji charakteryzuje heteronimiczność, czyli supletywizm leksykalny. Wyjątek stanowi tylko nielicznych GP: wnuk — wnuczka, dziadek — babcia, szwagier — szwagierka, teść — teściowa. Relacyjny charakter znaczenia GP determinuje ich zdolność do tworzenia również opozycji innego typu, które umownie moglibyśmy nazwać konwersyjnymi. Są to opozycje między słowami, z których jedno oznacza mówiącego (ego), drugie zaś — osobę „poszukiwaną” (alter). Na przykład jeśli mówiący nazywa inną osobę mężem, to sam przez tę osobę musi być nazywany żoną; jeśli kogoś nazywa teściową, to sam wobec tej osoby jest synową; jeśli ktoś jest dla drugiego ojcem, wynika z tego, że ów drugi musi mieć syna lub córkę. Słowa nazywające ego i alter są dialektycznie powiązane, tworzą nierozerwalną „jedność przeciwieństw”: nie ma męża bez żony, nie ma zięcia bez teścia itd. Opozycje tego typu charakteryzuje w naszym języku również heteronimiczność, np.: mąż —żona, brat —siostra, (w obu przypadkach pokrywa się opozycja ze względu na płeć i opozycja konwersyjna!), matka —syn; matka —córka, teściowa —synowa, synowa —teść i in. Wyjątek stanowi jedynie nieliczna grupa GP: brat —brat, siostra —siostra, kuzyn —kuzyn, szwagier —szwagier... (Zwykle są to nazwy krewnych tego samego pokolenia; krewni tych typów nazywają się wzajemnie jednakowo). W słownikach objaśnienia znaczeń członów opozycji zarówno pierwszego, jak i drugiego typu powinny być uzgodnione, nie tylko ze względów porządkowych, lecz także po to, aby odzwierciedlać realną więź asocjacyjną istniejącą w świadomości użytkowników języka między słowami oznaczającymi ten sam stopień pokrewieństwa, używanymi do nazywania osób różnej płci, między słowami, którymi członkowie par krewnych nazywają siebie nawzajem. 192 to ir Wspomniane nieudane określenia znaczenia ir słów žmona marti są wadliwe nie ne tylko same w sobie, lecz także dlatego, że ir nie są uzgodnione su z określeniami ir znaczenia słów opozycji vyras žentas, anyta, šešuras (zob. DLKŽ). Wąskie ramy artykułu nie pozwalają objąć wszystkich właściwośGP ci systemu języka litewskiego. Można by mówić o opozycjach według GP cechy pokolenia, o rozkładzie podsystemów GP pokrewieństwa krwi, o į opozycji ir rzeczywistGP ego ir „nierzeczywistego” pokrewieństwa krwi oraz mikrosystemie nazw tego ostatniego (macocha, ojczym, pasierb, adoptowany syn, przybrany ojciec...); o mikrosystemie nazw „bocznego” pokrewieństwa (wuj, ciotka, siostrzeniec, bratanica...) itp. ir Oczywiste jest, że znaczenie członków jednego z „podsystemów” w słowniku powinno być objaśniane na tej samej zasadzie, przy staraniu się o zachowanie jednolitego sposobu określania znaczenia. TEPMHHBI POJICTBA B ACINEKTE JIEKCHKOTPAėHUECKONR NPAKTHKH Pe31oMe B crarbe 3aTparHBAIOTCA BOMPOCH! TOJIKOBABHA TEDMHHOB pojicTBa (TP) B CJIOBApsAX JIKTOBCKOro s3bIKa. IIpWBOAATCS KpHTHUeCKHe 3aMeYaHHsi ITO IIOBOAY TOJIKOBAHHSA HEKOTOpHIX TP. BrienstioTcs Ba OCHOBHBIX crioco6a ToNKOBaHHS TP — 3KCIUTHIMTHEI H AMIUTHIATHEI. OTMeY4aIOTCA OCHOBHBIE CeMaHTHYecKHe ocoOeHHOCTM jiuTOBCKOTO TP f3BIKA: OTHOCHTENBHOCTH 3HAYEHMS, CIIOCOGHOCTE BXOTHTH B OHHADHbIC OINMO3HIMH TO CEMAHTHYECKOMY IPH3HAKY IIONa H B KOHBEPCHBHBIC OINMO3HIKH THNA ojciec — syn, teściowa — synowa. TIomuépxmsaercs, 49TO CHCTEMHOCTb CAMOrO JeKCHKOrpamyeckoro marepmana TpeGyeT CHCTEMHOrO H KOODIHHHDOBAHHOI'O OTpaXeHHs ĮAHHOTO MaTepHajia B CJIOBADpe.