Dėl „Clavis Germanico–Lithvana“ autoriaus

LITEWSKIEGO JĘZYKA STRUKTURY BADANIA LITEWSKIEGO JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXVI (1987) VINCENTAS DROTVINAS W SPRAWIE „CLAVIS GERMANICO-LITHVANA“ AUTORA Do napisania przyszłej historii litewskiej leksykografii potrzebne są specjalne badania wszystkich najważniejszych słowników. Niektóre słowniki zostały już zbadane w latach radzieckich- ?. Do tej pory na badaczy czekają Wschodnich zabytki leksykografii pruskiej. Chociaż ne jeden z nich iš jų został omówiony i ar scharakteryzowany® przynajmniej w najbardziej ogólnych zarysach, jednak jest to dopiero początek: leksyka tych słowników, ich znaczenie oraz wpływ na późniejszą leksykografię były badane w niewielkim stopniu. Mówiąc o Wschodniopruskich słownikach, do tej pory posługujemy się ogólną informacją bibliograficzno- -filologiczną: XVII — XVIII-wieczne a. słowniki dwujęzyczne częściej wymienia się jako jednostki bibliograficzne, zjawiska historii literatury litewskiej lub źródła naszej drobnej twórczości ludowej. Materiał tych słownikne ów został w pełni wykorzystany w akademickim „Słowniku języka litewskijų ego”, o całości zasobu leksykalnego prawie nic nie wiemy. Słowniki te są mało znane zarówno leksykologicznie, jak i leksykograficznie. Ne jeden z nich, na iš przykład litewsko-niemieJ. cki słownik Brodowskiego, podczas wojen. najprawdopodobniej zaginął. Z powodu braku bezpośrednich danych historycznych o Wschodnich Najstarsze słowniki pruskie ką trudno wyraźniej określić. Jednak fakt, że zachowały się w rękopisach, zdaje się nie być powodem, by ich nie badać; być może do jų tej pory nie (o zostały opublikowane dlatego, że nie zbadano wielu nieznanych kwestii, takich jak ?). Be czas powstania, autorzy, dokładniejsze okoliczności ich pojawienia się, źródła itd.; nie wiemy również ostatecznie, ir ile mamy tų XVII a. Wschodnich zabytków leksykografii pruskiej. Zwykle wskazuje się trzy zachowane? rękopiśmienne słowniki języka niemieckiego i litewskiego: 1) „Lexicon Lithuanicum”, przypisywany iš tradycji D. Kleinowi, 2) tak zwany Słownik Krauzego ir 3) „Clavis Germanico-Lithvana“,. uważany F. za dzieło Pretoriusza. Identyfikowanie „Lexicon Lithuanicum“ su D. ze słownikiem Kleina, jak czyni się to do dziś, byłoby ryzykowne: zbyt mało wiemy zarówno o D. Kleina słownik pisany, zarówno o patį „Lexicon Lithuanicum“. Iš rozstrzygając kwestię znaków wodnych, (= został on 1 przepisany) Zob. J. prace K. Kruopasa, B. Pakalki, B. Tołutienė, Vosylitė na temat K. słowników S. Sirvydasa, Daukantasa, J. Pabrėžy, D. Sutkevičiusa, A. Juški, Būgisa i K. in. ir słowników. 2 Zob. Balašaitis A. Słowa ir słowniki. — Wilno, 1984. — 142 s.; Palionis J. Historia litewskiego języka literackiego. — Wilno, 1979. — 316 s.; Sabaliauskas A. Historia badań języka mo litewskiego, do 1940 m. — Wilno, 1979. — 252 s.; także jego. Historia badań języka litewskiego , 1940 — 1980 m. — Wilno, 1982. — 265 p. : * O wspomnianych, lecz najprawdopodobniej niezachowanych XVII a. Krystupa Sapiino, Fryderyka Partaci~ jausa, Jana Nie posiadamy bardziej przekonujących informacji o dwujęzycznych słownikach Hurteliusza. 102 "W czwartej a. dekadzie XVII — wieku, a więc D. w czasach Kleina, przeprowadzone przez nas badania znaków wodnych papieru tak zwanego słownika Krauzego wykazują, że jest to ne XVII dzieło: a. słownik napisany (przepisany) (= XVIII w a. trzecim — czwartym „dziesięcioleciu, zatem nie można jo przypisać żyjącemu 1585 (1588) — 1655 m. A. Krauze®, Pod względem objętości, samej leksyki i jej prezentacji najważniejszy ir XVII a. Wschodnich pruski litewski rękopiśmienny zabytek leksykografii jest niemiecko-litewskim „słownik „Clavis Germanico-Lithvana“ (dalej — CGL). To dwutomowy (I t. — „Aal—- Lujt, II t. — Maal — Zwėlfter) su dodatek folklorystyczny „Proverbia guedam Litvanica“ ir Praca uzupełnienia słów (łącznie s.). 2322 Słownik nie ma długiej historii badań. W kwestii jo czasu ir powstania dzieła autora wyrażono kilka opinii, które tutaj omówimy. ir Jeszcze W a. połowie XIX wieku F. Neselman w przedmowie do swojego słownika przypuszczał, że CGL napisany W drugim a. kwartale XVIII wieku, ir nazywano ji anonimowym słownikiem, Ir później, nie znając autora słownika, rękopis przypisywano osobom a. żyjącym w XVIII wieku. Tak bibliografowie iš rozstrzygali na podstawie dwóch wpisów nazwisk znajdujących się w rękopisie słownika. Pierwszy wpis w języku łacińskim znajduje się w I pustym p. 9: tomie CGL Sum Christiаni Friederici Stimeri Sal. Bor. P. Gerwi... Nieco bardziej szczegółowo ten wpis powtórzono II na pierwszej nienumerowanej stronie tomu: Suma Christiani Friederici Stimeri Salav. Bor. Par. Gerwischk. 17468, Słownik omawiany w Państwowym Archiwum w Królewcu miał sygnaturę tomów :1ą Msc. 85 in 4, Msc. 86 in 4. Jego, podobnie jak ir inne źródła lituanistyczne, w przededniu pierwszej wojny światowej studiował Kazimieras Būga. J. Redakcja „Słownika języka litewskiego”, kierowana przez Balčikonisa, sprowadziła rękopis tego słownika į do Kowna w celu wypisania słów. Po Wielkiego (w czasie wojny (1946 ojczyźnianej) J. Jurginis, J. Kruopas i inni naukowcy šį wspólnie słownik su J. Brodowskiego, K.. odnalazłszy rękopisy ir Donelaitisa i inne unikaty lituanistyki, przywieźli iš Wschodnich Prus. Teraz przechowywany w CGL Litewskiej TSR MA W Bibliotece Centralnej. Kwestię autorstwa słownika do tej pory chyba najdokładniej badał Jurgis Lebe- -dys”. Na podstawie ilustracji w słowniku i ir innych wskazanych w nim źródeł próbował ustalić przybliżony dė czas napisania słownika. Po zapoznaniu się z opiniami wcześniejszych badaczy skłania się on ku przypuszczeniu, że pierwszy tom tego słownika został napisany 1672 m. "(gdy autor 48 miał lat). Ponieważ II w tomie wspomniaT. no o autorstwie Słownika Szulca (Sapūnasa), 1673 m. 4 cechy rękopisu oraz leksykograficzne przedstawienie słów są analizowane w przygotowanej przez autora tego artykułu publikacji „Lexicon Lithuanicum”, wydanej przez wydawnictwo „Mokslo” (1987). * Szerzej zob. Drotvinas V. Kiedy napisano tak zwany słownik Krauzego. — Baltistica, 1984, t. 20 (2), p. 163—167. $ Kristijonas Frydrichas Stimeris w 1746 r. został mianowany proboszczem w Gerviškėnach, na początku XIX w. słownik należał do precentora Wilhelma Teodora Šimelpenigisa z Ziliy, gdzie do 1695 r. proboszczem był Pretorius, Drobna folklorystyka litewskiego 7 ludu XVII— XVIII wieku. Przysłowia, porzekadła, zagadki/Oprac. J. Aebedys. — Wilno, 1956. — 631 p. 103 „Compendium Grammaticae Lithvanicae”, czyli cały słownik ukończony około roku, najpóźniej w roku®. 1674 — 1675 Ši data jest obecnie niemal powszechnie uznawana. W nowym wydaniu tomu „Słownika języka I litewskiego” skrót oznacza C „Clavis Germanico-Lithvana” (dawniej dwutomowego archiwum królewieckiego I Msc. 85 in 4, II Msc. 86 in 4 rękopis napisany w latach)®. 1673—1701 Datę sporządzenia słownika podaje się na podstawie J. badań Lebedisa. W pracach bibliograficznych F. Pretorius be bez żadnych zastrzeżeń ar ani komentarzy uznawany jest za autora zachowanego w rękopisie słownika języka niemiecko-litewskiego'®. Niektórzy ne językoznawcy nie są co do tego całkowicie przekonani. Według J. Lebedysa autor sam tłumaczył fragmenty Biblii potrzebne do słownika, a przekład Biblii Bretkūnasa był dla niego J. niedostępny? ?. O J. Palionis twierdzi, że Fryderyk Pretorius, pisząc pod koniec XVII a. wieku słownik niemiecko-litewski, sięgnął po wyrażenia frazeologiczne ir iš J. z przekładu Biblii Bretkūnasa”. Przeprowadzona przez nas wybiórcza analiza konkordancji wykorzystywanych przez CGL ir J. Porównanie przekładu Bretkūna pokazuje, że przy tłumaczeniu zdań J. z rękopisu Biblii Bretkūna najprawdopodobniej nie korzystano. O autentyczności przekładu świadczą dość wyraźne różnice w doborze słów, połączeniach form wyrazowych, pisowni słów, konstrukcjach ir zdaniowych, szyku wyrazów i skrótach! *. ir ir Wszystko to pozwala uznać Pretoriusza ir za tłumacza Biblii, przynajmniej jej konkordancji. Zatem rozważając czas powstania CGL, powinniśmy przede wszystkim rozróżnić rok rozpoczęir cia opracowy- (= wania słownika od roku ukończenia jego pisania. Ważne jest ustalenie roku rozpoczęcia pisania słownika. Za nie uważa I się lata 1672, II tomu — 1673, t. y. lata najpóźniej ir wydanej pracy językoznawczej wykorzystanej w słowniku. Nie jest to jednak twierdzenie bezsporne. T. Szulca lata wykorzystania ir gramatyki (Sapunasa) niekoniecznie muszą się pokrywać, CGL niekoniecznie został napisany zaraz po ukazaniu się gramatyki. Ponieważ od do 1673 roku 1695 Wschodnia W Prusach nie wydano ani dzieł językowych, ani pism religijnyT. ch, gramatykę Szulca (Sapūnasa) można było wykorzystać ir później. Oczywiście, opracowanie CGL ne trwało ir ne rok lub dwa. Przecież po kilkanaście lat 1690 m. T. Lepner stwierdził, że F. Pretorius, najstarszy z naszych Prus litewski kaznodzieja, posiadający napisany słownik, lecz nieznajdujący wydawcy**. Jak wiadomo, to wydawcy nie znaleziono aż do F. śmierci Pretorijausa. Ir nie znaleziono z tej prostej przyczyny, że słownik nie został ukończony. Świadczą o tym ne jedynie pozostaI wione na początku 8 tomu puste strony (zdaniem J. Lebedysa przeznaczone na stronę tytułową i przedmowir ę), ale ogólnie ir stosunkowo dużo pustych stron: w tomie I — jų 121, II — 88, iš łącznie pustych stron — 209 (czyli 11,5%, całej objętości słownika). Podstawowy materiał haseł słownikowych zwykle rozmieszcza się na jednej stronie, najprawdopodobniej ir takie strony są napisane „pierwsze 8 Drobna litewska twórczość ludowa..., p. 512. ?* Języka litewskiego Słownik/Odp. red. J. Kruopas. — W., 1968, t. 1, p. XVIII. 10 Litwy SRR bibliografia. A seria. Książki w języku litewskim, 1547—1861. — Wilno, t. 1, p. 328. 11 Sabaliauskas A. Historia badań języka litewskiego... — W., 1979, p. 31. 12 Drobny folklor litewski..., p. 509. 13 Jonas Bretkunas. Pisma wybrane/Red. J. Palionis ir J. Žukauskaitė. — W., 1983, p. 25. 14 Ši temat zasługuje na specjalne opracowanie tekstologiczne. 15 Lepner Th. Der Preujche Lithauer. — Konigsberg, 1690, S. 115. 104 w czasie pisania redakcji”. Strony t. y. przeznaczone na wstawianie uzupełnień, nowych haseł, uzupełnianie ar istniejących słów zostały zapisane nierównomiernie: w jednym lub dwóch dopiskach, su innymi uzupełnieniami w tomie ar słownika, są I 158, II — 122, a więc iš całości 280, lub 99, tekstu. Dodawszy puste, ir tylko rozpoczęte strony, zobaczymy, że jedna piąta stron słownika zawiera tekst. be Uzupełnienia, jak się wydaje, zostały napisane ta później, jednak własnoręcznie przez głównego autora. Widocznie, jeżeli autor CGL, pisząc tekst główny, miał charakterystykę językową jakiegoś słowa, to by ją ja od razu tu ir zapisał. Czym innym są drobne dopiski kilku ny osób. Choć ir nieliczne, mogły powstać jedynie w dłuższym okresie, po tym, jak po główny Tekst CGL został napisany, sam o słownik był już w innych rękach. Oczywiście czas napisania CGL nie zależy od tego bezpośrednio, był on ar całkowicie ukończony, nie. ar Należy pamiętać, że przygotowanie przez 2—3 jedną osobę w ciągu roku tak ogromnego słownika jest ar raczej niemożliwe. Przecież nie miał on odpowiednika w litewskiej leksykografii (nie licząc dwu-, trzykrotnie mniejszego, bardziej ir elementarnego rękopiśmiennego słownika niemiecko-litewskiego „Lexicon Lithuanicum“), nie istniała tradycja leksykograficbo zna, wreszcie opracowywanie słownika nie było głównym F. zajęciem Pretoriusza. Dlatego, w przypadku braku udokumentowanych faktów, tak ścisłe określenie Roku napisania CGL jest raczej ar nieuzasadnione. Biorąc to į wszystko pod uwagę, bardziej celowe jest przyjęcie, że słownik był opracowywany dłużej, niż dotychczas twierdzono. Uściślić W ustaleniu roku napisania CGL ir mogłoby pomóc datowanie produkcji papieru słownikowego. Analiza znaków wodnych papieru słownikowego pokazuje, że papier ma cztery rodzaje znaków wodnych. 1. Znak wodny Nr. 1 jest z su trzema ziębami siedzącymi na ir dębie literami NK. papierów su z jednym, ar dwoma, trzema ziębami (po niemiecku Papier jednopiórowy, papier dwupiórowy, papier trzypiórowy) gamino papiernia Finkena Wschodnich Prusach od 1680 m. do końca a. XVIII wieku. Liczba zięb wskazywała jedynie format arkusza. Arkusz CGL ma wymiary połowy „papieru trzech zięb” (38 cm x 42 cm)? *. Podany przez bibliotekarzy Format CGL cm) jest (20,2 cm x 16,3 nieprecyzyjny i znacznie — pomniejszony. Litery NK oznaczają mistrza ir założyciela warsztatu (N)icolaus (K)riiger imię i ir nazwisko? ". Šį zidentyfikować znak wodny ir pomaga to, że papier z „kikilami” su był szeroko stosowany ir Lietuvoje's. 18 Laucevičius E. Papier na Litwie XV— XVIII a. — V., 1967, p. 138 (pozycja w atlasie znaków wodnych Nr. 2172). Z powodu oprawy znak wodny znalazł się na różnych stronach, ir trudno widoczny mniej więcej pośrodku. 17 Zob. Kohtz H. Die Herkunft ostpreussischer Papiermacher//Historia papiernictwa. Mainz, 1954, rocznik, a 4, S. 3; także jego: Papiernictwo i Badania genealogiczne ze szczególnym Uwzględnienie Prus Wschodnich//Wschodnioniemiecka genealogia rodzinna. Göttingen, 1954, zesz. 3, s. 119. 18 Dokumenty wymienione przez E. Laucevičiusa to: 1) Dział rękopisów Biblioteki Naukowej Uniwersytetu Wileńskiego im. V. Kapsukasa, F—7, Ip. 2 — Księgi sądów żmudzkich w Raseiniai wpis w języku starobiałoruskim — 1683 m. lipca 1 d. Bazylego Skirmanta ir jo oświadczenie żony, że wdowa Judyta, niegdyś Rasmusavičienė, córka (żona) Mikołaja Songailienė, uznała umowę zastawną; 2) Oddział Rękopisów Biblioteki Naukowej Uniwersytetu Wileńskiego im. V. Kapsukasa F—7, Ip. 2 —Wpis do ksiąg sądu zamku księstwa żmudzkiego w języku starobiałoruskim i polskim ir — 1686 m. listopada 18 d. dokument, którym Konstantas Lukas Šemiota, ir jo żona, zm. Komorovska, zastawia Krizostimowi Ostrowskiemu włókę wieścziską i ziemię dworu Lyduvėnai. —Kn. : Papier na Litwie...,. p. 205. 105 2. Znak wodny nr 2 jest z liliami i koroną (po niemiecku Lilienpapier). Jak dotąd nie udało się znaleźć ani zidentyfikować tego filigranu. Najbardziej podobnym do filigranu CGL nr 2 jest filigran nr 2172 ze wspomnianego atlasu E. Laucevičiusa, znaleziony w dokumencie sporządzonym w 1685 r. w Poniewieżu- ??. 3. Filigran nr 3 pod względem elementów jest bardzo podobny do filigranu nr 2, stanowi jedynie jego modyfikację. Chociaż E. Laucevičius podaje ponad 120 filigranów z różnymi liliami heraldycznymi, tego filigranu papieru CGL również nie ma w atlasie, najprawdopodobniej dlatego, że w atlasie wykorzystano nie wszystkie źródła Prus Wschodnich. Zresztą papier z liliami (pojedynczymi lub z innymi atrybutami) był na Litwie i w Polsce produkowany$flbar­dzo szeroko. Dwudzielna lilia heraldyczna była bowiem elementem herbów blisko 120 rodzin. Tylko w XVIII w. E. Laucevičius wskazuje 10 wariantów filigranów z liliami. Nie ma wątpliwości, że lilie przedstawiano w filigranach również wcześniej, t.fy. W ostatnim ćwierćwieczu XVII wieku. Można zatem powiedzieć, że papier ze znakami wodnymi nr 2 i nr 3 został wyprodukowany najprawdopodobniej również mniej więcej w tym samym czasie. 4. Znak wodny nr 4 przedstawia wieniec laurowy z koroną u góry oraz skrzyżowanymi gałązkami i literami DVG (DOG?) u dołu. Zazwyczaj litery oznaczają nazwisko i imię właściciela lub mistrza warsztatu papierniczego. Jak dotąd nie udało się wyjaśnić atrybutów tego znaku wodnego. A zatem analiza znaków wodnych papieru CGL na razie niewiele pomaga ustalić dokładniejszy czas napisania Słownika. Jednak i dziś możemy skorygować wnioski dotyczące czasu napisania CGL. Jeżeli część papieru została wyprodukowana po 1680 r. i jeżeli ten papier nie jest jakimś specjalnym dodatkiem, dodanym później niż cały pozostały papier słownika- ?®, należy sądzić, że również cały papier (przynajmniej rozpatrując go oddzielnie — w tomach) nie jest wcześniejszy. Nawet przyjmując, że papier użyty do dokumentów z lat 1683, 1686 mógł zostać wyprodukowany dwa–trzy lata wcześniej, czy nie jest jednak zbyt śmiałe nadal podtrzymywać poglądu, że cały CGL został napisany w latach 1672 (1673)—1675. Datę tę, sądząc po znakach wodnych papieru, należałoby przesunąć o 10 lat później i uznać CGL za dzieło z lat osiemdziesiątych XVII w. Doprecyzowana data napisania CGL nie stoi w sprzeczności z opinią współczesnych, że jego autorem mógł być F. Pretorius. Nie ma również innych kontrargumentów, które mogłyby podważyć te świadectwa współczesnych. Przeciwnie, posiadana wiedza o kwalifikacjach filologicznych F. Pretoriusa i jego zaangażowaniu w lituanistykę, sam charakter słownika oraz jego jakość leksykograficzna pozwalają sądzić, że w drugiej połowie XVII w. nie było człowieka dorównującego F. Pretoriusowi. Biblijna i codzienna mówiona leksyka CGL F. Pretoriusa, a także sposób jej przedstawienia najlepiej reprezentują słownictwo pism (częściowo również gwar) Prus Wschodnich XVII w. W związku z tym wszystkim „Clavis Germanico- -Lithvana“ zasługuje na wszechstronne uznanie leksykografów i specjalistów19 Zob. Dział Rękopisów Biblioteki Naukowej Uniwersytetu Wileńskiego im. V. Kapsukasa, F—8, 423, Ip. 3, format 33 cm x 20 cm, napisany w 1685 r. (nie w 1681, jak podaje E. Laucevičius) 19 września w języku polskim — dokument, którym Zagrobscy i Ciemnolonscy uznają prawo starosty upickiego Piotra Blusiusa do Palėvenė (znak wodny — na trzeciej stronie dokumentu). 20 Papierowe karty słownika z trzema szczygłami znaleziono tylko dwa razy; CGL pierwszego tomu na 228 (229) — 234 (235) ir 244 (245) — 250 (251) stronach. 106 UE LSS US =——7 to uwaga językoznawców. Cieszy, że dawny plan wydania obok innych — zabytków leksykografii „Clavis Germanico-Lithvana“21 — jest wreszcie realizowany. Litewskiej SRR Akademii Nauk Biblioteka Centralna zamierza wydać przygotowaną przez autora tego artykułu publikację czteroczęściowego F. słownika Pretoriusza (ze skorowidzem słów litewskich). OB AUTORZY SŁOWNIK „CLAVIS GERMANICO-LITHVANA“ Streszczenie Artykuł POŚWIĘCONA DOPRECYZOWANIU AUTORSTWA H OKOLICZNOŚCI NAPISANIA NAJWIĘKSZEGO B WSCHODNIEGO PRUSKIEGO XVII B. NIEMIECKO-LITEWSKIEGO SŁOWNIKA RĘKOPIŚMIENNEGO „Clavis GermanicoLithvana“. O6seM H coJtepxaHHe COBaps NMOATBEPXKIAIOT CBHICTENLCTBA COBDEMEHHHKOB H CJIYXAT OCHOBAHHMEM UIA 3aKJIPOMEHHS, 4TO aBTOpoM „Clavis Germanico-Lithvana“ sBJIs1ETCH ItEpeBOĮMIHK IIECCH, WICH KOMHCCHH IIO EPECMOTPY TpaMMATHKH H IIeCeHHHKA JĮ. Kineitnaca, Gjiecrsimit 3HATOK języka jiatorbskiego Opunpaux Ilperopuroc (1624— 1695). B crarbe mówi się, że autor Is słownik konkordancja HeMenKOH GuGnux M. Jliorepa IIeDeBOJIKJI Ha JIHTOBCKHŪ 53bIK CAM, a He IIOJI530BAJICS pAaHHHMH IIEpeBOJAaMH. Crnosaps O. Ilperopuioca mo cYyTH Įtejia Gb IepeBOJIHbIM CJIOBADEM, HE HMEBINMHM AHAJIOTOB B JIMTOBCKOH Jiekcukorpaduu. IlosrToMy HeoGxoJiKMO pa3iinJaTb TIeDpHOJ IIOJIFOTOBKH CJIOBADA H BpEMS HEIIOCPE/ICTBECHHOTO Hammcanus ciosaps. IlyTeM HIIEHTHOHKAIIHH BOJIAHLIX 3HAKOB YCTAHOBJIEHO, 4TO GyMara clioBapst H3TOTOBJIeHA He paHbire, YeM B 1680 r., mostomy CPOK Hamucaaust ,,Clavis Germanico-Lithvana“ c 1672— 1675 rr. cneayeT mepeHeCTH Ha HECSTH JET IMO3Xe. 4 Palionis J. Osiągnięcia językoznawstwa litewskiego w latach ustroju radzieck1958, iego, —Kalbotyra, 4 t. 1, p. 13. 107