Recenzija – kritikos alfa

LITEWSKIEJ JĘZYKA STRUKTURY BADANIA LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXVI (1987) KAZIMIERAS AMBRASAS-SASNAVA RECENZJA —KRYTYKI ALFA Poprawiając niedostatki J. językowe, ne Balčikonis pewnego razu poruszył różne braki mų w tłumaczeniach. Oto, powiedzmy, recenzując L. przełożoną iš przez k. Valkūnasa grecką książkę, dość obszernie omawia niemało leksykalnych niezręcznośir ci, błędów w przypadkach i innych uchybień?. Ne pewnego razu sam ir autor tego artykułu musiał czerwienić się i wiercić na krześle ir przy garnku z żarem, gdy profesor, już leżąc na si łożu ciężkiej choroby, wziąwszy przełożoną przeze mnie książkę, spokojnie, przekonująco i powoli skreślał słowa, wyrażenia, zdania, które nie odpowiadały ir jego smakowi, duchowi języka i wymaganiom języka ojczystego- *. Nawet słowa w poprzek nie odważyłem się powiedzieć wymagającemu recenzentowi — kiwając głową, mogłem jedynie na wszystko przytakiwać. Takie nieustanne zainteresowanie profesora nie tylko Słowem oryginalnym, lecz także tłumaczonym skłoniło mnie do nieco bliższego przyjrzenia się recenzjom naszych książek przekładowych, które dziś czasami (a ileż przekładów, nawet znakomitych dzieł, nie doczekuje się nawet takiej oceny!) bywają jedyną okazją do zapoznania się z tego rodzaju Słowem krytycznym w prasie. Nie tak dawno R. Gamzatow pisał: „Przekładu — tylko rękami, bez duszy, bez serca nie da się stworzyć, potrzebne są szczerość, indywidualność*4. Cóż więc powiedzieć o pracach krytycznych, a przede wszystkim — o recenzji. Tutaj potrzeba podwójnie więcej uwagi, szczerości i indywidualności. Przecież w pewnym sensie w tym przypadku ocenia się pracę nie jednej, lecz kilku osób — uczestników procesu komunikacji — autora, tłumacza, redaktora i innych. A więc w rzeczywistości: jaka jest ta nasza recenzja książek przekładowych? Literatura przekładowa może być różnorako analizowana i oceniana. Naukowiec lub krytyk może ją badać z literackiego lub wyłącznie językowego, semiotycznego bądź strukturalnego punktu widzenia. Interesująca analiza krytyczna mogłaby być nawet pod względem filozoficznym: czy zachowana została, powiedzmy, koncepcja filozoficzna- “. Literackim: czy dokładnie oddano obrazy oryginału, charakterystykę postaci, cały nastrój utworu, indywidualny styl autora, jego światopogląd“. Każdy recenzent może znaleźć takie aspekty oceny, ku1 Longas. Dafnis i Chloe /Z języka greckiego przełożył L. Valkūnas. —Wilno, 1958. —191 s. 2? Balčikonis J. Pisma wybrane. —Wilno, 1978, t. 1, s. 331—332. 3 Szczególnie uważnie i starannie J. Balčikonis podkreślił ołówkiem i sam głośno wskazał Dż. wiele „źdźbeł i liści” języka. W książce Darelo „Przeładowany statek” (Przełożył K. Ambrasas. —Wilno, 1967). Szkoda, że wówczas nie zapisałem tych poprawek i gdzieś zawieruszyłem podarowaną przez niego książkę z tymi poprawkami. Dziś byłyby one bezcenną wartością i wyraźną pamiątką po wymagającym recenzencie. 4 Tam3atos P. Beicokue 3Be3/0651. —Jilureparypuas rasera, 1983, 24 asr. 5 Proust M. Podczas poszukiwania straconego czasu. Po stronie Svana. — W., 1979. $ Dante A. Boska komedia. Czyściec. — W., 1970. 83 które, jego zdaniem, są najbardziej istotne dla tego czy innego przekładu. Dlatego szczególnie kusi, by zajrzeć do tekstów tych, którzy właśnie są przygotowani do takiej pracy. W recenzji „Od źródeł aż po współczesność” czytelnik zostaje zapoznany z amerykańskimi nowelami- ?. Pragnęliśmy tu możliwie szeroko i obiektywnie zaakcentować zasady doboru, których przestrzegała redaktorka tomu L. Vanagienė, spojrzeć w szerszym kontekście literatury amerykańskiej na ideowo-tematyczne przeznaczenie przetłumaczonych nowel oraz uwydatnić ich zasadnicze cechy. Natomiast o jakości przekładu ani o ich wartości artystycznej zupełnie nie wspomniano. J. Kunčinas pisze o książce przełożonej przez T. Četrauskasa?. Ze 186 wersów tylko pięć poświęcono przekładowi: „Pozostaje jeszcze powiedzieć, że tłumacz T. Četrauskas pięknie poradził sobie z niełatwym przekładem, w którym musiał zmierzyć się zarówno z różnorodnością stylu, jak i ze zróżnicowanym słownictwem oraz bogatą terminologią”. Rzeczywiście niejeden czytelnik zapewne zechce dowiedzieć się niektórych faktów z biografii autora powieści, poznać krótką treść tego dzieła, charakterystyki postaci oraz ideowe znaczenie utworu. Być może te słowa zadowolą również tych czytelników, którzy przed kilkudziesięcioma laty pisali w „Literaturze i sztuce”: „Żadna z recenzji o nowych książkach przekładowych, opublikowanych w «Pergalė- », nie pogłębiała ani nie poszerzała tych wrażeń, które my, zwykli czytelnicy, czerpaliśmy bezpośrednio z przeczytanej książki. Prawie niczego nie dowiadywaliśmy się o autorze, o miejscu utworu w literaturze radzieckiej, o znaczeniu osiągnięć artystycznych książki. Wyraźnie widać, że ani redakcja, ani recenzenci nie troszczą się o przedstawienie głębszej, poważniejszej analizy nowej książki przekładowej. Z tych chłodnych recenzji, napisanych obojętnym tonem, z których nie wynika nawet treść książki, widać, że pisanie o książkach przekładowych uważa się w redakcji czasopisma za obowiązek trzeciorzędny” *. W jakim kierunku podążyły recenzje tego rodzaju w ciągu dwóch–trzech dziesięcioleci? Oceniając opowiadania łotewskie*?, recenzent pisze: „jak z tym uprzednim nastawieniem — czy jest ono zaspokojone i uzasadnione, czy poczułeś się przyjemnie i mądrze oprowadzony po Łotwie z jej myślami, ludźmi i stanami, czy zostałeś poruszony z zawodowego punktu widzenia ?“* Niemal na trzech stronach czasopisma pytania te są analizowane. Gdyby na dole strony nie było przypisu, wydawnictwa i roku wydania, można by pomyśleć, że jest to książka oryginalna, ponieważ autor nie wspomniał nawet samego słowa „przekład” Tutaj zestawiane są dzieła łotewskie i litewskie, tematy i problemy, podkreślane są ciekawsze myśli, wymieniane zalety i słabości wyboru, a w kilku słowach określane jest znaczenie dzieła, które weszło do literatury litewskiej. Dziś litewska prasa periodyczna mniej więcej jakby różnicuje obszary swojej działalności: „Nowe książki” propagują i reklamują produkcję naszych wydawnictw, „Literatura i sztuka” wraz z „Pergale” przygląda się jej z punktu widzenia tematyczno-ideowo-krytycznego, a w przypadku książek przekładowych tylko od czasu do czasu jakaś językowa „czesalnia” znajduje się w „Naszym języku”. 7 Por. Kuosaitė- -Jašinskienė E. Od początków do współczesności. —Pergalė, 1981, nr 7, s. 176—178, 8 Opowiadania amerykańskie. —V., 1980, 520 s. 9 Kunčinas J. Między rzeczywistością a fikcją. —Pergalė, 1981, nr 3, s. 178—179 (Rec.: Anderšas A. Vinterspeltas. —V., 1980, 419 s.) 10 Krasauskas V., Jurevičiūtė J. Poważna recenzja książki przekładowej. —Literatūra ir menas, 1950, grudzień. 10. 11 Zielone żagle iluzji. —V., 1983, 517 s. 12 Aputis J. Amalas po stronie łotewskiej. —Pergalė, 1983, nr 8, s. 182—184. 84 Jednak żadna gazeta ani czasopismo nie poświęca stałej, krytycznej, obiektywnej, zasłużonej, rzeczowej oceny, nė uważnego spojrzenia przekładom. Za to teraz, przeczytawszy jakąś książkę o krytyce literatury oryginalnej, mimowolnie zestawiasz ją z recenzjami ją su książek tłumaczonych. Analizując procesy literackie, twórcze meandry dzieł oryginalnych, odnajduje się interesujące przesłanki, znaczące zestawienia, przenikliwe i śmiałe wnioski, oczywiste ir wskaźniki rozwoju literackiego, zasadnicze cechy poszukiwań artystycznych, świeżość uogólnień abstrakcji myśli, przekonującą ir syntetyczność analitycznej zwięzłości. ir ko Bo właśnie tutaj ujawniają się szerokość horyzontów recenzenta, siła przekonywania własnego zdania, intelekt ir t. t.13 Zupełnie inne podejście do książki į tłumaczonej: szczypta faktów biograficznych, kawałeczek fabuły, odrobina analizy charakterów ir postaci i kompozycji, o a jeśli dodamy miejsce utworu w rozwoju literatury, treść ideowo-artystyczną, ar okruchy wzajemnego oddziaływania związków — literackich — ir to cała amplituda recenzji. Wszystko to, oczywiście, jest potrzebne, a może dla wielu nawet interesujące, ale rok po roku, iš dziesięciolecie po iš dziesięcioleciu— Tego to samego nie należałoby powtarzać. Prawdę mówiąc, okazuje ir się, że pojawiają się recenzje zasługujące na swoje przeznaczenie i cel. Jedną z iš nich jest — J. słowo Lebedysa o przekładzie „Pór roku” į Donelaitisa na język niemiecki". Iš wyróżnia się spośród ram zwyczajnej, tradycyjnej, standardowji ej recenzji konkretnością i ir rzeczowością. W tym miejscu krótko, lecz dokładnie przedstawiona zostaje historia przekładu utworu, wspomniane i ir obiektywnie ocenione są wcześniejsze przekłady „Pór roku”, a także wyłożone zostaje teoretyczne stanowisko į tłumacza ir į wobec przekładu i zasad ir tłumaczenia. „Artyzm i kreatywność, obok — dokładności, to najważniejs- — ze dążenie Budenziga” — przyznaje recenzent. Wyraźnie podkreśla problem adekwatności: nie pominięto ani jednego wersu, nė zachowano narodową specyfikę oryginału, indywidualność autora, wiele obrazowych czasowników, dość doskonale oddano treść ideowo-tematyczną, charakterystyki panów oraz najbardziej typowe cechy języka Donelaitisa. Nie zapomniano również o zasadniczych mankamentach: nie zachowano liryzmu oryginału, występują pewne niedociągnięcia prozodyczne, nieścisłości w hiperbolach i porównaniach, zwłaszcza leksykalne, semantyczne, korektorskie i inne błędy. To, rzecz jasna, nie jest ideał recenzji, ale już z pewnością poważna ocena książki tłumaczonej, pod względem wartości porównywalna z inną podobną recenzją dotyczącą przekładu „Fausta”!®. Rozpoczyna się ona nie od początku podróży litewskiego, lecz łotewskiego Fausta. Od razu widać, że recenzent nie zamierzał po prostu szybko zaspokoić ciekawości czytelnika, lecz przyjrzeć się temu dziełu szerzej: pokazać, dlaczego utwór Goethego przekroczył nasz próg znacznie później niż w językach łotewskim, rosyjskim, ukraińskim, fińskim, ormiańskim, gruzińskim, serbskim i innych. Roztropnie omówiono tu pierwsze próby przekładu, opinie krytyczne, wpływ dzieła niemieckiego poety na literaturę litewską i jej autorów, wskazano nawet przyczyny, dla których ogromnych, trwających kilka dziesięcioleci profesjonalnych prac tłumacza A.. Churgina nie ośmielano się obiektywnie oceniać. V. Kubilius patrzy na przekład problemowo. Recenzent nie zadowala się jednostronną oceną pracy tłumacza18 Zalatorius A. Menant Borutos misle. —Pergalė, 1981, nr 4, s. 167—171; Girdzijauskas J. Dojrzała myśl teoretyczna, —Pergalė, 1981, nr 6, s. 167—171. 14 Lebedys J. Nowy przekład „Pór roku” K. Donelaitisa na język niemiecki. —Pergalė, 1966 nr 10, s. 120—129; W dziedzinach lituanistyki. —V., 1972, s. 48—61. 15 Kubilius V. „Faust” przybywa na Litwę. —Pergalė, 1980, nr 3, s. 133—154; Spotkanie z J. W. Goethem. —Wyd. : Literatura litewska i proces literatury światowej. V., 1983, s. 220na przekład spoglądają wszyscy 256. 85 ceniami, o į A.. amplitudy oryginalnej twórczości poetyckiej Churgina, nastroju, skali przeżyć lirycznego „ja” w tej płaszczyźnie. Oto jedna z najbardziej owocnych, ale zarazem najtrudniejszych ir metod analizy przekładu, których tak często doszukamy ir się w recenzjach, a nawet w ne monografiach! *. V. Kubilius, uwzględniając į wcześniejsze A. Tłumaczenia Churgina trafnie i ir rozważnie ocenia profesjonalnie wykonane prace: choć zostały one stworzone przez utalentowaną osobowość o ogromnym doświadczenir iu i fenomenalnej pamięci, tłumaczowi ne wszędzie udało się zachować indywidualny sposób myślenia postaci, oddać psychologię bohaterów, napięcie intelektualne, miejscami nadmiernie podkreślone Szorstkość Mefistofelesa, o delikatność Małgorzaty „wstrząsa” gwałtowne słowo. Zdaniem recenzenta iš nawet główne leitmotywy dzieła filozoficznego wychodzą poza kanoniczne — brzegi, w litewskim „Fauście” nie ma już żywiołowości, śmiałości i prostoty mówionego języka niemieckiego. W przekładzie widoczne jest piętno ir nowoczesnej poetyki klasycyzmu europejskiej liryki i jej sposobu myślenia. Zestawiając dwie wielkie osobowości poetyckie — Adama Mickiewicza ir V. Twórczość Mykolaitisa-P- — utinasa w sposób swoisty, lotny, ir a zarazem wnikliwy zrecenzowała I. Kostkevičiūtė! ". Recenzentka o ir wrażliwej duszy i bystrym umyśle potrafiła na jednej stronie tygodnika przedstawić syntezę twórczego oddziaływania na siebie dwóch osobowości poetyckich w aspekcie przekładu. Nie brakuje tu ir przykładóir w, rozważań nad problemem ir adekwatności, konkretnej analizy tego, jak Putinasowi udało się przełożyć utwory Mickiewicza. Chyba niewielu potrafi tak subtelnie, literacko, wrażliwie, a zarazem rzeczowo i ostrożnie analizować oraz oceniać ir twórczość wielkich talentów. Czy ne każdemu uda się pisać tak jak J. Lebedys, V. Kubilius ar I. Kostkevičiūtė. Przede wszystkim jednak należałoby pamiętać, że łacińskie słowo k. recensio oznacza ocenę, — przegląd, sprawdzenie. A zatem w recenzji należałoby najbardziej zatroszczyć ne się nie o płaskie stwierdzenie i komentarze, lecz o ocenę i krytycyzm. Krytyczne prace tego gatunku należałoby znacznie urozmaicić. Nie trzymać się utrwalonych przez tyle lat natrętnych, szablonowych powiedzeń i ir bezkrytycznych kryteriów, które triumfalnie ir kroczą po łamach tygodników i czasopism. Jak proponuje czeski profesor, ir tłumacz naszej į literatury na język czeski E. Parolek, warto byłoby uwzględnić ar — tłumacz wyjaśnił „jakie estetyczne i etyczne ir oceny modelowanej rzeczywistości znajdujemy w utworze autora. Ką on kocha ir ko nienawidką zi, wywyższa jako piękno ir ką estetycznie dyskredytuje, o wobec czego jest obojętny. Czasami sam autor otwarcie komentuje, mówi o swoim stosunku, ir ale najczęściej czyni to pośrednio, za pomocą aluzji““**. Jedni tę modelowaną rzeczywistość nazywają kluczem do utworu, — inni nastroje- — m, jeszcze inni duchem utworu. Iš istoty, jak wskazuje wspomniany czeski naukowiec, aby poczuć i wyjaśnić stosunek ir autora do rzeczywistości, nie į trzeba starannie studiować ani rękopisów, ani wspomnień, ani listów, ani innych archiwalnych ar materiałów pisarza czy poety. Sygnały te można znaleźć w samym utworze: różne epitety, uzgodnione i nieuzgodnione przydawki, powtarzające się leitmotywy, a ir także wiele innych szczegółów, wewnętrznych emocjonalnych, moralnych i estetycznych sygnałów wartościujących ir 16 Eruasapsnu A. ITosr x nepesox. — Epesan, 1979. 17 Kostkevičiūtė I. Putinas ir Adomas Mickevičius. — Literatūra ir menas, 1969 rugpj. 23.(Rec.:) Mykolaitis-Putinas V. Pisma. — Wilno, 1968, t. 9. 18 Parolekas E. Ewokacja artystycznego modelu świata w przekładzie (O tym, co właściwiš ie jest tłumaczone). — „Pergalė1981, ”, nr 24, p. 148—157. 86 ukazuje, jak autor oceniał otoczenie, bohaterów i wydarzenia, a także ir opisywaną rzeczywistość w swoim innym dziele. mą J. W recenzji Lebedžio znajdujemy właśnie ir taką ocenę: „Budenzigas odtwarza aż do najdrobniejszych niuansów ludowy światopogląd poematu, sposób traktowania ludzi, otoczenia oraz przyrody. To, co w oryginale jest potępiane i ir wyszydzane, oraz to, co jest w nim wywyższane, ir odpowiednio jest potępiane i wywyższane tą w przekładzie, przy staraniu o zachowanie samej miary, stopnia, odcienia””! ?, Gdyby jakiemukolį wiek tłumaczowi przyszło ar tłumaczyć na niemiecki, angielski, hiszpański lub inny język V. opowiadanie Jasukaitytė „Balladę o stojącej na moście“? ?, warto byłoby dobrze się w nią wczytać i wyczuć jej ulubione powracające leitmotywy: ir „Jestem szczęśliwa. Jestem szczęśliwa, jestem szczęśliwir a, mogę powtórzyć jeszcze raz: jestem szczęśliwa”. A zatem te powtórzenia świadczą o tym, że pisarka, wyrwawszy się z codziennościš i, przedstawia rzeczywistość romantycznie, za pomocą jakichś abstrakcyjnych wybuchów. Jej rozumienie świata jest niecodzienne, — jakby oderwane od nudy i pospolitości. Właśnie tutaj ir pojawiłoby się specyficzne zadanie dla o tłumacza, — krytyka — klucz do recenzji. Aby nie trzeba było określać, jaka powinna być dzisiaj recenzja książki przekładowej, raz jeszcze należałoby przypomnieć V. Krasausko ir V. słowa Jurevičiūtė: „Potrzebna jest poważna recenzja książki przekładowej, która ujawni ir ideową treść książki, ir znaczenie dzieła, ir jo właściwości myśli. Potrzebna jest recenzja napisana w porywającym stylu, czystym językiem, potrzebna jest recenzja artystyczna”. Tu należałoby przyznać rację A. Merkytei, która, chcąc pokazać, jak nie powinno się recenzować książek, została zmuszona napisać nawet o jednej recenzji”! napisać cały artykuł-antyrecenzję?2. — Tu wysuwa się na pierwszy plan jedna rzecz godna zapamiętania: „Recenzja to — chyba tylko demonstracja ne erudycji, pomysłowy cytat, nieustannie przypominana ir nauka o przekładzie, ale także poważne podejście do tekstu oryginału ir i przekładu, konkretna į analiza, szczere dążenie do podniesienia ogólnego poziomu naszych przekładów”. jų ir A zatem, jeśli chcemy, by prace naszych tłumaczy były właściwie i rzeczowo oceniane, redakcje powinny starannie nie tylko dobierać, lecz także kształcić i wychowywać ne recenzentów, ogłaszać konkursy ir recenzenckie, organizować w prasie dyskusję na szerszą skalę, za pomocą specjalnych ankiet socjologicznie zbadać: jakich recenzji najbardziej potrzeba, jakie są najczęściej czytane i najbardziej aktualne z punktu widzenia dzisiejszych potrzeb. PELEH3HA ir — AJIb®A KPHTHKH Pe31oMe B gnamnoji cTaThe ĮleJiaeTCSA MOMBITKA OIEHHTH COCTOSHHe perieH3Hit ItepeBOJIHEIX Kaur, Ha ocHOBAHHH m3y4enms crarei FO, JieGenaca, Kyčnunroca, B. KocrkaBHutoTre H. H IPYTHX BBIIBUTAI0TCst TpeOOBaHHS H K JIDYyTHM CTaThAM, MOMEIIaeMBIM B IEPHOTHKE, KOTOPHIE HE OTIHYAIOTCS pa3HOO0Gpa3HOCTELIO, HAYYHOCTHIO. B CTaThe mpe/yiaraeTcss OCHOBATEJILHO YAYYIIATE Ka9€CTBO IryOJHKYEMbIX pelĮeH3Hit, OpTAHH3OBATb KOHKYPC Ha JYYIIYIO DpelĮeH3HIO IIO MEePEeBONY, B CONHOJIOTHHECKOM ACITEKTE HCCIIEJ[OBAT5 AKTYAJIBHOCTb DEINEH3HI! H APYrHe BOMPOCHL. 1 Lebedys J. Nowy K. Donelaitisa tłumaczenie į „Metai” na język niemiecki. — Ks. : W dziedzinach lituanistyki, p. 50—51. * Jasukaitytė V. Ballada o stojącej na moście. — Pergalė, 1981, nr. 6, p. 12—57. #1 Petrauskas V. Po stronie Prousta. —Pergalė, 1981, nr. 4, s. 126—142. ? ** Merkytė A. Droga ku stronie Prousta. —Pergalė, 1981, Nr. 10, s. 150—160. 87