Pirminių būdvardžių semantikos derivacinis aspektas

BADANIA STRUKTURY JĘZYKA LITEWSKIEGO ZAGADNIENIA LITEWSKIEJ LINGWISTYKI, XXVI (1987) RITA ŠEPETYTĖ DERWACYJNY ASPEKT SEMANTYKI PRYMIOTNIKÓW PIERWOTNYCH 1. Używanie przymiotników aukštas, gilus, žemas w znaczeniu „duży, silny; dobry”, względnie „mały, nieznaczny; zły”, uważa się za błąd semantyczny języka litewskiego®. Prof. J. Balčikonis poprawiał go?® surowo. W zredagowanym przez niego I tomie „Słownika języka litewskiego”? w haśle przymiotnika aukštas nie podano znaczeń „dobry, znakomity (o jakości)” oraz „duży, znaczny pod względem ilości, siły itp.” (por. drugie wydanie*). J. Balčikonis dobrze znał, a dokładniej mówiąc, rozumiał język litewski, wyczuwał, co jest mu obce. Jednym z głównych jego argumentów w poprawkach językowych była autentyczność słowa lub wyrażenia w odniesieniu do ludowego języka potocznego”. W drugim wydaniu I tomu „Słownika języka litewskiego” przymiotnik aukštas został, naszym zdaniem, przedstawiony z nadmiernym uwzględnieniem znaczeń rosyjskiego przymiotnika esxcoxuū. Dzięki subtelnym poprawkom prof. J. Balčikonis nie hamował rozwoju języka litewskiego, jak niektórym być może się wydawało, lecz pielęgnował jego swoistość. Przecież każdy język na swój sposób modeluje obraz świata. Odsłonić to może, oczywiście, tylko wnikliwe badanie semantyki. Prof. J. Balčikonis nie napisał wielkich prac teoretycznych, jednak jego poprawki i przekłady ukazują go jako wielkiego znawcę semantyki języka litewskiego. 2. Aby możliwie systematycznie opisać semantykę pierwotnych przymiotników języka litewskiego, zastosowaliśmy między innymi również metodę analizy relacji słowotwórczych. Przymiotniki prymarne są sferą temu sprzyjającą; charakteryzują się bogactwem relacji słowotwórczych. Ponadto typy derywacji deadiektywnej® cechują się dość dużą regularnością i produktywnością’. Zwykle analizę relacji derywacyjnych stosuje się w celu rozłożenia struktury semantycznej wyrazu wieloznacznego na sememy (znaczenia)*?, ściślej mówiąc, derywatów 1 W „Poradach praktyki językowej” wyrazy te mają oznaczenie „lepiej nie używać”. r. (lepiej nie używać w znaczeniu), zob. : Porady praktyki językowej. —W., 1976, s. 40, 81, 312. W drugim wydaniu porad ten zakaz zostaje złagodzony, zob. : Porady dotyczące praktyki językowej. —Wilno, 1985, s. 41, 82. * 332. Balčikonis J. Pisma wybrane- /Red. A. Pupkis. —Wilno, 1978, t. 1, s. 155, 228, 291, 307, * Słownik języka litewskiego. —Wilno, 1941, t. 1, s. 396—397. 4 Słownik języka litewskiego. —V., 1968, t. 1, s. 488. ę 5 Keinys S. Prace językoznawcze J. Balčikonisa. —Kultura języka, 1985, z. 48, s. 7—8; Vitkauskas V. Juozas Balčikonis. —Kowno, 1985, s. 66, 106. Zob. także: Balčikonis J. Pisma wybrane, t. 1, s. 194. $ W sprawie terminu typ słowotwórczy zob. : Urbutis V. Teoria słowotwórstwa wyrazów. —V., 1978, s. 249. 7 Zob. na temat tych terminów. Urbutis V. Op. cyt., s. 262—268. 8 MennuurxosBa 3. M. 3magenmne cnosa H MeTOJIbI ero ommcamms, —M.,1974, c. 60—61; Kalendienė D. Leksykalno-semantyczna charakterystyka przymiotnika senas. —Kalbotyra, 1981, t. 32 (1), s. 38—51. Podstawą zastosowania tej analizy jest twierdzenie, że derywaty zwykle opierają się na jednym (określonym) znaczeniu wyrazu podstawowego, zob. : Urbutis V. Min, veik., s. 152—156; Tunxoxos A. H. O ceMAHTHYECKONH COOTHOCHMOCTH IIDOH3BO- /ISINIHX UM NPOM3BOAHBIX OCHOB, —BA, 1967, nr 1, s. 114. 158 różnicą w celu potwierdzenia różnicy sememów (znaczeń). Analizujemy stosunki derywacyjne przymiotników w innym aspekcie. Pierwotne litewskie przymiotniki charakteryzują się regularnymi derywatami — tworzy się od nich rzeczowniki z formantami -umas, -uma, przysłówki z formantem -ai, czasowniki z formantami -ėti, -inti oraz wiele innych derywatów należących do różnych części mowy i odznaczających się większym lub mniejszym stopniem regularności. Zauważyliśmy, że derywaty przymiotnikowe „produkowane” formalnie według tego samego schematu słowotwórczego często mają różne znaczenia słowotwórcze, a czasami odbiegają od oczekiwanego znaczenia (właściwego schematowi słowotwórczemu „przymiotnik + formant”), tj. uległy leksykalizacji?. Nasza hipoteza —1) za semantycznym podobieństwem przymiotników podstawowych podąża semantyczne podobieństwo ich odpowiednich derywatów; 2) jeśli regularne?" derywaty odbiegają pod względem znaczeń od oczekiwanego znaczenia schematu słowotwórczego, to struktury semantyczne przymiotników podstawowych różnią się istotnymi komponentami semantycznymi. W niniejszym artykule do analizy wybraliśmy cztery grupy semantyczne pierwotnych przymiotników, tj. przymiotniki, w których strukturę semantyczną wchodzą semy** (o różnej randze) „przestrzeń”, „ilość”, „barwa”, „czas”. Nomenklaturę semów opracowaliśmy, opierając się na modelu Ž. Sokołowskiej!?. Obecność semów ustala się na podstawie definicji znaczeń podanych w słownikach. Artykuł został napisany na podstawie materiału ilustracyjnego i objaśnień znaczeń zawartych w „Słowniku języka litewskiego- ”? oraz w „Słowniku współczesnego języka litewskiego- ””* . Podkreślamy, że nasze założenia i wnioski mają charakter hipotetyczny, co wiąże się z: 1) rejestrowaniem derywatów w słownikach (regularne derywaty nie zawsze są rejestrowane); 2) nielicznymi ich ilustracjami; 3) co najważniejsze, możliwą heterogenicznością i heterochronicznością derywatów? * (np. nie całkiem jasną podstawą słowotwórczą —senas—seninti czy senti—seninti itp.). Ponadto nasza analiza nie obejmuje znaczeń przenośnych (zarówno derywatów, jak i wyrazów podstawowych). 3. Do analizy wybraliśmy regularne derywaty: a) z formantem -uma. W „Gramatyce języka litewskiego”® opisuje się je przy dwóch kategoriach słowotwórczych — „abstrakty” i „miejsce”. Jednocześnie twierdzi się, że abstrakty oznaczają „abstrakcyjną cechę lub okres, stan czasu““- *“, a derywaty mające znaczenie miejsca mogą jeszcze oznaczać „... część rzeczy“ i czas*? ; * W sprawie leksykalizacji zob. : Urbutis V. Min. veik., s. 146—148; Ky6psxrosa E. C. Tans S3LIKOBbIX 3HaueHnHi. CeMaHTHKa IIpOH3BOJIHOTO CJIroBa., —M., 1981, s. 57. 10 Minimalną regularność stanowią 2 derywaty należące do tego samego schematu słowotwórczego. 11 Sema i komponent semantyczny są w tym artykule używane synonimicznie. 12 CorxojnoBcras XK. II. OrtbiT CHCTEMHOr0 ONHCAHHS CEMAHTHYEeCKHX OTHONIECHHHŪ B JIEKcHxe (Ha MaTregHnajie pycCKHX HMEH NpHjJIaraTejIbHbIX): Asroped. HEC.... Įt-pa. QHION. HayK. — Kues, 1981. —28 c. 13 Lietuviy kalbos Zodynas. —Wilno, 1956–1984, t. 1–13 (dalej stosowany skrót 1 Słownik współczesnego języka litewskiego. —Wilno, 1972 (skrót DZ). 15 Por. : Ky6psixosa E. C. Teopust HomMuHauuu H ciioBooGpasosanme. —W jęz. : S3bIKOBas HommHaAs (Bums mamMmewoBanmit). M., 1977, s. 270. 16 Gramatyka języka litewskiego. —V., 1965, t. 1, s. 311, 399. 17 Tamże, s. 311. 18 Tamże, s. 399–400. 159 b) z formantem -ėti. Derywaty te oznaczają „stopniowe pojawianie się lub nasilanie cechy wyrażonej przez słowo podstawowe (= bazowe —R.Š.)”!. ?, Nieco formalizując, znaczenie słowotwórcze można przedstawić następująco: „stawać się X-ym/X-owszym”?? ; c) z formantem -inti. Podstawowe znaczenie słowotwórcze: „czynić takim, jak wyrażono w przymiotniku bazowym”® („czynić X-ą [X-esnį“); d) ponadto analizowano regularne derywaty przymiotników z semem „koloru” z formantem -woti oraz derywaty przymiotników z semem „czasu” z formantem -yvas. W trakcie analizy zwracano uwagę na: 1) to, czy znaczenie konkretnego derywatu odpowiada znaczeniu słowotwórczemu (tj. ustalano stopień leksykalizacji); 2) jakie znaczenie zyskuje (zyskał) derywat w zależności od semu przymiotnika podstawowego. 4.1. Sem „koloru”. Przymiotniki: baltas „koloru śniegu, mleka”, juodas „koloru węgla”, geltonas „koloru kwiatu jaskra, siarki lub złota”, mėlynas „jeden z podstawowych kolorów widma — środkowy między fioletowym a zielonym- ”, raudonas „będący ciepłym kolorem tęczy” („koloru krwi” DŽ), rudas „ciemnożółty”, žalias „koloru trawy” DŽ. a) Znaczenie „miejsce (powierzchnia) w kolorze X“. Np.: baltuma „białe miejsce“, juoduma „czarne miejsce, czarna plama“, geltonuma „żółte miejsce“, mėlynuma „niebieskie miejsce“, raudonuma „zaczerwienione miejsce“ (możliwe byłoby również „czerwone miejsce“- ), ruduma „brązowe miejsce, brązowa plama“, žaluma (w gwarach žaliuma) „zielone miejsce, zielona powierzchnia“ DŽ. b) Bardziej potencjalny niż realny typ słowotwórczy. Odnotowywany w słownikach, ale niemal bez ilustracji. Znaczenie „stawać się X/X-szym- “. Np.: baltėti „stawać się białym, bieleć“ (bez ilustracji); juodėti „stawać się czarnym.- ..; juosti“ (5 przykładów ilustracyjnych o różnych znaczeniach); *geltonėti*?, mėlynėti „stawać się niebieskim, bardziej niebieskim” (2 przykł.), raudonéti „stawać się czerwonym” (1 przykł.; derywaty drugiego stopnia jraudonéti, išraudonėti itp. dublują znaczenia czasownika z formantem -yti albo są jego wariantami gwarowymi), analogicznie rudėti „stawać się brązowym”, žalėti „stawać się zielonym, bardziej zielonym” (DŽ; bez ilustracji). c) Znaczenie** „barwić (smarować) X kolorem”. Np.: baltinti „malować czymś białym” („malować na biało” DŽ), juodinti „czynić czarnym, smarować”, geltoninti „czynić żółtym” („czynić żółtym, malować na żółto” DŽ; ilustracja LKŽ —Gardakuliais geltonina gijas Šts), mėlyninti „czynić o niebieskawym odcieniu, nadawać niebieskawy odcień” (Egliniai pelenai ne baltina, bet mėlenina žlugtį Šts), raudoninti „malować na czerwono”, rudinti „malować na brązowo”, žalinti „czynić zielonym; malować na zielono” DŻ. d) Znaczenia: 1) „być, wyglądać X jakiegoś koloru”*4, np.: bielić się „być białym, wyglądać na białego”, czernieć „być, wyglądać na czarnego; o czarnym przedmiocie iść, przesuwać się”, żół19 Gramatyka języka litewskieg- — o, Wilno, 1971, t. 2, p. 258. 20 Znak X oznacza ir tutaj dalej podstawowy przymiotnik. #1 Jakaitienė E. Słowotwórstwo czasowników. (Derywaty sufiksalne.) — Wilno, 1973, p. 21. ?2 Znakiem* oznaczamy w słownikach nienotowane (potencjalne) derywaty lub znaczenia. jų * Por. Jakaitiené E. Min. dz. cyt., p. 21, tylko tutaj wymienione przez autorkę derywaty rzeczownikowe (auksinti i in.). *“ Zob. Jakaitienė E. Min. dz. cyt., p. 43. Tutaj podano prawdopodobnie dokładniejsze wyjaśnienie „z daleka ukazywać się, być widocznym jako to, co wyrażone jest słowem podstawowym“. 160 nuoti „być żółtym, wyglądać na żółtego“, mėlynuoti „wyglądać ar na niebieskiego, być niebieskim“, raudonuoti „ukazywać się, świecić czerwonym kolorem“ („ukazywać się jako czerwony, być czerwonym“ DŽ), ruduoti „ukazywać się, być widocznym jako brązowy“, žaliuoti „być zielonym, ukazywać się jako zielony“ DŽ (ten czasownik częściej używany jest w znaczeniu zleksykalizowanym „o łąkach, polach, roślinach (wiosną, ir latem)“); 2) „stopniowo nabierać X koloru; pokrywać się X (zaciągać się) kolorem”, np. : *baltuoti, Juoduoti „stawać się czarnym, czernieć” („czernić, poczerniać” DZ), *geltonuoti (to znaczenie odnotowano w derywacie drugiego stopnia apgeltonuoti „z powierzchni stawać się żółtym”), mėlynuoti „stawać się niebieskim”, raudonuoti „być, stawać się czerwonym”, ruduoti „stawać się brązowym- ”, žaliuoti „pokrywać się zieloną rdzą, pleśnią” DŽ; 3) „smarować (brudzić) X kolorem- ”, np. : *bielić (znaczenie nieodnotowane, choć możliwe, np. w derywacie drugiego stopnia Gdzie wybieliłeś sobie plecy? ), *czernić analog., żółcić „czynić żółtym, barwić na żółto”, *niebieszczyć analog., *czerwienić (ale zaczerwienić „posmarować na czerwono”, poczerwienić „pomalować ir na czerwono” itp.), *brązowić (ale zbrązowić „pobrudzić na brązowo- ”); zielenić się „czynić zielonym, brudzić zielenią” DZ. Pierwsze znaczenie manifestuje się ir w derywatach drugiego stopnia z przedrostkami su at-, iš-, nu-, pa-, par-, su-, drugie znaczenie z przedrostkami ap-, į-, iš-, nu-, pa-, su-, uz-, trzecie znaczenie — su — su przedrostkami iš-, nu-, su-. 4.1.1. Grupa przymiotników „kolorowych” wyróżnia się bliskością semantyczną (być ją może dlatego chętnie wybiera się ją jako temat analizy). Jest to oczywiste ir iš z przeglądu relacji derywacyiš jnych. Wyróżnia się przymiotnik z tej grupy žalias. Jo struktura semantyczna jest bardziej złożona w su porównaniu z innymi przymiotnikami oznaczającymi kolor (np. znaczeń „Kolor trawy” ir „niedojrzały, niedorosły” oraz „niegotowany (nieprzetworzony)” koegzystencja). Be analiza relacji derywacyjnych, naszym zdaniem, potwierdza, że dla przymiotników oznaczających kolory również relewantny jest sem „powierzchnia” (zob. objaśnienia znaczeń derywatów). 4.2. Sem „przestrzeni”. Przymiotniki: aukštas „mający dużą wysokość, duży wymiar od dołu ku górze”, gilus į „sięgający daleko od powierzchni”, žemas „mający niewielki wymiar od dołu ku górze” į DŽ, artus „bliski (pod względem miejsca)” (artimas „znajdujący się niedaleko”), tolus „daleki pod względem przestrzeni” DZ (tolimas „znajdujący się daleko (pod względem przestrzeni)”. a) Znaczen- „X ie miejsce“. Np.: wyżyna „wysokie miejsce, wysoki obszar, góra, wzgórze- “, głębia „głębokie miejsce, głębia“, nizina „niskie miejsce, równina, niewiele wzniesiona ponad poziom morza“ DŽ, bliskość „bliskie miejsce, dal „miejsce znajdujące się daleko, odległość“ DZ. b) Znaczenia są różne, np.: awkstéti „stawać się wysokim” (bez ilustracji; naszym zdaniem, podstawowe znaczenie tego derywatu to — aukštas 2. „znacznie oddalony od powierzį chni ziemi” ir 1 || „wzniesiony ponad zwykły poziom (teren, woda)”), gilėti „iść w głąb” (ponieważ ten przymiotnik nie ma odpowiadającego mu czasownika pierwotnego, czasownik gilėti może mieć znaczenie „stawać się głębszym, głębokim” ir (derywat drugiego stopnia pagilėti)), żemėti analog. wznosić się, zbliżać się „iść bliżej, zbliżać się (pod względem odległości)” (większa leksykalizacja; derywaty drugiego stopnia z przedrostkami su pri-, su-), oddalać się „stawać się dalszym, oddalać się” DŽ. c) Znaczenie „czynić X/X-szym” jest w znacznym stopniu zleksykalizowane; daryti oznacza rzeczywiste działanie, np.: aukštinti „czynić wyższym” (Gausim tvorą aukštinti Grg), pogłębiać „robić 161 głębszym, pogłębiać- ”, zaniżać „robić niskim; opuszczać w dół” DŽ, przybliżać „robić tak, żeby się przybliżało” („ciągnąć bliżej”), oddalać „robić dalszym pod względem przestrzennym” DŽ (może to być derywat od tolti) („popychać dalej”, por. ilustrację Senis čia artino, čia tolino tabokinę rš). Derywaty drugiego stopnia z przedrostkami nu-, pamają komponent znaczeniowy „nadmiernie”, np.: nuaukštinti „uczynić nadmiernie wysokim”, paaukštinti „uczynić nadmiernie wysokim”, nugilinti „nadmiernie pogłębić”, pagilinti „uczynić nadmiernie głębokim- ”, nužeminti „uczynić nadmiernie niskim”, paartinti „nadmiernie przybliżać”. 4.2.1. Grupę przymiotników „przestrzeni” (analizowaną) moglibyśmy podzielić na dwie podgrupy: 1) aukštas, žemas, gilus; 2) artus, tolus. Derywaty przymiotników tej podgrupy charakteryzują się większą leksykalizacją znaczeń. Sem mają również przymiotniki „przestrzeni” ilgas, trumpas, platus, siauras. Jednak w przypadku tych przymiotników ważniejsza jest sema „ilości”; a dla przymiotników wysoki, niski, głęboki sema „ilości” nie jest istotna. Ponadto można zauważyć, że znaczenia derywatów przymiotników „przestrzeni” mogą być interpretowane za pomocą odpowiedniego przysłówka (wysoko, głęboko, nisko; blisko, daleko). 4.3. Sema „ilości”. Przymiotniki: ilgas „rozciągnięty na długość; trwający” (definicja kompilacyjna z DŽ i LKŽ), trumpas „niewielkiej długości” DŽ, plonas „o małej średnicy”, storas „którego duża odległość dzieli obie powierzchnie płaszczyzny”, platus „duży w poprzek”, siauras „który ma małą szerokość, wąski”, didelis „znaczny pod względem rozmiarów”, mažas „niewielkiego wzrostu, wysokości, niewielkich rozmiarów”, kietas „odporny na nacisk innego ciała, nieściśliwy, niepodatny na zgniecenie”, minkštas „łatwo wciskający się, nietężysty” DŽ. a) Znaczenie „X-a część”. Np.: ilguma „sama długa część” (DZ —„długie miejsce”, bez ilustracji- ), plonuma „cienkie miejsce” (jednak z ilustracji wynika, że znaczenie to zapewne „cienka część”, np.: Lašinių plonuma DZ, Eikit [šieno] plonumų grėbstyt Dsirt.t.), storuma „gruba część, miejsce, zgrubienie” (stormena „gruba część, storuma”- ), platuma „szerokie, szerokie miejsce” (mogłaby to być również „część”), siauruma analog., diduma®® „większa część, większość”, mažuma „mniejsza część, mniejszość”, kietuma „twarde miejsce” (mogłaby to być również „część”, np.: Zjadł miękką część, a twardą zostawił mi i in.), minkštuma „miękka część, miąższ”. b) Znaczenie „stawać się bardziej X-ym” .**?**; error preserve- ?— translator should no additions. Need fix exact no commentary. ]}%? We need output valid. Last translate Np.: ilgėti „stawać się dłuższym- ”, trumpėti „stawać się krótszym (krótkim)” DZ, platėti „stawać się szerokim (szerszym)” DZ (w LKŽ podane znaczenie „iść wszerz, rozszerzać się na boki” jest częściowo zleksykalizowane, ponieważ wiąże się z semem „przestrzeni” w strukturze przymiotnika platus), siauréti analog., plonėti „iść w kierunku stawania się cieńszym, stawać się cienkim (cieńszym- )”, storėti „iść w kierunku stawania się grubszym, stawać się grubszym- ”, didėti* „stawać się większym” (LKŽ „iść w kierunku stawania się większym, rosnąć (rozszerzać się, grubieć)”, mažėti* „stawać się mniejszym” („iść w kierunku stawania się mniejszym” —LKZ), kietėti „stawać się twardym” („stawać się twardym (twardszym)” DZ; podawane jest również częściowo zleksykalizowane znaczenie „drętwieć, sztywnieć, twardnieć”, związane z innymi, niewymienionymi tutaj semami przymiotnika kietas), minkštėti „stawać się miękkim, bardziej miękkim”. To samo znaczenie ujawnia się również w derywatach drugiego stopnia z przedrostkiem pa-. c) Znaczenie „sprawiać, żeby było bardziej X”. Np.: ilginti „czynić długim”, trumpinti „czynić krótkim” DZ, platinti „czynić szerokim (szerszym)”, siaurinti „czynić wąskim, #5 Zob. o rozbieżności między semantycznym i formalnym uzasadnieniem derywatów: : Urbutis V. Min. veik., s. 84. 162 węższym”, ploninti „czynić cienkim”, storinti „czynić grubym, grubszym- ”, didinti „czynić większym” (LKŽ —caus. didėti: Pavasarį reikės sodą didint Gs), mažinti „czynić mniejszym pod względem objętości”, kietinti „czynić twardym, twardszym”, minkštinti „czynić miękkim, bardziej miękkim”. Czasowniki te (z wyjątkiem kietinti „utwardzać” i ir minkštinti „zmiękczać”), a także aukštinti „podwyższać”, žeminti „obniżać”, gilinti „pogłębiać”, artinti „przybliżać”, tolinti „oddalać”, mają nienotowane w słownikach (choć niekiedy ilustrowane) ir znaczenie „sprawiać, że wygląda, jakby był X”, np. : Krótka spódnica wydłuża nogi, Pionowe linie wyglądają korzystniej — podwyższają i wysmuklają sylwetkę trš, Szerokie ubrania pogrubiają człowieka DŽ, Lornetka przez jeden koniec przybliża, przez drugi oddala DŽ, Szkło powiększające DŽ, Pomarańczowy kolor zwęża i zmniejsza przestrzeń trš itd. Czasowniki kietinti i minkštinti, a dokładniej ich derywaty drugiego stopnia z przedrostkiem pamają znaczenie „dotykając, spróbować, czy X”, np.: pakietinti „spróbować twardości- ”, paminkštinti „nacisnąć kilka razy, sprawdzić, czy jest miękki” (por. palengvinti i pasunkinti „podnosić kilka razy w celu ustalenia ciężaru”). Derywaty drugiego stopnia z przedrostkiem nuuzyskują znaczenie „sprawić, żeby było zbyt X”, np.: nuilginti „uczynić zbyt długim”, nutrumpinti „uczynić zbyt krótkim” DŽ, nudidinti „uczynić zbyt dużym”, nuplatinti „uczynić, uszyć zbyt szerokim” itd. Takie znaczenie odnotowano również w przypadku czasownika nukietinti: „uczynić zbyt twardym”. 4.3.1. Jak już wspomnieliśmy, przymiotniki ilgas „długi”, trumpas „krótki”, platus „szeroki”, siauras „wąski” mają również sem „przestrzeni” (a znaczenia derywatów niektórych z nich odpowiadają znaczeniom derywatów przymiotników aukštas „wysoki”, gilus „głęboki”, žemas „niski”). Jednak ważniejszy w ich strukturze jest sem „ilości”. Mogłaby to potwierdzać również interpretacja psycholingwistyczna. Przecież abyśmy mogli zakwalifikować przedmiot jako np. wysoki, istotne jest jego położenie w przestrzeni (pionowość, podstawa, wierzchołek itd.). Natomiast przedmiot długi lub szeroki może być taki niezależnie od położenia w przestrzeni; najważniejsze są tu ilościowe relacje między częściami przedmiotu. ; 4.4. Sem „czasu”. Przymiotniki: ilgas „trwający długo”, trumpas „trwający krótko” DŽ, senas „mający wiele lat, stary, nie młody (o ludziach, zwierzętach); rosnący długo (o roślinach)”, jaunas „mający niewiele lat, młody”, naujas „niedawno powstały, wykonany, nabyty”, ankstus „odnoszący się do początku jakiegoś okresu”, vėlus „znajdujący się daleko od początku, zmierzający ku końcowi (o czasie)” DŽ. a) Długość „sam długi czas” (Ilgumoj dienos aš ir tai tiek nesuverpiu Sdk), krótkość analogicznie. (np. z kartoteki LKŽ 7rumpumoj nakties), starość „Ssenumas; stara rzecz”, młodość „młode lata” (jaunystė „młode lata, młody wiek”), nowość „coś nowego”, wczesność „wczesność, wczesny czas”, późność „późny czas” DŽ. b) Nie tworzy się ich od przymiotników z dominującym semem „czasu”, np. ilgėti i trumpėti manifestują sem „ilości”, a nie „czasu”. Senėti „stawać się starym (starszym- )” i jaunėti „stawać się młodszym, młodnieć” (najwidoczniej analogicznie do senėti; ma cechę względności) są związane z semem „stan”. c) Znaczenia zleksykalizowane, np.: ilginti „zwlekać, przedłużać”, ankstinti „robić coś za wcześnie, przyspieszać”, vėlinti „robić coś później, niż trzeba” DŽ, naujinti „usuwać ślady użytkowania, zużycia, starzenia się”, jauninti „czynić młodym; przywracać siły młodości”, seninti „zob. sendinti“ (sendinti caus. senti „czynić starym“) (znaczenia tych ostatnich są najmniej zleksykalizowane, przypuszcza się, że dlatego, iż podstawowe przymiotniki mają sem „stan“). 163 d) Iš przymiotników łączonych semem „faza czasu“, tworzone są su przymiotniki za pomocą formantu -yvas; jednak jų znaczenia są różne: ankstyvas „zachodzący wcześnie...“, vėlyvas * „zachodzący późno“, jaunyvas „dość młody, niestary“ DZ (dokładniejsza definicja- ), sędziwy „w podeszłym wieku, podstarzały“. Jak widać, znaczenie dwóch pierwszych derywatów jest znacznie zleksykalizowane, dwóch o kolejnych — modyfikacyjn- — e. 5.1. W niniejszym artykule iš przedstawiliśmy jedynie przykład zastosowania analizy relacji słowotwórczych w istocie. Możemy jednak wyciągnąć pewne wnioski ir potwierdzające naszą hipotezę: jeśli bazowe przymiotniki mają wspólny sem, to 1) odpowiednie derywaty uzyskują: identyczne znaczenia słowotwórcze jų a) (albo powtarzają repertuar znaczeń (np. derywaty z formantem -umd), zwłaszcza gdy ów sem jest dominujący (np. przymiotniki „koloru“); znaczenia o identycznym stopniu leksykalizacji b) (np. derywasu ty formantu -ėti). 2) rozbieżność znaczeń słowotwórczych wskazuje na różnicę przymiotników podstawowych względem innych semów (np. senyvas ir ankstyvas lub baltuoti ir žaliuoti). 5.2. W języku działa prawo ekonomii środków wyrazu. Słowotwórstwo według analogii semantycznej jest jednym z iš przypadków przejawiania się tego prawa. Uważamy, że w dalszych badaniach nad relacjami derywacyjnymi przymiotników można ustalić maksymalnie zbliżone struktury semantyczne (semantemy). AEPHBATHBHBIA ACNEKT CEMAHTHKH HEMPOM3BOJIHBIX NMPHJATATEJIbHbBIX Pe3ome craTee B omMchiBaeTCS NpHMeHeHHe aHANW3A CJIOBOOGpa3OBATEJIbHELIX OTHONIEHMI ITpHiAraTeJIbHBIX C HEJILIO МOATBEPKICHHA HX CEMAHTHYECKON G/IH30CTH IIO OTHOLIEHHIO K TOM HJIH HHOMN zwyczajowe, KONSTYTUJĄCE HX CEMaHTHYECKYIO CTPYKTYpY. Llenecoobpa3nocTs Takoro anaJIH3a OCHOBBIBACTCS HA THIIOTE3€ O TOM, YTO CeMaHTuyeckas GIHM30CTH MIPOM3BOJHBIX, BOCXOJIAIHX K ONpeNesieHHON CJIOBOOOpa3OBATEJILHOČ MOEN, NO/KHA CBHJIETEJILCTBOBATL O ČEMAHTHYeCKOH OJIH3OCTH NpOH3BOJISINIHX; BO3MOXHOCTL TaKOTO aHAaJIH3A OCHOBAHA HA DPeryJiApHOCTH AeaTbeKTHBHOM! JIEDHBAIIMH B JIATOBCKOM S5i35IKE, HOMEHKNaTYpa CEM COCTABJIEHA C YYETOM MOJIEJIH X. II. Coronoscxoit. Hamaune ceM YycraHapjiuBaeros ITyTEM OOOGOnEHHS CJIOBADpHEIX OItpejteJreHHit. B crarbe maercs ommcaHWe HeKOTODpEIX CJIOBOOOpa30BaTeJIbHLIX OTHOLNeHHI! 4 rpynun IpwiaraTENLHBIX, O0BEIMAAEMBIX COOTBETCTBEHHO OŠIIeii ceMoil (pa3Horo mopsiaka), user”, „TItpocTpamcrBo“, ,KOJNHYECTBO, ,BpemsTM, O630p 3HaveHWi NpOH3BOJIHEIX IIOKA3AJI, UTO AUIS HEKOTOPBIX PACCMATPHBAEMBIX MOJIeJIeit OTAaĮ[bEKTHBHOH JIEepHBAIHH KaTerOpHaJILHAS (JEKCHKO-rpaMMaThyeckasi) OGINHOCTL ItpOH3BOBAnIUx (KauecTBEHHOCe NMpHIATaTeNbHOE) He SBISIETCA JIOCTATOHLIM OCHOBaHMEM UI 06pa3oBaHHs IIDpOH3BOJIHbIX C OXHJIACMbIM (B COOTBETCTBHH C МОЖЕЉИО) СЛОВООБРАЗОВАТЕЉНИМ ЗНАЧЕЊЕМ. Наблюдается хексукамизацуст (разном степени) значений. Вераканривајется, “ТО Представляющие собой объединённые части сетки (особенно, если Ta сетка является периодической), соответствующие C производным (B рамках одной молекулы, обладающим OIMHAKOBBIM CJIOBOOGpAa3O0BATEJILHLIM 3HA4UCHHEM WIM 3HAYCHHAMH OJIKMHAKOBONŽ CTeIICHH JIEKCHKAJIH3AIKK; BapbHDpOBAHHe STHX 3HAYCHHMIH CHIHANM3MPYET O HAJIHYHH B CeMAHTH4eCKOH CTPYKTYpe IIDOH3BOJŲSINHX JPYrHX pelIeBaHTHELIX ceM. Ilpeamonaraercs, YTO JIaJIbHelIiee KCCJIe/[fOBAHHEe CJIOBOOOpa3OBATEJILHbIX OTHONNIEHHĖ MOXET CIIOCOGCTBOBATL YCTAHOBJICHHIOCEMAHTEM MAKCHMAJIbHON GJIM3OCTH. IlojrgepkuBaeTCH, YTO TIOJIOXEHHA H WYTWORY NOSAT TYMOTETYCZNY CHARAKTER, KTÓRY ŁĄCZY W PIERWSZYM RZĘDZIE Z MOŻLIWOŚCIĄ HETEROGENICZNOŚCI I HETEROKRONICZNOŚCI PRODUKTYWNYCH, 164