J. Balčikonio vertimų pragmatika ir stilistika

LIETUVIŲ KALBOS SANDAROS TYRINĖJIMAI LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXVI (1987) RŪTA MARCINKEVIČIENĖ PRAGMATYKA I STYLISTYKA PRZEKŁADÓW J. BALČIKONISA Przekłady można analizować z różnych punktów widzenia: literackiego, językowego, psychologicznego, społecznego. To, jaki aspekt wybiera krytyk przekładu, zależy od tego, które właściwości przekładu go interesują. Jednak wybór aspektu analizy przekładu może być podyktowany nie tylko zamierzeniami krytyka, lecz także samym przekładem i jedną lub kilkoma jego wyraźniejszymi tendencjami. Przekłady J. Balčikonisa można by badać pod kątem normy języka przekładu i języka literackiego, adekwatności, oddziaływania na czytelnika i innych aspektów, jednak szczególnie rzuca się w oczy jedna cecha jego przekładów — pragmatyka, obejmująca również wymienione aspekty oceny. Pod tym względem interesujące są wszystkie prace J. Balčikonisa, my jednak ograniczyliśmy się do jednego z jego ostatnich przekładów — „Podróży Guliwera” J. Swifta. Książkę tę wybrano nieprzypadkowo: jest bardziej zaadaptowana niż inne przekłady, a ponadto tłumaczyło ją kilku tłumaczy i ukazała się kilkakrotnie. Powieść J. Swifta po raz pierwszy przełożył na język litewski w 1924 roku nieznany tłumacz, który podał jedynie inicjały — L. D.; w 1936 roku zrobił to P. Mašiotas. W czasach radzieckich „Podróże Guliwera” tłumaczono dwukrotnie: w 1947 roku — S. Tomonis, w 1957 roku — J. Balčikonis. W 1975 roku ukazało się drugie wydanie przekładu P. Mašiotasa. Przekład J. Balčikonisa analizowaliśmy, porównując go z oryginałem utworu oraz przekładami S. Tomonisa i P. Mašiotasa. Z pragmatycznego punktu widzenia przekład analizuje się na trzy sposoby: sprawdza się, czy oddano pragmatyczne znaczenia słów (konotacyjne, emocjonalne, społeczne, stylistyczne, ekspresywne, funkcjonalne oraz informacje przekazywane przez znaki językowe, nazywane przez badaczy także inaczej), czy właściwie rozwiązano określone zadanie pragmatyczne, a także czy adaptacja przekładu jest odpowiednia1. W pierwszym przypadku, gdy całą uwagę tłumacza skupiają pragmatyczne znaczenia słów, przekład nie oddala się od oryginału, ponieważ jego celem jest jak najwierniejsze oddanie pragmatycznych znaczeń znaków językowych oryginału. Jednak natura każdego przekładu jest dwoista. Jako rezultat interakcji dwóch języków jest on ukierunkowany na oryginał, a jako samodzielne dzieło w języku przekładu — na konkretnego odbiorcę2. Często ta dwoistość nie ujawnia się, ponieważ sytuacja pozajęzykowa, tj. sytuacja procesu komunikacji, nie stoi w sprzeczności z sytuacją językową — oddawaniem znaczeń pragmatycznych. Innymi słowy, tłumacza bardziej interesuje oryginał utworu niż czytelnik. Może jednak mieć także inne cele, niezwiązane bezpośrednio z głównym celem przekładu — adekwatnością. Te cele dodatkowe były- 1 Ambrasas-Sasnava K. Vertimo tyrinėjimai. – V., 1984, p. 75. 2 Комиссаров В. Н. Лингвистика перевода. – М., 1980, с. 109. 48 bywają różne: propagandowe, dydaktyczne, pedagogiczne. Tłumacz może skierować dzieło do określonej grupy czytelników, wyodrębnionej według kryterium społecznego, zawodowego lub wieku. Może także przedstawić czytelnikowi ocenę myśli autora i przedstawionych wydarzeń. Często tłumacz stara się oddziaływać nie tylko na odbiorców, ale i na sam język przekładu, nadać mu pożądany kierunek. Taka postawa tłumacza wobec przekładu, stawiane przez niego zadania, są sprzeczne z celem tłumaczenia. A zatem pragmatyka przekładu, rozumiana jako realizacja dodatkowych celów tłumaczenia, niezwiązanych bezpośrednio z oryginałem tłumaczonego utworu, powoduje oddalenie przekładu od oryginału. W tym przypadku tłumacz nie przekłada, lecz tworzy na nowo, dostosowując się do nowych okoliczności i specyficznych celów. A cel, jak wiadomo, przesądza o wyniku działania. O tym, jak osiąga się taki rezultat — adaptowany przekład „Podróży Guliwera” J. Balčikonisa — dowiadujemy się, przyglądając się celom tłumacza i analizując środki służące ich osiągnięciu. O celach tłumacza dowiadujemy się z doboru jego przekładów. Wszak poza J. Swiftem i J. Verne’em J. Balčikonis tłumaczył przede wszystkim baśnie: arabskie, Hauffa, Perraulta, Andersena i braci Grimm. Zależało mu, aby dzieci i młodzież mogły przeczytać po litewsku jak najwięcej arcydzieł literatury światowej, aby dzięki tym książkom uczyły się pięknego, poprawnego języka litewskiego. Dlatego, tłumacząc, J. Balčikonis „… szukał najlitewszych, najbardziej ludowych środków wyrazu. Dość często przekład znacznie odbiegał od oryginału, ponieważ Balčikonis przekładał nie słowa czy zdania, lecz samą myśl i chciał ją oddać tak, by zrozumieli ją nie tylko ludzie nauki, ale i wiejskie dzieci”3. A zatem do podjęcia pracy translatorskiej skłoniły Balčikonisa pobudki dydaktyczne, pedagogiczne i oświatowe. Ale nie tylko one. Tłumacz pracował najintensywniej wówczas, gdy litewski język literacki nie był jeszcze ustabilizowany, gdy jego normy bardzo się wahały, a złe przekłady nadawały językowi niewłaściwy kierunek. Okoliczności te wymagały, aby tłumacz był również kodyfikatorem języka. Dlatego przy tłumaczeniu „… główną uwagę zwracano nie tyle na oddanie indywidualnych cech języka i stylu autora oryginału, ile na to, by język litewskiego przekładu był prosty, jasny, obrazowy, ludowy i poprawny. Przekłady te miały przede wszystkim rozwijać i normować litewski język literacki oraz podnosić kulturę języka”4. J. Balčikonis dążył do tego, aby przekłady przyczyniały się do stabilizacji norm języka pisanego i rozwijały u czytelników wyczucie żywego i ekspresywnego języka. Był to drugi cel tłumacza, który przesądził o głównej cesze języka jego przekładów — ludowości. Uczniowie pamiętają, że jedynym kryterium oceny przekładu dla Balčikonisa było pytanie: „czy tak powiedzieliby ludzie”. Ludowy język potoczny był dla tłumacza wiarygodnym miernikiem poprawności norm języka literackiego. Przełożone przez niego baśnie i inne utwory dla młodzieży, jak pisze D. Urbas, właśnie umacniały więź między językiem książkowym a żywym językiem ludzi5. A zatem normowanie języka litewskiego oraz skierowanie książki do młodzieży były dwoma głównymi celami, które przesądziły o charakterze przekładu powieści. 3 Pupkis A., Mažiulis V. Juozas Balčikonis. — Kn.: J. Balčikonis. Rinktiniai raštai. V., 1978, t. 1, p. 13. 4 Kruopas J., Ulvydas K. Įžymus lietuvių kalbininkas akademikas J. Balčikonis. — Kalbos kultūra, 1965, sąs. 8, p. 4. 5 Urbas D. Apie J. Balčikonio vertimus. — Kalbotyra, 1966, t. 14, p. 41. 49 Wspomniane wcześniej trzy litewskie wersje „Podróży Guliwera” bardzo się od siebie różnią. Przekład S. Tomonisa jest szczegółowy, bardzo dokładny i — na ile pozwalają na to normy języka ojczystego — wierny oryginałowi. Tłumacz zastosował środki adaptacji zewnętrznej — komentarze — nie zmieniając tekstu przekładu. Jego celem było zapoznanie wyrobionego czytelnika z satyrą polityczną Swifta oraz adekwatne oddanie gatunku i stylu autora. Umownie przekład ten można by nazwać dosłownym, napisanym poprawnym, lecz nazbyt książkowym językiem. Zupełnie inny jest przekład P. Mašiotasa, wznowiony z adnotacją „Dla młodszego wieku szkolnego”. W przekładzie tym krótko opowiedziano tylko dwie pierwsze części powieści, a trudniejsze do zrozumienia elementy pominięto. Dlatego nie byłoby właściwe nazywać pracy P. Mašiotasa przekładem. To jedynie opowiedzenie dzieciom fabuły powieści, niepretendujące do wszechstronnego przedstawienia oryginału. Pozycję pośrednią między tymi dwoma przekładami zajmują przełożone przez J. Balčikonisa „Podróże Guliwera”. Jak głosi adnotacja, są one przeznaczone dla dzieci w średnim i starszym wieku szkolnym. Omawiając dalej pragmatykę i stylistykę tekstu przekładu powieści, będziemy porównywać go z oryginałem, a metody adaptacji przekładu analizować na poszczególnych poziomach języka. Za przekład dosłowny posłuży nam wersja S. Tomonisa. Przekład fonemiczny najlepiej ilustruje oddawanie angielskich nazw własnych — imion i nazwisk oraz nazw miejscowych. Wiele z nich wymyślił autor, dlatego nie ma tradycji ich przekładania na język litewski. Pozwala to na swobodniejszy wybór metod przekładu. Oto S. Tomonis stosuje transliterację: długie i złożone nazwy przepisuje po litewsku litera po literze, tylko gdzieniegdzie dodając końcówki. J. Balčikonis transkrybuje nazwy własne, trudniejsze do wymówienia zbitki głosek zastępując prostszymi. W drugiej części Guliwer podróżuje do Brobdinagu, a nie do Brobdingnagu, jak w oryginale i przekładzie S. Tomonisa. Szczególnie różni się tytuł części czwartej. J. Balčikonis nie zadowolił się, jak jego poprzednik, ani transliteracją krainy Houyhnhnmów, ani transkrypcją tego nieczytelnego słowa, niewiele od niego się różniącą. Zastosował funkcjonalny odpowiednik i krainę, której mieszkańcami są konie, nazwał litewską onomatopeją — krainą Yagagów. A zatem w przekładzie Balčikonisa nazwy własne są lituanizowane. Znaczenie miała tu ewolucja języka. W ciągu dziesięciolecia dzielącego przekłady normy języka litewskiego znacznie się zmieniły. Transkrypcja nazw własnych wynikała jednak nie tylko z nowych wymagań stawianych przekładom. Istotne było również nastawienie tłumacza co do tego, dla jakiego czytelnika przekładać. J. Balčikonis lituanizuje nie tylko nazwy własne, lecz także rzeczowniki pospolite oznaczające jednostki miary i objętości oraz przedmioty codziennego użytku i uzbrojenia. W powieści Swifta występują dwa rodzaje realiów: angielskie i fikcyjne. Angielskie realia J. Balčikonis odtwarza, zastępuje litewskimi odpowiednikami lub objaśnia opisowo. Dlatego zamiast „jardów i cali”, „kabeli i lig”, transkrybowanych w przekładzie S. Tomonisa, pojawiają się „sążnie” i „cale”, „stopy” i „mile”. „Pinta” zależnie od sytuacji (niestety, nie zawsze jednakowo i nie zawsze dokładnie) zostaje zastąpiona „szklanką” albo „ćwiartką naszej filiżanki do picia”. J. Balčikonis rezygnuje z właściwej J. Swiftowi protokolarnej dokładności i szczegółowe fragmenty parodiujące opisy podróży przekłada w sposób uogólniający, np.: „... and about four yards from me, over against my right ear, I heard a knocking for above. 50 „przez godzinę, jak gdyby pracowali tam ludzie…”6 — „…mniej więcej w odległości czterech jardów, tuż przy moim prawym uchu, przez ponad godzinę słyszałem stukanie, jak gdyby ludzie coś robili…“7 — „Przy moim uchu rozległ się stukot podobny do odgłosu pracy cieśli, który trwał blisko godzinę8. W ten sposób w przekładzie J. Balčikonisa uniknięto niezrozumiałych dla czytelnika realiów — „jardów”, ale zarazem pominięto przebłyski satyry Jonathana Swifta — parodię stylu naukowego. Inna grupa realiów to wytwory wyobraźni autora, egzotyzmy oznaczające elementy życia codziennego, kultury, religii i obyczajów krajów odwiedzanych przez Guliwera. W oryginale powieści wyróżniono je kursywą, a w nawiasach podano ich objaśnienie po angielsku. Podobnie postępują tłumacze powieści. Realiów tych się „nie tłumaczy”, lecz jedynie objaśnia, ponieważ wyrazy te zarówno w tekście oryginału, jak i przekładu pełnią funkcję nie nominatywną, lecz stylistyczną — tworzą koloryt miejsca. J. Balčikonis bardzo zasadnie unika używania wyrazów międzynarodowych. W oryginale występują słowa „civilized”, „prognosis”, „jargon”, „egzist”, „patient”, a on tłumaczy je jako „oświecony”, „przypuszczać”, „pewien język”, „utrzymuje się”, „chory”. S. Tomonis pozostawił wyrazy międzynarodowe. W języku angielskim słowa te zasymilowały się już z leksyką neutralną, podczas gdy w litewskim nadal mają charakter książkowy. W przekładach przeznaczonych dla młodzieży należy unikać wyrazów międzynarodowych także z innego powodu — ich znaczenie nie zawsze jest jasne. Porównując oryginał z przekładem, odkrywamy także więcej transformacji leksykalno-semantycznych. W wielu miejscach J. Balčikonis konkretyzuje opis lub opowiadanie, zastępując abstrakcyjne rzeczowniki angielskie „cause”, „food”, „people” ich kontekstowymi synonimami: „gniew”, „jedzenie i napoje”, „wrogowie”. Gdzie indziej — odwrotnie — konkretne wyrazy zastępuje abstrakcyjnymi. Szczególnie ulubionym wyrazem tłumacza jest słowo o szerokim znaczeniu „rzecz”, używane zamiast „kwestii”, „wyrobu”, „motywu”, „przyczyny”, „obrazu”. Chociaż wymienione transformacje — uogólnienie i konkretyzacja — są sobie przeciwstawne, ich cel jest taki sam: uczynić tekst bardziej zrozumiałym i bliższym czytelnikowi. Tłumacz wybierał, co i jak zmienić, mając przed oczami dobrze mu znanego adresata przekładu. Częstym zjawiskiem w przekładach J. Balčikonisa jest także modyfikacja stylistyczna. Neutralny wyraz oryginału zastępuje on bardziej wyrazistym, obrazowym litewskim odpowiednikiem. Dotyczy to zwłaszcza czasowników. Wyrazom „crowd”, „fight”, „imprizon”, „obstinate”, „steal off” użytym w oryginale odpowiadają w przekładzie „tłoczyli się”, „bili się”, „wrzucił do więzienia”, „okrutny”, „czmychnął” zamiast „gromadzili się”, „walczyli”, „uwięził”, „uparty”, „uciekł”. J. Balčikonis lubi więc synonimy nacechowane emocjonalnie. Wiele par synonimów angielskich i litewskich różni się nie tyle ekspresywnością, ile przynależnością do odmiennych stylów funkcjonalnych, innymi słowy, nie konotacją ekspresywną, lecz funkcjonalną. Kierunek modyfikacji stylistycznej jest zawsze taki sam: neutralne lub bardziej typowe dla języka pisanego wyrazy angielskie J. Balčikonis przekłada na litewskie wyrazy potoczne. Skłaniający się bardziej ku językowi książkowemu przekład S. Tomonisa tylko uwydatnia ten kontrast. 6 Swift J. Gulliver’s Travels. — Moscow, 1973, p. 34. 7 Swift J. Guliverio kelionės / Vertė S. Tomonis. — K., 1947, p. 64. 8 Sviftas Dž. Guliverio kelionės / Vertė J. Balčikonis. — V., 1957, p. 16. 51 między oryginałem a przekładem J. Balčikonisa, np.: „... we labour under two mighty evils: a violent faction at home, and the danger of an invasion of a most potent enemy from abroad“9 — „...mus tenka susidurti su dviem didelėm blogybėm: kovoti su stipriais vidaus priešais ir ruoštis atremti galingo priešo puolimą iš užsienio“10 — „...iš tikrųjų mus ėda dvi baisios ligos: iš vidaus — amžinos partijų rietenos, o iš lauko — stipraus priešo pavojus“11. Przekład J. Balčikonisa można by nazwać przekładem podwójnym: „Podróże Guliwera” zostały przełożone nie tylko z angielskiego na litewski, lecz także z pisanej odmiany tego języka na odmianę potoczną. Wrażenie obrazowego, giętkiego języka wzmacniają także figury stylistyczne użyte tam, gdzie w odpowiednim miejscu oryginału nie sposób ich znaleźć. W przekładzie J. Balčikonisa Guliwer walczy nie z „wrogami na wyspie Blefusku”, lecz „przeciw wyspie Blefusku”. Znaczenie przeniesiono tu metonimicznie na podstawie relacji przestrzennych: od ludzi zamieszkujących wyspę do samej wyspy. Istnieją też inne przykłady przekładu metonimicznego, zwłaszcza zastępowania nazw miast częściami ciała zamiast ich przeznaczenia lub cech: „wzrok” zastępują „oczy”, „łagodność” — „dobrym sercem”. W oryginale czynność wyrażono jednym słowem: „brnąć”, „płynąć”, natomiast w przekładzie znajdujemy „brnąć i brnąć”, „płynąć i płynąć”. W przekładzie jest też wiele litot, peryfraz obrazowych wyrazów oryginału oraz metafor. Wszystkie te figury stylistyczne nadają językowi obrazowość i emocjonalność. Ponadto „pozwalają pominąć w tekście rzeczy i tak oczywiste, dzięki czemu skracają wypowiedź”12. Osobno warto omówić porównania, które J. Balčikonis bardzo daleko zaadaptował. Dotyczy to zwłaszcza porównań rzeczowych, w których w znaczeniu dosłownym zestawia się dwa zjawiska pod względem jakości lub ilości. J. Balčikonis porównuje sznury, które nie były grubsze „od zwykłego angielskiego szpagatu”, z postronkiem, a „bochenki wielkości kuli karabinowej” — z jajami wróbla. Taka adaptacja przekładu jest konieczna, bo cóż warte jest porównanie, gdy rzecz, z którą się porównuje (rema), jest czytelnikowi mniej znana niż rzecz, którą porównujemy (temat). Modyfikacja stylistyczna jest więc charakterystyczną cechą przekładów J. Balčikonisa. Warto tu przypomnieć opinię tłumacza D. Urbo na temat miejsca figur stylistycznych w przekładzie: „... tłumacz nie musi pedantycznie dbać o to, by każdy taki środek stylistyczny jak idiom, dowcip, obrazowy wyraz (...) koniecznie znalazł się w tym samym miejscu co w oryginale — byłaby to oznaka dosłowności i służalczości. Ważne jest zachowanie odpowiedniości całego zespołu środków stylistycznych i ich wewnętrznych relacji dialektycznych”13. Oczywiście, porównując przekłady, powinniśmy brać pod uwagę nie tyle pojedyncze słowa, zdania czy akapity, ile wzajemne relacje obu tekstów. Jednak nawet po takim porównaniu oryginału i przekładów litewski przekład J. Balčikonisa przewyższa oryginał bogactwem środków stylistycznych. 9 Swift J. Min. veik., p. 56. 10 Swift J. Guliverio kelionės / Vertė S. Tomonis, p. 95. 11 Sviftas Dž. Guliverio kelionės / Vertė J. Balčikonis, p. 42. 12 Župerka K. Lietuvių kalbos stilistika. — V., 1983, p. 68. 13 Urbas D. Min. str., p. 43. 52 Składnia analizowanego przekładu jest również bliższa stylowi języka mówionego. Zdania J. Swifta są długie, podzielone średnikami na okresy, zdania J. Balčikonisa — krótsze. Tłumacz dzieli jedno zdanie oryginału na dwa, trzy, a nawet cztery, swobodnie decydując, jakie informacje pozostawić w pierwszym, a jakie przenieść do kolejnych zdań. J. Balčikonis nie tylko dzieli zdania, lecz także zastępuje angielskie konstrukcje bierne litewskimi konstrukcjami czynnymi, nominalne związki wyrazowe — werbalnymi, zdania bezosobowe — osobowymi. Tak przełożone zdania łatwo czyta się po cichu i na głos, nietrudno je zrozumieć, zapamiętać i opowiedzieć. Transformacje składniowe ożywiają obiektywną, spokojną narrację J. Swifta i nadają jej dynamikę. Wrażenie to wzmacnia również wybór tłumacza, który zamiast pierwszej osoby narracji używanej w oryginale zastosował osobę trzecią. W ten sposób tłumacz tworzy iluzję prawdziwości, tak ważną dla młodego czytelnika. J. Balčikonis pomija całe mnóstwo zdań. Pominięcia w przekładach są na ogół zjawiskiem godnym potępienia. Pochłaniają wiele informacji i zniekształcają ideę utworu. Co i dlaczego pominięto w analizowanym przez nas przekładzie? J. Balčikonis nie przekazuje czytelnikowi tych fragmentów powieści, w których przedstawiono wady życia w Anglii: niewierność, prostytucję, kłamstwo. Pomija także opisy metod leczenia, „naturalne potrzeby” Guliwera oraz inne epizody, w których Swift nie przestrzega zasad przyzwoitości, a jego satyra jest naturalistycznie szorstka. Pomijając ten czy inny fragment, tłumacz wyraża swój stosunek do przedstawionych spraw i zachowuje się jak moralista. Historia przekładu zna wiele podobnych przypadków przerabiania utworów. W naszych czasach takie przeróbki są dopuszczalne i konieczne tylko wtedy, gdy książkę przeznaczoną dla dorosłych kieruje się do młodzieży. Oceniając przełożone przez J. Balčikonisa „Podróże Guliwera”, należy kierować się nie adekwatnością oryginału i przekładu, lecz pragmatyczną wartością przekładu jako głównym kryterium oceny. Trzeba zatem przyjrzeć się celom tłumacza i temu, jak udało mu się je zrealizować. Pragmatyczna wartość przekładu Balčikonisa jest dwojaka: składają się na nią adaptacja utworu i skierowanie go do młodzieży, a także poprawność, prostota i ludowość języka przekładu. PRAGMATYKA I STYLISTYKA PRZEKŁADÓW J. BALČIKONISA Streszczenie W niniejszym artykule omówiono zasady adaptacji translatorskiej na materiale powieści J. Swifta „Podróże Guliwera”. Tłumacz miał przy tym dwa cele: udostępnić powieść nastolatkom oraz nauczyć ich obrazowego, ludowego języka potocznego. Omówiono sposoby adaptacji na poszczególnych poziomach języka (zjawiska fonetyczne, leksykalne, składniowe i tekstowe). Przeanalizowano modyfikację stylistyczną jako główną metodę praktyki translatorskiej J. Balčikonisa. Autorka artykułu doszła do wniosku, że „Podróże Guliwera” w przekładzie Balčikonisa są pragmatycznie adekwatnym przekładem.