A. Baranausko bendrinės kalbos teorija

LITEWSKIEJ JĘZYKA BUDOWY BADANIA LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXVI (1987) REGINA VENCKUTĖ A. BARANAUSKO BENDRINĖS KALBOS TEORIJA na 1985 początku roku znacząco zbiegły się ważne dla językoznawstwa du litewskiego i kultury narodowej ir jubileusze: wspominając stojącego u początków profesjonalnej nauki naszego języka „stojącego u początków A. Baranausko 150. ir Litewskiej SRR zasłużonego działacza nauki prof. J. Balčikonisa 100. rocznicę urodzin uczciliśmy zasługi dla jų lituanistyki. Czyż konieczne ar jest poszukiwanie bezpośrednich powiązań między tymi różnie wykształconymi językoznawcami z różnych epok, łączy ich ir nieprzerwany związek naukowej rea- — -lizacji, jednak — pewne Baranauskasa ir poglądy Balčikonisa į na język ogólny niewątpliwie mogłyby poszerzyć ogólny obraz historii językoznawstwa litewskiego. Į Baranauskas opiera się jedynie ne na kształtowaniu się naszej profesjonalnej lingwistyki (poprzez K.. Jauniusa ir K. Būgę), lecz na linii ir powstawania i normalizacji języka ogólnego (poprzez K. Jauniusa ir J. Jablonskiego)*. Rozmyślając nad miejscem Balčikonisa w językoznair wstwie litewskim, jo mając na uwadze związki su Būgi oraz Jablonskisem, a także trudną sytuację pierwszych lat powojennych, musimy przyznać, że wówczas był on tym autorytetem naszej nauki o języku, na którym się į opierano ir jo pielęgnowane dynamicznie rozgałęziały się i rozszerzały wzdłuż tej samej linii2. A. wkład Baranauski asa w konkretne dziedziny językoznawstwa litewskiego (przede į wszystkim dialektologię, akcentologię, historię ogólnego języka pisanego itp.) ir został już szczegółowo zbadany i należycie ir oceniony*, jednak poglądy językowe jo niemal nie zostały zinterpretowane w kontekście rozwoju myśli lingwistycznej- !. Tymczasem ogólna teoretyczna postawa, której trzymał się ten uzdolniony samouk językoznawca, do dziś zasługuje na uwagę zarówno z punktu widzenia ir historii językoznawstwa litewskiego, jak i jego współczesności. Poglądy lingwistyczne Baranauskasa kształtowały się pod wpływem trzech XIX-wiecznych a. kierunków językoznawstw- — a: naturalizmu, młodogramatyków ir szkoły kazańskiej, a zatem pozostawał on pod silnym wpływem niemieckich komparatystów oraz językoznawstir wa rosyjskiego (głównie za pośrednictwem J. Baudouinaną de de Courtenaya). Prawdopodobnie największy początkowy wpływ Na dojrzewanie talentu lingwistyczir nego Baranauskasa wpływ na zasady metodologiczne miały poglądy twórcy kierunku naturalistycznego A. Schleichera, ponieważ jeszcze w seminarium w Worniach przyszłemu badaczowi języka ojczystego ogromny 1 Zinkevičius Z. A. Baranauskas jako — językoznawca, Kn. : Literatura ir mówi, V., 1986, t. 19. * Pupkis A., Mažiulis V. Juozas Balčikonis. —Kn. : Balčikonis J. Pisma wybrane, M., 1978, t. 1, s. 23-35. * Sabaliauskas A. Historia badań języka litewskiego. —V., 1979, s. 166—171; Salys A. A. Baranauskas. —W: : Encyklopedia litewska. K., 1934; Zinkevičius Z. Cyt. dzieło. + Venckutė R. Antano Źródła poglądów językowych Baranauskasa. — Ks. : Znak znaczeniir e. V., 1986. 183 wywierała wrażenie ide. teoria „drzewa genealogicznego” wyjaśniająca powstanie rodziny o językowej, — później Schleicherowska „Gramatyka języka litewskiegir o” inne dzieła tego najwybitniejszego indoeuropeisty a. połowy XIX wieku. Ważne były tu (choć ir krótkie) osobiste kontakty ko Baranaussu ka ze Schleicherem. Iš Prac Schleicherа Baranauskas nauczył się podstaw metody porównawczo-historycznej, t. y. stosowania praw zmiany głosek do rekonstruowania archetypów elementów języka. Iš Od Schleichera przejął ir ideę języka jako organu ludzkiego ducha ir ja teoretycznie uzasadniał przyczyny dialektalnego rozszczepieį nia języka oraz rozważania o wspólnym (odziedziczoir nym) częściowym (t. y. specyficzny, ukształtowany później) element języka. W swoim najważniejszym drukowanym studium „Uwagi o słowniku języka ir litewskiego” Baranauskas pisał: „Element wspólny w języku powstaje wraz z su plemieniem, na pierwotnym etapie istnienia plemienia ir pozostaje jako historycznie ukształtowana warstwa różnic dialektalnych. Takimi elementami w języku są korzenie, tematy, formy, pierwotne fleksje ir oraz system połączeń wyrazowych używanych jednakowo we wszystkich dialektach i gwarach; różnice ir między gwarami określonych dialektów tworzą specyficzny element języka”®. Trzymając się tego poglądu, Baranauskas ogólnie trafnie scharakteryzował iš znaczenie każdej z tych warstw dla dalszych badań języka, ir pisał: „Słowa na ustach ludu z czasem wygładzają się jak kamyki obracane przez fale nurtu, końcówki ar słów <...>, wycierają się, początek i środek ir kurczą się i ir ujednolicają, sylaby stają się krótsze <...>. Ponieważ <...> pełne formy wyrazów wskutek długiego używania, ścierającego elementy etymologiczne, skracają się, wspólny element języka przekształca się w cechy mowy potocznej, tų dlatego do szczegółowego porównywania gwar cenniejsze są formy pełne niż skrócone 0 ne < ...>“*. Pod wpływem poglądu į Schleicherа na rdzeń wyrazu jako ir pierwotną, najważniejszą „komórkę organizmu językowego”, Baranauskas, wyjaśniając różnice między gwarami języka litewskiego, poświęcał wiele uwagi dźwiękom rdzenia (zwłaszcza samogłosek), ir podkreślał prawidłowości ich zmian, że na końcu wyrazu te same dźwięki zmieniają się iš szybciej albo mogą całkowicie zaniknąć. Dlatego, dzieląc gwary języka litewskiego, orientował się na zespoły cech wokalicznych, į często nawet mo nie wskazywał konkretnej cechy rozgraniczającej", tworząc opartą na o zasadzie uzgadniania gwar ortografię języka litewskiego, ustalając normatywne t. y. formy dla ogólnego języka pisanego, konsekwentnie trzymał się poglądu, że „pełny paradygmat odmiany” (t. y. końcówka. — R. V.) jest lepszy od skróconego““. Później tę Teoretyczne stanowisko Baranauskasa potwierdziły szczegółowe badania naszych dialektów: okazało się, że najbardziej archaiczny system fonetyczny zachowują właśnie te dialekty, których końcówki rdzenia (resp. (odpowiednio ir śródgłosowe) końcówki (resp. wokalizm końca wyrazu) pokrywa się. Tymczasem Baranauskas (w czasie jego życia dialekty były prawie niezbadane) W „Uwagach o słowniku języka litewskiegir o” wyciąga trafny wniosek: „R, ir Ry gwary (t. y. R, — „Mū5 Į przetłumaczonych na język litewski fragmentów studiów opublikowano „W naszym języku“. Poniżej ir cytuje się z: Venckutė R. Iš Antano lingwistycznej spuścizny Baranauskasa. — Nasz język, nr 1975, 1, p. 41. ¢ Min. dz. cz. p. 42. t Girdenis A., Zinkevičius Z. O klasyfikacji gwar języka litewskiego. — Językoznawstwo, 1966, t. 14, p. 139. 8 List Baranauskasa H. do Webera. Cytowane z: Baranauskas A. Pisma. — Wilno., 1970, t. 2, p. 186. 184 „šos upynas”, Ry — wschodnia część gwary poniewieskiej, „czyste puntininki” — R. Wilno.), mające w końcówkach wiele sylab ze zredukowanymi głoskami, są już zalążkami <...> przyszłej ir fazy fonetyki języka litewskiego”?. Gwary języka litewskiego Baranauskas badał pod przymusem praktycznej potrzeby, jednak, jak się zdaje, ne be pod wpływem młodogramatyków tak skrupulatnie rejestrował najmniejsze różnice gwarowe, na swój sposób ir wyznawał fakt oraz żywy język »kultg “1%, Niezwykle uczciwe podejście do i faktów językowych, silne przekonanie, że bez be gruntownejy go zbadania nie można ma wyciągnąć naukowo wiarygodnych wniosków, wynikały z ir osobistych cech badacza Baranauskasa". Niemniej jednak umiejętność systematycznego uogólniania własnych obserwacji chroniła wnikliwego językoznawcę šį przed właściwym młodogramatystom drobiazgowym opisywaniem faktów i pozwoliła mu zbliżyć się do nowoczesnego strukturalnego podejścia do ir języka, którym znacznie wyprzedził swoją epokę powszechnego panowania į młodogramatystów (często nazywanych atomistami). — — Do tego to niewątpliwie przyczyniły się ir nowatorskie poglądy Baudouina de de Courtenay (obaj utrzymywali dość bliskie kontakty). Iš Baudouina de Kurtenė Baranauskas przejął zasadę wyraźnego rozróżniania faktu języka ir pisanego i mówionego. Sformułowaną obrazowo šį zasadę znajdujemy w liście ko Baranauska do Wėberio: „Co innego książka, co innego usta: w książce mowa na wpół obumarła, w ustach cała gi żywa“!%. Takie przekonanie najwyraźniej zadecydowało o dość sceptycznym stosunku ko Baranauska do į nieustalonego, nieumocnionego jasnymi zasadami kodyfikacji języka a. litewskiego piśmiennictwa połowy XIX wieku (uwidacznia się on iš Listy autora „Anykščių šilelis” do J. S. Dovydaitisa, J. Jablonskisa, H. Véberisa i in.). Rozróżnienie języka pisanego i mówionego jako dwóch form istnienia języka narodowego prawdopodobnie również warunkowało przekonanie Baranauskasa, że Litwie bezwzględnie potrzebny jest jedynie pisany język ogólny, natomiast do komunikacji (jako język mówiony) nadają się wszystkie dialekty. Takie twierdzenie, na pierwszy rzut oka być może paradoksalne dla naszych oczu, w istocie nie jest ani teoretycznie, ani praktycznie błędne: współczesna teoria kultury języka bynajmniej nie neguje rodzimego dialektu, lecz uważa go za ważny tradycyjny środek codziennej komunikacji (w rodzinie i innych neutralnych, nieoficjalnych sytuacjach); bardziej rygorystycznie ogranicza się jedynie używanie dialektów w życiu publicznym i komunikacji masowej (literatura piękna, prasa, szkoła, radio itd.). Z tego wszystkiego można chyba wyciągnąć uzasadniony wniosek, że stosunek języka ogólnego do dialektów był przez Baranauskasa rozumiany dość trzeźwo i nowocześnie. „Tłumacząc” jego rozważania na współczesne terminy lingwistyczne, wyraźnie widzimy, że dla Baranauskasa zarówno język ogólny, jak i dialekty, funkcjonujące zazwyczaj jedynie w formie mówionej, są względnie samodzielnymi systemami komunikacyjnymi i wyraźnie różnią się sferą użycia oraz cechami fonetycznymi, leksykalnymi, morfologicznymi i składniowymi ukształtowanymi przez specyficzne prawa ich wewnętrznego rozwoju. * Venckutė R. Z lingwistycznego dziedzictwa Antanasa Baranauskasa, s. 44. 10 Żywy język był przez Baranauskasa rozumiany przede wszystkim jako język mówiony ludności wiejskiej, tj. „język wsi” 11 Venckutė R. Lingwistyczna korespondencja Antanasa Baranauskasa. —Kn. : Literatura i język. W., 1986, t. 19. 12 Baranauskas A. Dz. cyt., s. 248. 185- Wykładając język litewski w seminarium duchownym w Kownie, Baranauskas, żywo odczuwając tė potrzebę praktycznej (normatywnej) ir gramatyki, sam przystąpił do jej napisania, mając nadzieję, że będzie mógł skorzystać z į przykładu naukowej, ukierunkowanej diachronicznie gramatyki języka litewskiego Schleicherа, jednak bardzo szybko zrozumiał, że musi „wyznaczyć sobie ir iš jų granice i nie wychodzić poza nie” (kilkakrotnie wspomina o tym w listach do Webera). „Zaznaczyć krańce” oznacza jedynie opisać język litewski takim, jaki jest używany przez ne ludzi, bez podejmowania rekonstrukcji odległej historii, lecz znaleźć sposób na uzgodnienie ją różnic między licznymi dialektami i stworzenie į potrzebnego wszystkim Litwinom pisanego języka ir ogólnego. t. y. Mając przed sobą te konkretne, jasno uświadomione zadania, Baranauskas wybiera zasadę uzgadniania dialektów, opiera ją na teoretycznym jį twierdzeniu o wspólnym elemencie cząstkowym ir i tworzy swoistą ir teorię języka ogólnego. Najważniejszym „językoznawstwa” (tak Baranauskas nazywał swoją gramatykę) celem jest, — poprzez porównanie różnych form dialektalnych, odnalezienie jų podstawy, innymi słowy, odtworzenie pierwotnej postaci, z której się one wywodzą. iš Etymologiczną podstawę różnych form dialektalnych Baranauskas nazywa Trzymając ir się teorii „drzewa genealogicznego” Schleichera dotyczącej „słowouderzenia”, twierdzi: „Słowouderzenie jest tym pniem, z iš którego wyrastają gałęzie dialektów”**; „aby dobrze nauczyć się całego języka litewskiego, trzeba dobrze opanować wszystkie jego dialekty, z których dzięki dobremu porównaniu prawdziwe iš słowouderzenie wyłania się na jaw”!*. Odtwarzając formy „słowouderzeniowe”, Baranauskas nie sięgał w odległą przeszłość: za normatywne uważał najmniej zmienione formy į wyrazów utrwalone w dialektach, np. dirba, galvomis, sėdi, o ne dirb, galvom, sėd; formy spotykane w dawnych pismach, lecz już nie zachowane w dialektach Baranauskas į nie włącza do nich swojego pisanego języka ogólnego, a zatem nie uważa ich za normatywne (Wėberiemu wyjaśnia, że nie chce „oddzielać pisowni od żywego języka”!*). Zgodnie z tą teorią teksty pisane przez Baranauskasa były, ściśle mówiąc, transformacją form wschodnioauksztockich w zachodnioauksztockie. į To właśnie on sam jednoznacznie przyznał: „W mojej mowie jest to gwara R, (wschodnich wyżynnych anykštėnów, „rotininków“. — R. V.) poprawiona i su uzupełniona przez porównanie z innymi ir gwarami ir ne zgodnie z wymową, lecz zapisana według słowotwórstwa”"*. Tworzony przez Baranauskasa na zasadzie uzgadniania gwar ogólny język pisany był bliski litewskim gwarom Prus (zachodnich wyżynnych) odnotowanym w gramatyce Schleicherа. Pozostaje tylko dodać, że do takiej bliskości swojego uogólnionego języka pisanego z gwarą zachodnich wyżynnych doszedł on czysto teoretycznie, opierając się na regularności praw gwarowego garkitimo. sų Znając dostatecznie dobrze tų większość praw i konsekwentnie ich przestrzegając — jak powiedzielibyśmy dzisiaj — stosując metodę rekonstrukcji wewnętrznej, Baranauskas sprowadził różnice fonetyczne gwar do najbardziej į archaicznego systemu fonetycznego, o najlepiej zachowanego właśnie przez południową ir gwarę zachodnich wyżynnych (kauniszanie). W liście do Webera o tym pisze: nie mogę przyznać, że „<...> wymyśliłem nowy, nigdzie tak nieużywany, lecz dla wszystkich zrozumiały język litewski<...>. Nie wymyśliłem języka, lecz dla języka litewskiego wymyśliłem pisownię; albo pisowni dla nich nie wymyśliłem nowej, lecz już istniejącą nė ir oczywiście poprawiłem”! "; „Mój język 12 Baranauskas A. Min. dz. p. 185. 14 Cytowana iš księga : Archivum Philologicum, 1937, t. 6, p. 50. 15 Baranauskas A. Min. dz., p. 186. 16 Min., czyn., ma p. 185. 17 Min. czyn., p. 187. 186 podstawę słowotwórczą „tak się ir pisze, lecz wymawia się zgodnie z dialektami; nie można jej nazywać mową wymarłą, si lecz żywą”*, Oto dlaczego ujednolicony język pisany Baranauskas najczęściej nazywa po prostu ortografią: czytając, każdy może wymawiać głoski tak, jak wymawia się je w jego rodzinnym dialekcie, ponieważ litery jo są wieloznacznymi symbolami głosek, które w dialektach uległy różnym zmianom. Na przykład słowo ranką, uwzględniajį ąc an ir ą prawidłowe zmiany w dialektach, można czytać [raijka, rafjkū, ruiki, ronk“) ir albo jeszcze inaczej. Pisownia fonetyczna, zdaniem Baranauskasa, byłaby niepraktyczna, ponieważ „należałoby ustanowić ir tyle pisowni i tyle językoznawstw, ile jest dialektów. Potrzebne gi jest jedno językoznawstwo, jedna pisownia, a ir także pokazanie, jak Litwini mają wymawiać te litery w każdym dialekcie““*. Sformułowanie konkretnych zasad, według których można by łatwo przekształcać formy pisanego języka ogólnego w formy dialektalne, okazało się tak proste: w „językoznane wstwie” Baranauskasa nie ma jasnych wskazówek, jak czytać dialektalnie „formy ogólne”, zwłaszcza te, które w dialektach różnią się jedynie wymową głosek. ne W praktyce tworzenia języka ogólnego ši dość złożona teoria Baranauskasa się nie przyjęła, jednak badacze historii języka ogólnego przyznają. że miała ji znaczenie przy umacnianiu się dialektu zachodnioaustajckiego, który od końca XIX a. wieku stał się podstawą współczesnego ir mówionego i pisanego języka ogólnego??. Przy ustalaniu „form ogólnych” (normatywnych) języka pisanego Baranauskas stanął wobec problemu czystości języka. Tutaj okazał się ostrożnym normatorem: nie uznawał „czystego puryzmu” (w listach go krytykował), jednak unikał wyraźnych jį zapożyczeń. To stanowisko wyjaśniał w liście do Webera: „Widocznie unikam zapożyczania obcych [elementów] do własnego języka, zarówno słów, jak i konstrukcji: ir szukam, jak myśl po swojemu po ta litewsku wyrazić. Nie znajdując jaśniejszego odpowiednika danego słowa, nie gardzę też wątpliwym ar własnym“*? ?. Swoim współczesnym Baranauskas był niekwestionowanym autorytetem języka litewskiego, šį który zyskał uznanie ir dzięki żywemu, obrazowemu językowi „Boru Anykščiai- ”, a także dzięki doskonałej ir znajomości własnej ojczystej oraz innych litewskich gwar. Su w najróżniejszych kwestiach dotyczących znaczenia litewskich słów, użycia form ir wyrazowych itp. į jį zwracali się wybitni Rosjanie oraz Zachodnioeuropejscy indoeuropeiści a także większość działaczy litewskiej kultury narodowej. O konkretnych poprawkach ne Baranauskasa wiemy już bardzo dużo (przekazywane przez niego informacje miały w większości charakter ne praktyczny, a nie teoretyczny), jednak z uwag zawartych w korespondencji lingwistycznej iš można wnioskować, że ten jo językoznawca był nie tylko doskonałym znawcą języka ojczystego, lecz także jego gorliwym pielęgnatorem. Cennym ne świadectwem w tym względzie jest następujący fragment jednego z listów ir jo do Webera: „Niezbyt odpowiada mi ir określenie „litewskie towarzystwo literackie” <...>. Najlepiej ne byłoby nazwać ją „Towarzystwo miłośników piśmiennictwa litewskiego”, albo „Towarzystwo litewskich pisarzy”, albo jakkolwiek inaczej, dlatego że członkami towarzystwa są nie pisma, lecz pisarze””**?. 18 Tamże, s. 185. 19 Archivum Philologicum, 1930, t. 1, s. 76. 40 Jonikas P. Idea ogólnego pisanego języka litewskiego w okresie przed „Aušrą”. — Wyd. : Archivam Philologicum, 1937, t. 6, s. 52; Palionis J. Historia litewskiego języka literackiego. —V., 1979, s. 197. 31 Baranauskas A. Dz. cyt., s. 186. Dz. cyt., s. 207. 187 Baranauskas, podobnie jak później Jablonskis ir Balčikonis, bardzo cenił dobrą znajomość rodzimego dialektu, zbierając fakty dialektalne, kierował się mową į prostych ludzi ze wsi. Oto co na ką ten temat napisał Boduenui de Kurtenė: „Nauczyciele Litwinów, sami mówiąc po polsku i nie nauczywszy się dobrze po litewsku, w <...> niejednym miejscu zepsuli język litewski, najbardziej po w piśmiennictgi wie, w po żywej ir mowie — w miasteczkach i dworach. To teraz bardziej ką zacofany zakątek Litwy, bardziej ką oddalony od miasteczka, dworu ir albo gościńca, tym czystszy i piękniejstą zy język ir litewski”- **. W kontekście kształtowania się profesjonalnej litewskiej lingwistyki teoria języka ogólnego Baranauskasa, oprócz już wymienionych be kwestii, jest znacząca także z następujących powodów: ir 1. Bezpośrednio związana z potrzebą su posiadania gramatyki praktycznej, ukazała ji wyraźną perspektywę tworzenia gramatyki normatywnej, na į pierwszym miejscu postawiła znaczenie faktów żywej (mówionej) mowy, w swoisty sposób stymulowair ła intensywniejsze badania słownika ir gwarowego (por. linię Jauniusa, — Būgę, — Jablonskiego). 2. Ugruntowawszy w dialektologii litewskiej zasadę porównywania kompleksów cech gwarowych, przybliżyła badaczy języka litewskiego do strukturalnego podejścia do języka, kładąc podwaliny pod į rekonstrukcję wewnętrzną vo formowania się języka. Zaczęło się wyjaśniać, że nie ma (i nie powinno być) przepaści między historyczną gramatyką opisową ir (normatywną- ), ponieważ bez znajomości historii elementarnych faktów językowych be nie można ustalić trwalszych norm (naukowo uzasadnione normy litewskiego języka ogólnego przedstawił później Jablonskiego „Gramatyka języka litewskiego” r.). 1922 3. Przyczynił się do ukształtowania określonych kryteriów kodyfikacji ogólnego języka litewskiego, z których przede wszystkim iš należy wymienić systematyczność, geografię faktów, czystość, a być może także celowość. ir iš Kryteria te są aktualne w praktyce normalizacji języka ir również be dzisiaj; należy ponadto dodać, że wyraźne ukierunkowanie ne į Baranauskasa na į język piśmienny, a nie mówiony, zadecydowało o wyraźnej dominacji żywego języka („wiejskiego”) w naszych pierwszych pracach normalizacyjnych (por. stanowisko Jablonskiego i Balčikonisa). Oceniając poglądy Baranauskasa w kontekście współczesnego językoznatu wstwa jo litewskiego, należałoby przeanalizować zasady podziału dialektów, teorię samogłosek o trzech iloczasach (tak zwaną „teorię morową”), konkretne rozważania na temat historii niektórych zjawisk języka litewskiego (często były one bardzo ir wnikliwe, choć ir wyraźnie błędne), jednak ze względu na ograniczoną objętość artykułu tym razem omówiono jedynie teorię języka literackiego. W zupełności wystarcza ona, aby powiązać teoretyczne poglądy Baranauskasa su XIX a. językoznawstwo w ogóle i pokazać, jak za pośrednictwem tego utalentowanego samouka językoznawcy do kształtującego się litewskiego językoznawstwa ir przeniknęły i pięknie rozwinęły się to najbardziej postępowe idee ówczesnej lingwistyki. TEOPHS1 JIUTEPATYPHOTO SI3bIKA A. BAPAHAYCKACA Pe310Me Wpływy nurtu neogramatycznego i naturalistycznego w kazańskiej szkole językoznawczej, typologicznie ukierunkowane na rozwój narodowej lingwistyki litewskiej, przenikały przede wszystkim za pośrednictwem oryginalnej teorii ogólnonarodowego (literackiego) języka, zbudowanej przez A. Baranowskiego w drugiej połowie XIX wieku. 28 Min. dział., p. 133. 188