Recenzija – kritikos alfa

LIETUVIŲ KALBOS SANDAROS TYRINĖJIMAI LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXVI (1987) KAZIMERAS AMBRASAS-SASNAVA RECENZJA – ALFA KRYTYKI Poprawiając niedostatki języka, J. Balčikonis niejednokrotnie zwracał uwagę na rozmaite braki w przekładach. Oto na przykład, recenzując książkę przełożoną z greckiego przez L. Valkūnasa1, wytyka całkiem sporo potknięć leksykalnych, błędów w użyciu przypadków i innych uchybień2. Niejeden raz i sam autor niniejszego artykułu musiał się rumienić i wiercić na krześle jak na rozżarzonym piecu, gdy profesor, już leżąc na łożu ciężkiej choroby, brał do ręki przełożoną przeze mnie książkę i spokojnie, przekonująco, powoli skreślał słowa, wyrażenia i zdania, które nie odpowiadały jego upodobaniom, duchowi języka ani wymaganiom języka ojczystego3. Nie śmiałem nawet pisnąć słowa wymagającemu recenzentowi — kiwając głową, mogłem tylko na wszystko przytakiwać. Ta nieustanna uwaga profesora poświęcana nie tylko słowu oryginalnemu, lecz także przekładowemu, skłoniła mnie, by przyjrzeć się bliżej recenzjom naszych książek tłumaczonych, które dziś bywają czasem (a ileż przekładów, nawet znakomitych, nie doczekuje się nawet takiej oceny!) jedyną okazją do zetknięcia się na łamach prasy z krytycznymi wypowiedziami tego rodzaju. Nie tak dawno R. Gamzatow pisał: „Przekładu nie da się stworzyć samymi rękami, bez duszy, bez serca; potrzeba szczerości, indywidualności”4. Cóż więc powiedzieć o pracach krytycznych, a przede wszystkim o recenzji? Tu potrzeba dwa razy więcej uwagi, szczerości i indywidualności. Przecież w pewnym sensie ocenia się w tym przypadku pracę nie jednej, lecz kilku osób — uczestników procesu komunikacji: autora, tłumacza, redaktora i innych. A zatem: jaka właściwie jest nasza recenzja książek tłumaczonych? Literaturę tłumaczoną można analizować i oceniać na różne sposoby. Uczony lub krytyk może badać ją z punktu widzenia literaturoznawczego albo wyłącznie językowego, semiotycznego bądź strukturalnego. Interesująca analiza krytyczna mogłaby dotyczyć nawet aspektu filozoficznego: czy zachowano, dajmy na to, koncepcję filozoficzną5. Literackiego: czy wiernie oddano obrazy oryginału, charakterystyki postaci, cały nastrój utworu, indywidualny styl autora, jego światopogląd6. Każdy recenzent może znaleźć takie perspektywy oceny, które — 1 Longas. Dafnis ir Chlojė / Iš graikų k. vertė L. Valkūnas. — V., 1958. — 191 p. 2 Balčikonis J. Rinktiniai raštai. — V., 1978, t. 1, p. 331—332. 3 J. Balčikonis szczególnie uważnie i starannie podkreślał ołówkiem, a także głośno wskazywał liczne językowe „śmieci i paprochy” w książce Dž. Darelo „Perkrautas laivas” (przeł. K. Ambrasas. — V., 1967). Szkoda, że wtedy nie zapisałem tych poprawek i gdzieś zawieruszyłem podarowaną mi książkę z naniesionymi korektami. Dziś byłyby bezcenną pamiątką i namacalnym wspomnieniem wymagającego recenzenta. 4 Тамзатов Р. Высокие звезды. — Литературная газета, 1983, 24 авг. 5 Prustas M. Prarasto laiko beieškant. Svano pusėje. — V., 1979. 6 Dantė A. Dieviškoji komedija. Skaistykla. — V., 1970. 83 — które, jego zdaniem, są najistotniejsze dla danego przekładu. Dlatego szczególnie kusi, by przyjrzeć się tekstom tych, którzy właśnie do takiej pracy są przygotowani. W recenzji „Nuo ištakų ligi nūdienos”7 czytelnik zapoznaje się z amerykańskimi opowiadaniami8. Starano się tu możliwie szeroko i obiektywnie zaakcentować zasady doboru, którymi kierowała się redaktorka zbioru L. Vanagienė, spojrzeć na ideowo-tematyczny cel przełożonych opowiadań w szerszym kontekście literatury amerykańskiej i uwypuklić ich zasadnicze cechy. O jakości przekładu ani o ich wartości artystycznej nie wspomniano jednak ani słowem. J. Kunčinas pisze o książce przełożonej przez T. Četrauskasa9. Spośród 186 wierszy tekstu tylko pięć poświęcono przekładowi: „Pozostaje jeszcze powiedzieć, że tłumacz T. Četrauskas dobrze poradził sobie z niełatwym przekładem, w którym musiał zmierzyć się zarówno z różnorodnością stylów, jak i z leksyką zróżnicowaną pod względem rejestru oraz bogatą terminologią”. Zapewne niejeden czytelnik zechce poznać niektóre fakty z biografii autora powieści, krótkie omówienie jej treści, charakterystyki postaci i ideowe znaczenie utworu. Autorzy tych wierszy zadowolą również tych czytelników, którzy przed kilkoma dziesięcioleciami pisali w „Literatūroje ir mene”: „Żadna z recenzji nowych książek tłumaczonych, drukowanych w «Pergalė», nie pogłębiała ani nie poszerzała wrażeń, jakie my, zwykli czytelnicy, wynosiliśmy bezpośrednio z lektury. Prawie niczego nie dowiadywaliśmy się o autorze, o miejscu utworu w literaturze radzieckiej ani o randze jego osiągnięć artystycznych. Wyraźnie widać, że ani redakcja, ani recenzenci nie troszczą się o to, by dać głębszą, poważniejszą analizę nowej książki tłumaczonej. Z tych chłodnych recenzji, napisanych obojętnym tonem, z których nie wynika nawet, o czym jest książka, widać, że pisanie o książkach tłumaczonych jest w redakcji czasopisma traktowane jako obowiązek trzeciorzędny”10. W jakim kierunku rozwinęły się recenzje tego rodzaju w ciągu dwóch–trzech dziesięcioleci? Oceniając łotewskie opowiadania11, recenzent pisze: „jak było z tymi oczekiwaniami — czy zostały spełnione i uzasadnione, czy czułeś się swojsko, mądrze oprowadzany po Łotwie, jej myślach, ludziach i nastrojach, czy też zostałeś poruszony z zawodowego punktu widzenia?”12 Przez prawie trzy strony czasopisma te kwestie są wałkowane. Gdyby na dole strony nie było przypisu z nazwą wydawnictwa i rokiem wydania, można by pomyśleć, że chodzi o książkę oryginalną, bo autor nawet nie wspomniał słowa „przekład”. Zestawiono tu utwory łotewskie i litewskie, ich tematy i problemy, podkreślono ciekawsze myśli, wymieniono zalety i słabości doboru, a w kilku słowach określono znaczenie dzieła, które weszło do literatury litewskiej. Dziś litewska prasa periodyczna mniej więcej różnicuje obszary swojej działalności: „Naujos knygos” propaguje i reklamuje produkcję naszych wydawnictw, „Literatūra ir menas” wraz z „Pergalė” przygląda się jej z tematyczno-ideowo-krytycznego punktu widzenia, a książki tłumaczone trafiają chyba tylko od czasu do czasu na swego rodzaju językowe „rusztowanie” w „Mūsų kalba”. 7 Plg. Kuosaitė-Jašinskienė E. Nuo ištakų ligi nūdienos. – Pergalė, 1981, Nr. 7, p. 176–178. 8 Amerikiečių novelės. – V., 1980, 520 p. 9 Kunčinas J. Tarp realybės ir fikcijos. – Pergalė, 1981, Nr. 3, p. 178–179 (Rec.: Andersas A. Vinterspėltas. – V., 1980, 419 p.). 10 Krasauskas V., Jurevičiūtė J. Rimtą recenziją verstinei knygai. – Literatūra ir menas, 1950, gruod. 10. 11 Žaliosios iliuzijų burės. – V., 1983, 517 p. 12 Aputis J. Amalas Latvijos pusėje. – Pergalė, 1983, Nr. 8, p. 182–184. 84 Jednak żadna gazeta ani czasopismo nie poświęca przekładom stałej, krytycznej, obiektywnej, rzetelnej i rzeczowej oceny ani uważnego spojrzenia. Dlatego teraz, przeczytawszy którąś z książek o krytyce literatury oryginalnej, mimowolnie zestawia się ją z recenzją książek tłumaczonych. Analizując procesy literackie i twórcze meandry utworów oryginalnych, można formułować interesujące założenia, znaczące zestawienia, trafne i odważne wnioski, wskazywać oczywiste oznaki rozwoju literackiego, cechy istoty poszukiwań artystycznych, świeżość abstrakcji myśli i uogólnień, przekonującą syntetyczność i analityczną zwięzłość. Właśnie tutaj uwidaczniają się szerokie horyzonty recenzenta, siła przekonywania jego własnego zdania, intelekt i tak dalej.13 Zupełnie inne jest podejście do książki tłumaczonej: garść faktów biograficznych, krótki opis fabuły, kawałek analizy postaci i kompozycji, a jeśli dodamy jeszcze miejsce utworu w rozwoju literatury, jego treść ideowo-artystyczną czy okruchy wzajemnych powiązań literackich — oto pełny zakres recenzji. Wszystko to, rzecz jasna, jest potrzebne, być może dla wielu nawet interesujące, ale nie powinno się powtarzać tego samego z roku na rok i z dekady na dekadę. Prawdę mówiąc, zdarzają się też recenzje godne swego przeznaczenia i celu. Jedną z nich jest tekst J. Lebedysa o przekładzie „Metų” Donelaitisa na język niemiecki14. Wyróżnia się on na tle zwyczajowych ram tradycyjnej, standardowej recenzji konkretnością i rzeczowością. Krótko, lecz precyzyjnie przedstawia historię przekładu utworu, wspomina wcześniejsze przekłady „Metų” i obiektywnie je ocenia, wykłada teoretyczne podejście tłumacza do przekładu oraz jego zasad. „Artystyczność i twórczość, obok wierności — to najważniejsze dążenie Budenziga”, przyznaje recenzent. Wyraźnie podkreśla problem adekwatności: nie pominięto ani jednego wersu, zachowano narodową odrębność oryginału i indywidualność autora, wiele obrazowych czasowników, dość doskonale oddano treść ideowo-tematyczną, charakterystykę panów oraz najbardziej charakterystyczne cechy języka Donelaitisa. Nie zapomniano też o istotnych wadach: nie zachowano liryzmu oryginału, występują pewne nieprawidłowości prozodyczne, nieścisłości w hiperbolach i porównaniach, a zwłaszcza błędy leksykalne, semantyczne, korektorskie i innego rodzaju. Nie jest to, oczywiście, ideał recenzji, ale z pewnością poważna ocena książki tłumaczonej, pod względem wartości dająca się zestawić z inną podobną recenzją przekładu „Fausta”15. Zaczyna się ona nie od litewskiej, lecz łotewskiej wędrówki Fausta. Od razu widać, że recenzent nie zamierza po prostu szybko zaspokoić ciekawości czytelnika, lecz spojrzeć na utwór szerzej: pokazać, dlaczego dzieło Goethego przekroczyło nasz próg znacznie później niż w przypadku języków łotewskiego, rosyjskiego, ukraińskiego, fińskiego, ormiańskiego, gruzińskiego, serbskiego i innych. Rozważnie omówiono tu pierwsze próby przekładu, krytyczne opinie, wpływ dzieła niemieckiego poety na literaturę litewską i jej autorów, wskazano nawet przyczyny, dla których nie odważano się obiektywnie oceniać ogromnej, trwającej kilka dziesięcioleci, profesjonalnej pracy tłumacza A. Churgina. V. Kubilius przygląda się przekładowi z perspektywy problemowej. Recenzent nie poprzestaje na jednostronnej ocenie pracy tłumacza — 13 Zalatorius A. Menant Borutos mįslę. — Pergalė, 1981, Nr. 4, p. 167–171; Girdzi-jauskas J. Brandi teorinė mintis. — Pergalė, 1981, Nr. 6, p. 167–171. 14 Lebedys J. Nowy przekład „Metų” K. Donelaitisa na język niemiecki. — Pergalė, 1966 Nr. 10, s. 120–129; W kręgach lituanistyki. — V., 1972, s. 48–61. 15 Kubilius V. „Faustas“ keliauja į Lietuvą. — Pergalė, 1980, Nr. 3, p. 133–154; Susitikimas su J. V. Gėte. — Kn.: Lietuvių literatūra ir pasaulinės literatūros procesas. V., 1983, p. 220–256. 85 lecz ujmuje przekład w kontekście całej amplitudy, nastroju i skali przeżyć lirycznego „ja” w oryginalnej twórczości poetyckiej A. Churgina. Jest to jedna z najbardziej owocnych, a zarazem najtrudniejszych metod analizy przekładu, z którą nieczęsto spotykamy się w recenzjach, a nawet monografiach¹⁶. V. Kubilius, uwzględniając wcześniejsze przekłady A. Churgina, trafnie i rozważnie ocenia profesjonalnie wykonane prace: choć powstały dzięki ogromnemu doświadczeniu, fenomenalnej pamięci i talentowi, tłumaczowi nie wszędzie udało się zachować indywidualny sposób myślenia postaci, oddać psychologię bohaterów i napięcie intelektualne; miejscami nadmiernie podkreślono grubiaństwo Mefistofelesa, a donośne słowo „wstrząsa” łagodnością Małgorzaty. Zdaniem recenzenta nawet główne leitmotivy dzieła filozoficznego opuszczają kanoniczne brzegi — w litewskim „Fauście” nie ma już żywiołowości, śmiałości i prostoty potocznego języka niemieckiego. Na przekładzie wyraźne piętno odcisnęły poetyka klasycyzmu i sposób myślenia nowoczesnej liryki europejskiej. Zestawiając twórczość dwóch wielkich osobowości poetyckich — Adama Mickiewicza i V. Mykolaitisa-Putinasa — I. Kostkevičiūtė napisała recenzję oryginalną, błyskotliwą, a zarazem wnikliwą¹⁷. Recenzentka o wrażliwej duszy i bystrym umyśle potrafiła na jednej stronie tygodnika ukazać splot twórczych oddziaływań dwóch osobowości poetyckich z perspektywy przekładu. Nie brakuje tu przykładów, rozważań nad problemem adekwatności ani konkretnej analizy tego, jak Putinowi udało się przełożyć utwory Mickiewicza. Zapewne niewielu potrafiłoby tak subtelnie, literacko, wrażliwie, a zarazem rzeczowo i z rozwagą analizować oraz oceniać twórczość wielkich talentów. Nie każdemu zapewne uda się pisać tak jak J. Lebedys, V. Kubilius czy I. Kostkevičiūtė. Przede wszystkim należałoby jednak pamiętać, że łacińskie słowo recensio oznacza ocenę, przegląd, sprawdzenie. Zatem w recenzji należałoby najbardziej troszczyć się nie o powierzchowne stwierdzenia i komentarze, lecz o ocenę i krytycyzm. Warto znacznie urozmaicić krytyczne prace tego gatunku. Nie trzymać się utartych przez tyle lat i triumfalnie kroczących po stronach tygodników i czasopism natrętnych, szablonowych zwrotów oraz bezkrytycznych kryteriów. Jak proponuje czeski profesor i tłumacz naszej literatury na język czeski E. Parolek, warto byłoby wziąć pod uwagę, czy tłumacz ustalił, „jakie oceny estetyczne i etyczne modelowanej rzeczywistości odnajdujemy w utworze autora. Co kocha i czego nienawidzi, co sławi jako piękno, a co estetycznie dyskredytuje, wobec czego zaś pozostaje obojętny. Czasem sam autor komentuje i otwarcie mówi o swoim stosunku, lecz najczęściej czyni to pośrednio, przez aluzje”¹⁸. Jedni nazywają tę modelowaną rzeczywistość kluczem do utworu, inni — nastrojem, jeszcze inni — duchem utworu. W istocie, jak wskazuje wspomniany czeski uczony, aby wyczuć i poznać stosunek autora do rzeczywistości, nie trzeba skrupulatnie studiować ani rękopisów, ani wspomnień, ani listów czy innych materiałów archiwalnych pisarza lub poety. Te sygnały można znaleźć w samym utworze: w rozmaitych epitetach, przydawkach zgadzających się i niezgadzających się, powracających leitmotywach, a także w wielu innych szczegółach — wewnętrznych sygnałach emocjonalnych, moralnych i estetycznych ocen 16 Егиазарян А. Поэт и перевод. – Ереван, 1979. 17 Kostkevičiūtė I. Putin i Adam Mickiewicz. – Literatūra ir menas, 1969 23 sierpnia.(Rec.:) Mykolaitis-Putinas V. Pisma. – V., 1968, t. 9. 18 Parolekas E. Ewokacja artystycznego modelu świata w przekładzie (O tym, co właściwie jest tłumaczone). – Pergalė, 1981, Nr. 24, s. 148–157. 86 pokazuje, jak autor oceniał otoczenie, postacie, wydarzenia i inną rzeczywistość opisywaną w swoim utworze. W recenzji J. Lebedysa znajdujemy właśnie taką ocenę: „Budenzigas odtwarza aż po najdrobniejsze niuanse ludowy światopogląd poematu, sposób ujmowania ludzi, otoczenia i przyrody. To, co jest potępiane i wyszydzane, oraz to, co jest wywyższane w oryginale, jest odpowiednio potępiane i wywyższane w przekładzie, przy staraniu o zachowanie tej samej miary, stopnia i odcienia”19. Gdyby któremuś tłumaczowi przyszło przełożyć na niemiecki, angielski, hiszpański lub inny język opowiadanie V. Jasukaitytė „Ballada o stojącej na moście”20, warto byłoby wczytać się w nie uważnie i wyczuć lubiane przez autorkę powracające leitmotivy: „Jestem szczęśliwa. Jestem szczęśliwa, jestem szczęśliwa i jeszcze raz mogę powtórzyć: jestem szczęśliwa”. Te powtórzenia świadczą więc o tym, że pisarka, wyrywając się z codzienności, kreśli rzeczywistość romantycznie, za pomocą jakichś abstrakcyjnych wybuchów. Jej rozumienie świata jest niecodzienne, jakby oderwane od nudy i powszedniości. Właśnie tu kryłoby się szczególne zadanie tłumacza, a dla krytyka — wytrych do recenzji. Aby nie trzeba było określać, jaka powinna być dzisiaj recenzja książki tłumaczonej, warto jeszcze raz przypomnieć słowa V. Krasauska i V. Jurevičiūtė: „Potrzebna jest poważna recenzja książki tłumaczonej, która ukazałaby zarówno ideową treść książki, jak i znaczenie utworu oraz cechy jego myśli. Potrzebna jest recenzja napisana porywającym stylem, czystym językiem; potrzebna jest recenzja artystyczna”. Należałoby tu przyznać rację A. Merkytei, która, chcąc pokazać, jak nie należy recenzować książek, była zmuszona napisać cały artykuł — antyrecenzję — nawet o jednej recenzji21. Podnosi się tu jedną godną uwagi kwestię: „Recenzja to chyba nie tylko popis erudycji, pomysłowe cytaty i nauka przekładoznawstwa przywoływana co rusz, lecz także poważne podejście do tekstów oryginału i przekładu, ich konkretna analiza oraz szczere dążenie do podniesienia ogólnego poziomu naszych przekładów”. A zatem, aby prace naszych tłumaczy były właściwie i rzeczowo oceniane, redakcje powinny starannie nie tylko wybierać recenzentów, lecz także ich szkolić i wychowywać, ogłaszać konkursy na recenzje, organizować w prasie szeroko zakrojone dyskusje oraz za pomocą specjalnych ankiet zbadać socjologicznie, jakie recenzje są najbardziej potrzebne, które są najchętniej czytane i które są najbardziej aktualne wobec dzisiejszych potrzeb. RECENZJA — ALFA KRYTYKI Streszczenie W artykule podjęto próbę oceny stanu recenzji książek przekładowych. Na podstawie analizy artykułów J. Lebedkisa, V. Kubiliusa, I. Kostkevičiūtė i innych sformułowano postulaty dotyczące także innych artykułów publikowanych w prasie periodycznej, które nie wyróżniają się różnorodnością ani naukowością. W artykule proponuje się gruntownie poprawić jakość publikowanych recenzji, zorganizować konkurs na najlepszą recenzję przekładu oraz zbadać socjologicznie aktualność recenzji i inne kwestie. 19Lebedys J. Nowy przekład „Roku” K. Donelaitisa na język niemiecki. — W: Na polach lituanistyki, s. 50—51. 20 Jasukaitytė V. Baladė apie stovinčiąją ant tilto. — Pergalė, 1981, Nr. 6, p. 12—57. 21 Petrauskas V. Prusto pusėje. — Pergalė, 1981, Nr. 4, p. 126—142. 22Merkytė A. Droga ku stronie Prousta. — Pergalė, 1981, nr 10, s. 150—160. 87