Literatūrinės kalbos ryšiai su gyvąja kalba

LIETUVIŲ KALBOS SANDAROS TYRINĖJIMAI LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXVI (1987) PRANAS KNIŪKŠTA ZWIĄZKI JĘZYKA LITERACKIEGO Z JĘZYKIEM ŻYWYM Setna rocznica urodzin Juozasa Balčikonisa jest ważnym wydarzeniem w naszej językoznawstwie i świętem kultury języka. Symboliczne jest to, że lata, które upłynęły od jego narodzin, obejmują całą historię współczesnego litewskiego języka literackiego. J. Balčikonis przyszedł na świat, gdy prasa ostatecznie wyznaczyła podstawę i zasady języka ogólnego, które później utrwalił i rozwinął Jonas Jablonskis. J. Balčikonis dorastał i dojrzewał wraz z ogólnym językiem literackim. Na jego poglądy częściowo wpłynęły prace i idee J. Jablonskiego, częściowo zaś te same warunki społeczne, które oddziaływały również na litewski język literacki. Do poglądów J. Balčikonisa najbardziej przylgnęła zasada J. Jablonskiego, że podstawą języka literackiego jest żywy język. J. Balčikonis stosował ją we wszystkich dziedzinach praktyki językowej – w przekładach, korekcie językowej, nauczaniu języka w szkole średniej i wyższej – i trzymał się jej przez całe życie. W ciągu sześciu dziesięcioleci jego działalności litewski język literacki ostatecznie się ukształtował i rozwinął, nieco zmienił się on sam, jego teoria, a wreszcie także relacje z innymi dziedzinami języka, lecz nic nie zachwiało zaufaniem profesora do żywego języka. Strategia J. Balčikonisa była prosta i jasna: mów i pisz tak, jak mówią twoi rodzice i sąsiedzi. Patrząc na język literacki z dzisiejszej perspektywy, takie nastawienie może wydawać się nieco jednostronne, profesor stosował je jednak bardzo owocnie: odpowiadało ówczesnym okolicznościom i potrzebom. Tę metodę wypracował w czasach, gdy język literacki czerpał niemal wszystkie środki wyrazu z ludowej mowy potocznej, a niemal całe społeczeństwo rozpoczynało swoją drogę językową od dialektów i gwar. Język literacki i jego użytkownicy nie mieli innego pewnego oparcia. Z zewnątrz wdzierały się do niego głównie zapożyczenia i zawiłości składniowe, prymitywnie skonstruowane na wzór innych języków. J. Balčikonis przede wszystkim starał się uchronić przed tą chorobą młode pokolenie, które musiało przejść przez rozdroże dialektu i ogólnego języka literackiego. Najlepszą odporność na nią mógł rozwijać żywy język, a ćwiczenia profesora były niczym gimnastyka lecznicza, której nie zastąpią żadne fabryczne lekarstwa. Profesor uczył zarówno konkretnymi przykładami, jak i – w jeszcze większym stopniu – rozwijając intuicję i wyczucie językowe. Gdy pozycja żywego języka jest mocna, można na nim polegać bez reguł i dowodów. Język literacki nigdy nie ograniczał się do zasady „tak mówią ludzie”. Z czasem coraz bardziej potrzebował także innego oparcia i innych argumentów. Warunki społeczne, potrzeby społeczeństwa i zmiany językowe rodzą nowe problemy językowe, a praktyka językowa staje się bardziej złożona. Pojawiają się innowacje, których nie można już uznać za zwykłą negatywną opozycję wobec żywego języka. Językowi literackiemu nie wystarcza 115 to, co jest bezpośrednio zaczerpnięte z języka tradycyjnego. Na jego wzór tworzy się nowe słowa i wyrażenia, poszerza się możliwości słowotwórcze i składniowe. Język literacki staje się bardziej samodzielnym systemem, coraz częściej opiera się na własnych zasobach, kieruje się własnymi wzorami i prawami. Żywioł języka zaczyna być uznawany za niższy poziom, a wyższy zajmuje gramatyka ze swoimi regułami, których trzeba się nauczyć i je zapamiętać. Bezpośredni wpływ żywego języka traci decydujące znaczenie i nie może już przyćmić planowego porządkowania języka. Mowie mieszkańców wsi albo brakuje potrzebnych odpowiedników, albo nie zaspokajają one już zwiększonych potrzeb językowych. Język wypuszcza nowe odrośla, które trzeba weryfikować innymi sposobami. Zasada tradycyjnego żywego języka staje się ograniczona również dlatego, że przybywa ludzi, którzy dorastali bez niego. Nie mogą się uczyć z tego, „jak mówią ludzie”. Przez jakiś czas można ignorować interesy użytkowników języka pozbawionych dialektu, ale na dłuższą metę i z nimi trzeba coś zrobić. Pozostawione bez opieki ich językowe urządzanie się w mieście zaczyna wpływać na cały język. J. Balčikonis uważał to za nieuniknione zło i, jak wynika z listu do L. Dambriūnasa, przesadnie dramatyzował: „Ogarnia mnie lęk, co stanie się z naszym językiem, kiedy jego los weźmie w swoje ręce pokolenie wychowane w miastach – bez dialektu, bez żywego wyczucia językowego. Co się stanie, obrazowo naszkicował dr Algirdas Margeris w swoim dziele „Amerykańscy Litwini i słownik zapożyczeń angielskich”1. Retoryczne pytanie postawione przez profesora staje się dla nas całkiem realne, ale ani z językowego, ani ze społecznego punktu widzenia nie możemy zgodzić się z odpowiedzią, którą podyktowała polemika. Samo życie wymaga, by spojrzeć na tę sprawę z dzisiejszej perspektywy i wyciągnąć własne wnioski. Już teraz pokolenie wychowane w miastach wykonuje różnorodną pracę związaną z praktyką językową. Mamy niemało pisarzy i dziennikarzy, nauczycieli lituanistyki i krytyków literackich, redaktorów, którzy nie posługują się żadnym dialektem. Obawy profesora dotyczące słabnącego wyczucia językowego były zasadniczo uzasadnione. Z prasy, a zwłaszcza z niepublikowanych tekstów i mowy potocznej, widzimy, że szybko przybywa ludzi, którym zaczyna go brakować. Tworzy się coraz to nowe, zniekształcone znaczenia słów, dziwaczna, sztuczna składnia, łączy się niezgodne formy i znaczenia wyrazów. Osłabione wyczucie językowe wyraźnie ujawnia niewłaściwe użycie przymiotników z przyrostkiem -iškas (gyveniškas patyrimas) oraz ślepe doczepianie przyrostka -inėti do czasowników (Likus penkioms minutėms, atsilikimėjome penkiais taškais). Człowiek mający wyczucie językowe bez wahania powie – buvome atsilikę. Użycie form złożonych (nieumiejętność ich używania) dobrze pokazuje w ogóle wyczucie językowe człowieka. To samo można powiedzieć o orzeczniku w narzędniku i rzeczownikowym użyciu wyrazów przymiotnikowych (iš pasakyto matyti, nurodytą reikia vykdyti). Głuchotę językową ujawniają używane w ten sposób formy czasowników: Nuvykau stebėti Duisburge įvykusias pasaulio pirmenybes. Jak można obserwować coś, co już się wydarzyło? Za takie problemy językowe po części, rzecz jasna, odpowiada oddalenie miejskiego środowiska od źródeł żywego języka. Ale utożsamianie miasta ze złym językiem i zrzucanie całej winy wyłącznie na nie — 1 Balčikonis J. Rinktiniai raštai. – V., 1982, t. 2, p. 260—261. 116 Uznanie tych kłopotów za takie byłoby zarazem obraźliwe i niesprawiedliwe. Śmieci językowe znajdujemy także w pismach autorów pochodzenia wiejskiego, a na współczesnej wsi można usłyszeć takie językowe śmieci, że, jak powiedzieć słowami K. Saji, „aż wstyd słuchać”2. Coraz ważniejsza staje się nie przeciwstawność miasta i wsi, lecz żywego i sztucznego, albo — co ważniejsze — prawdziwego i zniekształconego języka. Największe zagrożenie stanowi nie po prostu język sztuczny, lecz nieudolnie zniekształcony. Nie wystarczy już powiedzieć, że podstawą języka literackiego jest język żywy. Oddalając się od niego, niekoniecznie popełniamy grzech śmiertelny. Niegdyś dominujący pogląd podważyły teoria stylów funkcjonalnych i praktyczny język dziedzin specjalistycznych. Choćby ktoś doskonale znał żywy język i z największą pomysłowością korzystał z jego zasobów, bez specjalistycznej terminologii czy składni stylów specjalistycznych nie rozważy problemów naukowych kosmonautyki ani ekonomii politycznej, nie napisze „Kodeksu cywilnego” ani nie przetłumaczy „Przepisów ruchu drogowego”. Opozycję między językiem żywym a specjalistycznym, czyli innymi słowy — sztucznym, określa tu nie użytkownik języka, lecz styl funkcjonalny. Pokolenie, które dorastało bez bezpośredniego wpływu żywych gwar, szuka własnej drogi do ogólnego języka literackiego. Nie może polegać na mowie swojego środowiska społecznego. Solidne podstawy zdobywa w szkole, a ta wtłacza człowieka w suche ramy norm. Porady zawarte w gramatykach, podręcznikach i opracowaniach normatywnych nie dają wszystkiego, czego potrzebuje świadomy i wykształcony użytkownik języka. Szuka on własnej relacji z językiem, dostosowuje go do swojej psychiki i potrzeb, stara się kształtować go po swojemu. Szuka sposobów unikania szablonów, stara się jakoś załatać luki powstałe wskutek utraty środków wyrazu żywego języka. Z dostępnych zasobów tworzy nowe kombinacje: zmienia odcienie łączliwości wyrazów, łączy zjawiska z różnych dziedzin i okresów historycznych, od wyrazistych form syntetycznych przechodzi do logicznych opisów analitycznych. Na różne sposoby tworzy się iluzję wyrazistego i elastycznego języka, która przynosi pociechę i zadowolenie tym, którzy od dzieciństwa nie mieli styczności ze źródłami żywego języka, lecz chcą wyrażać siebie za pośrednictwem języka i wypowiedzieć twórcze słowo. Nic dziwnego, że wpływ żywego języka na język literacki stopniowo słabnie. To zjawisko obiektywne i nieuniknione, podobnie jak zanik żywej przyrody pod wpływem chemii czy zwiotczenie mięśni w epoce techniki. Stosunki między dawnymi a nowymi zjawiskami językowymi, oprócz obiektywnych sprzeczności, jeszcze bardziej komplikuje subiektywne nastawienie ludzi. Przywykliśmy nieufnie mówić o nowościach tylko dlatego, że nie występowały w języku tradycyjnym. Zwolennicy nietradycyjnych odmian języka długo i z trudem walczyli o równe prawa ze wszystkimi. Teraz zaczynamy odczuwać także zjawisko przeciwne — na żywy język zaczyna się patrzeć z góry, jak na coś przestarzałego. Skrytykowany za sztuczny styl niejeden już próbuje odparować, że pisał nowocześnie, „po europejsku”. Ośmielają się nawet ogłaszać w prasie, że za obecne problemy języka litewskiego winny jest… „język wieśniaków”. W czasach J. Balčikonisa, w środowisku ukształtowanym przez jego idee, trudno byłoby sobie wyobrazić taką myśl, a dziś poważni językoznawcy, polemizując z autorem takiego poglądu, zaczynają od stwierdzenia, że i oni „nie raz twierdzili dokładnie to samo”, choć w rzeczywistości tego nie robili. Przecież czym innym są różne funkcje języka literackiego, z których jednej zwykły język nie jest w stanie spełnić, a czym innym — nieograniczone możliwości języka beletrystycznego. Jedno to szukać sposobów poszerzania i wzbogacania żywego języka, a co innego — z dumą się od niego odwracać. 2 Saja K. Atsakymai į „Kalbos kultūros“ klausimus. — Kalbos kultūra, 1976, sąs. 31, p. 7. 117 zwykły język nie jest w stanie spełnić, a czym innym — nieograniczone możliwości języka beletrystycznego. Jedno to szukać sposobów poszerzania i wzbogacania żywego języka, a co innego — z dumą się od niego odwracać. Niechęć do żywego języka może wyrządzić wiele szkód. Ogłosiwszy, że język tradycyjny jest przestarzały, łatwo możemy usprawiedliwić wszelkie odchodzenie od niego, przestać zważać na jego prawa i pisać tak, jak komu przyjdzie do głowy. Jak pokazują współczesne teksty, niemało indywidualnej twórczości językowej rzeczywiście przekracza dopuszczalne granice i narusza ducha języka litewskiego, a czasem także obowiązujące reguły. Gdy autor przestaje odczuwać związek z żywym językiem, nawet zwykłe normy językowe trzeba sprawdzać według zaleceń gramatyk i pisanych poradników. Pisarz albo zaczyna tworzyć język indywidualny, przekraczając normy ogólne i utrwalone tendencje, albo pisze poprawnie gramatycznie, lecz stylem pozbawionym polotu i indywidualnego charakteru. Najpewniejszym sposobem tworzenia elastycznego i naturalnego stylu indywidualnego jest twórcze wykorzystanie tego, co istnieje w żywym języku. Trzeba przekopać się w głąb języka, zbadać jeszcze nieudeptane ścieżki, rozwikłać splątane pętle użycia i samemu powiązać nowe węzły ze zwykłych słów. A wszystko trzeba robić delikatnie, by nie przeciąć korzeni, które poruszone przez ciebie słowo zapuściło w systemie językowym. Trzeba czuć, co i jak ukształtowało się tu na przestrzeni wieków, co można poruszyć, a czego nie wolno dotykać. To wyczucie do dziś najlepiej kształtuje tradycyjna mowa wiejskich mieszkańców. Zgromadziła ona poglądy, sposób myślenia i gust narodu, najmniej uległa stereotypom i wpływom obcym. Język wieśniaków cenimy nie z przyzwyczajenia ani sentymentu, lecz dlatego, że najlepiej odpowiada istocie i podstawom całego naszego języka. Tym, którzy muszą docierać do literatury okrężnymi drogami, żywy język najlepiej zastępują folklor i literatura klasyczna, słowo pielęgnowane w rodzinie. Wszystko to pomaga wykształcić wyczucie językowe, bez którego trudno znaleźć właściwą relację języka indywidualnego zarówno z regułami, jak i z nieskrępowanym przez nie żywym językiem. Oczywiście folklor nie może zastąpić stylów funkcjonalnych ani zaspokoić bezpośrednich potrzeb codziennego języka ludzi; pomaga jedynie rozwijać i podtrzymywać wyczucie językowe, którego coraz bardziej zaczynamy odczuwać brak. Pewne konflikty z żywym językiem mają już także językoznawcy, choć doskonale rozumieją i uznają jego znaczenie. J. Balčikonis nie mówił o sprzecznościach między zwykłym językiem a regułami: albo traktował żywy język jako dowód, którego nie trzeba już objaśniać, albo opierał się na regule wyprowadzonej z niego. Najczęściej powtarzał regułę, że celownik z bezokolicznikiem jest właściwy wtedy, gdy wskazuje się środek służący do wykonania czynności. Być może nie obejmowała ona wszystkich przypadków występujących w żywym języku, ale wyraźnie wyprowadzono ją z jego przykładów. Jeśli żywy język nie zgadzał się z jakąś bardziej ogólną regułą, J. Balčikonis opowiadał się za rzeczywistym użyciem. Na tym polegała cała jego praktyczna działalność na rzecz kultury języka. Teoretycznie wyłożył swoje stanowisko, pisząc o nazwie jeziora Bils: „jak się wymawia w żywym języku, tak należy też używać”, a dalej dodaje ironicznie: „Wobec faktów nawet prawa metatonii muszą zamilknąć”3. Autentycznych faktów językowych J. Balčikonis, podobnie jak K. Būga, nie podejrzewał 3 Balčikonis J. Rinktiniai raštai. — V., 1978, t. 1, p. 384. 118 i nie zabraniał używać ich w języku literackim, niezależnie od tego, czy obejmowały je zasady pisowni, czy nie. Obecnie praca nad normalizacją języka stała się bardziej rygorystyczna i racjonalna. Chcemy koniecznie mierzyć wszystko według zasad, kodyfikować i oceniać według nich to, co jest używane w praktyce. Zasady stają się bardziej formalne, szersze i sztuczniejsze. Zrozumiałe, że ułatwia to regulowanie nowych zjawisk językowych. Ułatwia standaryzację specjalistycznych sposobów wyrazu, na przykład środków tworzenia terminów, utartych formuł języka prawnego czy kancelaryjnego. Rozszerzanie prac systematyzacyjnych dochodzi do takiej granicy, że zaczyna kolidować z żywym językiem. Niebezpieczeństwo nadmiernej normalizacji polega na tym, że chcemy zmieścić w zasadach wszystkie zjawiska językowe, a to, co się nie mieści, staramy się „poprawić” albo uznajemy za nienormatywne. Zaliczają się do nich najniewinniejsze fakty żywego języka. Z prasy praktycznie już wypleniono formę liczebnika zbiorowego vieni, która nie ma przyrostka -er-. Podnosi się sprzeciw wobec form określonych przymiotników pirmutinis, paskutinis, powołując się na ogólne twierdzenie, że przymiotniki z przyrostkiem -inis nie mają form określonych. Do naruszeń normy zalicza się akcentowanie wyrazów mašina, Europą, choć takie akcentowanie jest bardziej rozpowszechnione niż mašiną, Europą. Wyszukuje się i znajduje coraz to nowe rzekome błędy, na przykład bez nich wymawia się melioracija. W wyniku takiej działalności język więcej traci, niż zyskuje. Nigdy nie mieścił się i teraz nie mieści się w formalnych zasadach. K. Ulvydas trafnie to ujął: „Żadne zasady, choćby układały je dziesiątki naukowców przez dziesiątki lat, nie zdołają objąć, wyczerpać i rozstrzygnąć w pełni wszystkich możliwych przypadków użycia języka mówionego”4. Aby praca nad kulturą języka i kodyfikacją nie kolidowała z żywym językiem, trzeba zachować równowagę między użyciem skodyfikowanym a rzeczywistym. Z tym, co realnie istnieje w języku, ale nie przystaje do reguł pisanych, należy postępować ostrożnie. Zjawisko, które z pozoru wydaje się nieprawidłowe, może okazać się całkowicie naturalne, jeśli spojrzymy na nie z innej perspektywy. Z systemem języka może je dobrze powiązać inna, wcale nie gorsza, lecz mniej formalna i bezpośrednia zasada. Liczebnik vieni bez przyrostka -er- możemy rozumieć jako liczebnik zbiorowy, ponieważ liczba mnoga jest charakterystyczną formą wszystkich liczebników zbiorowych. Dobrze widać to na przykładzie celownika i narzędnika drugiego liczebnika porządkowego: ich zwykłe (podstawowe) formy są w liczbie podwójnej — dviem, dviem, a formy zbiorowe — liczba mnoga rodzaju męskiego i żeńskiego — to dvej iems, dvejoms; dvejais, dvejomis. Tak samo jest z trzecim liczebnikiem porządkowym: trims — trejiems, trejoms; trimis — trejais, trejomis. Liczebniki te różni jeszcze dodatkowa cecha — przyrostek -ej-, który nadaje liczebnikom zbiorowym wymagany kształt dźwiękowy. Niektóre formy bez niego są w ogóle trudne do utworzenia, np.: dv(e)joms, dv(e)jais. Począwszy od „czterech”, formy zarówno podstawowych, jak i zbiorowych liczebników są mnogie, dlatego ich jedyną cechą odróżniającą staje się przyrostek -er-, np.: penki, penkios — penkeri, penkerios. Zaczynamy wyobrażać sobie, że jest on niezbędny we wszystkich liczebnikach zbiorowych: liczebnik vieni przerabiamy 4 Ulvydas K. Dabartinės lietuvių literatūrinės kalbos skyrybos principai. — Kalbos kultūra, 1963, sąs. 5, p. 15. 119 na vieneri, a w „Gilsė” Krėvėgo znajdujemy nawet podobnie przerobiony liczebnik trejeri: Po trzydziestu trzech latach będę pamiętał…5 Bez wątpienia jest to forma zmyślona, przypadkowa. W tym samym miejscu, sześć wersów dalej, jest trisdešimt treji metai, a kilka stron dalej również vieni meteliai. Liczebnikowi vieni nie jest potrzebny przyrostek rozróżniający formy -er- — od liczebnika podstawowego wyraźnie odróżnia go forma liczby. Liczebnik podstawowy vienas ze względu na swoje znaczenie nie może mieć liczby mnogiej; jest ona potrzebna jedynie jako forma zbiorowa. Sztucznie utrudnia się wymowę i akcentowanie wyrazu Europa. Mamy zasadę, że samogłoska o w wyrazach międzynarodowych jest krótka, dlatego akcent musi z niej przeskoczyć na krótką sylabę końcową: prozà, sofà, a ze względu na ogólną zasadę także Europà. Wiele gwar udomowiło ten wyraz — wymawia go z długim o i akcentuje inicjalnie opadająco — Európa. Gwarowy wariant wymowy Európa jest równie prawidłowy jak unormowane Europà, a co najważniejsze — bardziej naturalny i wygodniejszy, ponieważ chroni przed błędami akcentowania. Gdy normalne fakty istniejące w języku nie przystają do sformułowanej reguły ogólnej, należy bardziej tolerować warianty normy. Redaktorzy i korektorzy nie muszą koniecznie zmieniać vieni na vieneri. Na pozdrowienie labą dieną śmiało możemy odpowiedzieć formą biernika lãbą diẽną. Można w pełni uzasadnić wyrazy międzynarodowe z długim, akcentowanym inicjalnie o, takie jak Európa ir sofà. Również mãšina rozpowszechniła się nie bez powodu, lecz za sprawą tendencji żywego języka do akcentowania pierwszej sylaby trójsylabowych wyrazów międzynarodowych. Tendencja ta nie została zbadana ani opisana, ale jest wyraźnie odczuwalna. Wskazują na nią takie wyrazy jak tãlentas ir prõcentas. Dlatego całkowicie zrozumiałe są rozpowszechnione warianty akcentowania kònkursas, tránsportas, trìmestras, vàgonas, które — podobnie jak mãšina — nie budziły żadnych wątpliwości J. Balčikonisa. Nie należy nazywać człowieka ignorantem za taką wymowę tych wyrazów. W imię przesadnej „poprawności” zabrania się ludziom jeździć taksìu i chodzić w pensnè. Atakując niewinne wyrazy żywego języka, podważamy zaufanie ludzi do ich własnego języka i ranimy ich poczucie językowe. Nie rozumiejąc, dlaczego poprawia się ich mowę, ludzie zaczynają mówić inaczej, niż są przyzwyczajeni, i popełniają znacznie większe błędy. Dopóki język normatywny może jeszcze opierać się na żywym języku i poczuciu językowym, nie należy go tłumić, lecz wspierać. WZAJEMNE RELACJE JĘZYKA LITERACKIEGO I MOWY LUDOWEJ Streszczenie Podstawą i źródłem języka literackiego jest mowa ludowa. Gorącym orędownikiem ludowego charakteru języka literackiego był J. Balčikonis. Na przykładach mowy ludowej opierał praktykę językową i kształtował wyczucie języka. Z powodzeniem stosował zasadę ludowego charakteru języka we wszystkich dziedzinach działalności językowej. We współczesnym języku literackim nie jest to jedyna zasada. Język literacki ma również własne zasoby, rozwija się zgodnie z własnymi prawidłowościami i regułami. 5 Krėvė V. Apsakymai ir padavimai. — V., 1955, p. 31. 120 Znaczna część młodego pokolenia przyswaja język literacki bez pośrednictwa tradycyjnej mowy ludowej, poszukuje nowych dróg do języka literackiego, nowych sposobów rozwijania własnej mowy. Przeciwstawienie języka wsi językowi miasta traci obecnie sens; aktualne staje się przeciwstawienie języka naturalnego i antyliterackiego. Nie daje to jednak prawa do niedoceniania znaczenia mowy ludowej ani tym bardziej do odnoszenia się do niej z lekceważeniem. Takie nastroje mogą przynieść jedynie szkodę: sprzyjać rozpowszechnianiu się zjawisk niezgodnych z normą w języku literackim lub doprowadzić do jego zubożenia. Do ograniczenia możliwości języka może prowadzić również jego supernormatywizacja, superstandaryzacja, tj. próby wyeliminowania z języka literackiego wszystkiego, co nie odpowiada sztywnym regułom. Po pierwsze, zjawiska takie często uwarunkowane są innymi, mniej formalnymi prawidłowościami; po drugie, w języku literackim jako norma, a tym bardziej jako wariant normy, mogą występować pojedyncze fakty mowy ludowej...