J. Balčikonio vertimų pragmatika ir stilistika

BADANIA NAD STRUKTURĄ JĘZYKA LITEWSKIEGO ZAGADNIENIA LITEWSKIEGO JĘZYKOZNAWSTWA, XXVI (1987) RŪTA MARCINKEVIČIENĖ PRAGMATYKA I STYLISTYKA PRZEKŁADÓW J. BALČIKONISA Przekłady można analizować w różnych aspektach: literackim, językowym, psychologicznym, społecznym. To, jaki aspekt wybierze krytyk przekładu, zależy od tego, jakie cechy przekładu go interesują. Jednakże wybór aspektu analizy przekładu może być podyktowany nie tylko zamierzeniami krytyka, lecz także samym przekładem, jedną lub kilkoma jego wyraźniejszymi tendencjami. Przekłady J. Balčikonisa można by badać pod kątem przekładu i normy języka literackiego, adekwatności, wpływu na czytelnika i z innych punktów widzenia, ale najbardziej rzuca się w oczy jedna cecha jego przekładów, mianowicie — pragmatyka, obejmująca także wspomniane aspekty oceny. Pod tym względem interesujące są wszystkie prace J. Balčikonisa, jednak ograniczyliśmy się do jednego z jego ostatnich przekładów — „Podróży Guliwera” Dż. Swifta. Książka ta została wybrana nieprzypadkowo: jest bardziej zaadaptowana niż inne przekłady, ponadto była tłumaczona przez kilku tłumaczy i wydawana kilkakrotnie. Po raz pierwszy Dż. Powieść Swifta na język litewski w 1924 roku przełożył nieznany tłumacz, który podpisał się jedynie inicjałami — L. D., 1936 — P. Mašiotas. W latach radzieckich „Podróże Guliwera” tłumaczono dwukrotnie: w 1947 roku — S. Tomonis, w 1957 roku — J. Balčikonis. W 1975 roku ukazało się drugie wydanie przekładu P. Mašiotasa. Przekład J. Balčikonisa analizowaliśmy, porównując go z oryginałem utworu, przekładem S. Tomonisa i Przekładami P. Mašiotasa. Z pragmatycznego punktu widzenia przekład analizuje się trojako: bada się, czy przekazywane są pragmatyczne znaczenia słów (konotacyjna, emocjonalna, społeczna, stylistyczna, ekspresywna, funkcjonalna oraz nazywana przez badaczy jeszcze inaczej informacja znaków językowych), czy poprawnie rozwiązywane jest jakieś konkretne zadanie pragmatyczne oraz czy adaptacja przekładu jest odpowiednia. W pierwszym przypadku, gdy cała uwaga tłumacza skupia się na pragmatycznych znaczeniach słów, przekład nie oddala się od oryginału, ponieważ jego celem jest jak najbardziej adekwatne przekazanie pragmatycznych znaczeń znaków językowych oryginału. Jednak natura każdego przekładu jest dwoista. Jako rezultat interakcji dwóch języków jest on skierowany ku oryginałowi, natomiast jako samodzielne dzieło w języku przekładu — ku konkretnemu odbiorcy?. Często ta dwoistość nie ujawnia się, ponieważ nielingwistyczna, tj. sytuacja procesu komunikacji, nie jest sprzeczna z lingwistyczną — przekazywaniem znaczeń pragmatycznych. Innymi słowy, tłumacza bardziej interesuje oryginał dzieła niż czytelnik. Może on jednak mieć także inne cele, bezpośrednio niezwiązane z głównym celem przekładu — adekwatnością. Te dodatkowe cele były1 Ambrasas-- Sasnava K. Badania nad przekładem. —Wilno, 1984, s. 75. 2? Комиссаров W. N. Lingwistyczne podstawy przekładu, —Moskwa, 1980, s. 109. 48 na różne: propagandowe, dydaktyczne, pedagogiczne. Tłumacz może skierować utwór do którejś grupy czytelników, wyodrębnionej według kryterium społecznego, zawodowego lub wiekowego ar . Może również przedstawić czytelnikowi ocenę myśli autora i przedstawionych wydarzeń. Często tłumacz stara się oddziaływać nie tylko na odbiorców, ne lecz także na sam język przekładu, ir nadając mu pożądany kierunek. ją Taki stosunek tłumacza do su przekładu i jo stawiane zadania są sprzeczne z celem tłumaczenia. A zatem pragmatyka przekładu, rozumiana jako realizacja dodatkowych su celów przekładu, niezwiązanych bezpośrednio z oryginałem lų tłumaczonego dzieła, warunkuje odejście przekładu od oryginału. Tłumacz w tym przypadku tłumaczy, lecz ne zarazem tworzy na nowo, dostosowując się do nowych iš okoliczności i specyficznych celów. O cel, jak wiadomo, determinuje rezultat działalności. Jak osiąga się taki rezultat — J. O tym, jak powstał zaadaptowany przez Balčikonisa przekład „Podróży į Guliwera”, dowiadujemy się, wnikając w cele tłumacza i analizując środki służące ich osiągnięciu. O celach tłumacza dowiadujemy się z iš jo doboru przekładów. Wszakże, be Dż. Swifta ir Ž. Verne’a, Balčikonis J. tłumaczył głównie baśnie: arabskie, Haufa, Perraulta, Andersena, braci Grimmów. Zależało mu na tym, aby dzieci i młodzież ir mogły przeczytać po litewsku jak najwięcej arcydzieł literatury światowej, aby dzięki tym iš książkom uczyły się poprawnego, pięknego języka litewskiego. Dlatego tłumacząc J. Balčikonis .,... szukał najbardziej litewskiego, najbardziej ludowego sformułowania. Dość często tłumaczenie znacznie odbiegało od oryginału, ponieważ Balčikonis tłumaczne ył słowa, ar zdania, o samą myśl ir ją chcieli przekazywać tak, aby rozumieli ne tylko ludzie nauki, ale także ir dzieci wiejskie”. A zatem pobudki dydaktyczne, pedagogiczne i oświatowe skłoniły Balčikonisa do podjęcia się przekładów. Ir ne tylko one. Tłumacz najintensywniej pracował wówczas, gdy litewski język literacki nie był jeszcze ustabilizowany, gdy jego normy bardzo się wahały, a złe przekłady kierowały język na niewłaściwą drogę. Takie okoliczności o wymagały, aby tłumacz był kodyfikatorem języka. Dlatego podczas tłumaczenia główną uwagę zwracano nie tyle na przekazanie indywidualnych ir cech języka i stylu autora oryginału, ile na to, aby język „... litewskiego przekładu był prosty, jasny, obrazowy, ne ludowy i į poprawny. mo Przekłady te miały przede wszystkim na celu kształtowir anie i normowanie litewskiego języka literackiego oraz podnoszenie kultury języka”. J. Balčikonis starał się, aby przekłady przyczyniały się do stabilizacji norm języka pisanego i rozwijały u czytelników wyczucie żywego i wyrazistego języka. Taki był drugi cel tłumacza, który zadecydował o głównej jo cesze języka przekładów — — ludowości. Uczniowie pamiętają, że jedynym kryterium oceny przekładów dla Balčikonisa było „czy tak powiedzieliby ludzie”. Ludowy język potoczny był dla tłumacza wiarygodnym miernikiem sprawdzania norm literackiego języka. Jego przekłady baśni i inna lektura dla młodzieży, pisze D. Urbas, właśnie umacniały więź między językiem książkowym a żywym językiem ludzi”*. Zatem normalizacja języka litewskiego i skierowanie książki do młodzieży były dwoma głównymi celami, które zadecydowały o charakterze przekładu powieści. 8 Pupkis A., Mažiulis V. Juozas Balčikonis. —Wyd. : J. Balčikonis. Wybrane pisma. V, 1978; t.71, p. 13. * Kruopas J., Ulvydas K. Wybitny litewski językoznawca akademik J. Balčikonis. — Kultura 1965, języka, zesz. 8, p. 4. * Urbas D. O przekładach J. Balčikonisa. —Językoznawstwo, 1966, t. 14, s. 41. 49 Wspomniane wcześniej trzy litewskie warianty „Podróży Guliwera” bardzo się różnią. Przekład S. Tomonisa jest szczegółowy, bardzo dokładny i na tyle adekwatny wobec oryginału, na ile pozwalają normy języka ojczystego. Tłumacz stosował środki adaptacji zewnętrznej — komentarze, nie zmieniając tekstu przekładu. Jego celem było zapoznanie wyrobionego czytelnika z polityczną satyrą Swifta, adekwatne oddanie gatunku i stylu autora. Umownie przekład ten można by nazwać dosłownym, napisanym poprawnym, lecz nazbyt książkowym językiem. Zupełnie inny jest przekład P. Mašiotasa, wydany ponownie z adnotacją „Dla młodszego wieku szkolnego”. W przekładzie tym krótko streszczono tylko dwie pierwsze części powieści, a trudniejsze do zrozumienia kwestie pominięto. Dlatego pracy P. Mašiotasa nieprecyzyjnie byłoby nazywać przekładem. To jedynie streszczenie fabuły powieści dla dzieci, niepretendujące do wszechstronnej reprezentacji oryginału. Pozycję pośrednią między tymi dwoma przekładami zajmują „Podróże Guliwera” przetłumaczone przez J. Balčikonisa. Jak głosi adnotacja, są one przeznaczone dla dzieci w średnim i starszym wieku szkolnym. W dalszej części, omawiając pragmatykę i stylistykę tekstu przekładanego romansu, porównamy go z oryginałem, a metody adaptacji przekładu przeanalizujemy według poziomów języka. Będziemy opierać się na przekładzie S. Tomonisa jako dosłownym. ; Przekład fonemiczny najlepiej ilustruje przekazywanie angielskich nazw własnych — imion i nazwisk, nazw miejscowości —. Wiele z nich zostało wymyślonych przez autora, dlatego nie mają tradycji przekładu na język litewski. Pozwala to na swobodniejszy wybór sposobów przekładu. Oto S. Tomonis dokonuje transliteracji, długie i złożone nazwy przepisuje po litewsku litera po literze, tylko gdzieniegdzie dodając końcówki. J. Balčikonis dokonuje transkrypcji rzeczowników własnych, trudniejsze do wymówienia zbitki głosek zastępuje prostszymi. W drugiej części Guliwer podróżuje do Brobdinjagu, a nie do Brobdingnagu, jak w oryginale i w przekładzie S. Tomonisa. Szczególnie różni się tytuł części czwartej. J. Balčikonis nie zadowolił się, jak jego poprzednik, ani transliteracją krainy Houyhnhnmów, ani niewiele różniącą się od niej transkrypcją tego nieczytelnego słowa. Zastosował odpowiednik funkcjonalny i krainę, której mieszkańcami są konie, nazwał litewską onomatopeją — krainą Ygagów. A zatem w przekładzie Balčikonisa rzeczowniki własne są lituanizowane. Znaczenie miało dla tego rozwój języka. W ciągu dziesięciolecia dzielącego oba przekłady normy języka litewskiego znacznie się zmieniły. Jednakże nie tylko nowe wymagania stawiane przekładom warunkowały transkrypcję nazw własnych. Duże znaczenie miało również nastawienie tłumacza co do tego, dla jakiego czytelnika tłumaczyć. J. Balčikonis polonizuje nie tylko nazwy własne, lecz także rzeczowniki pospolite oznaczające jednostki miar i objętości oraz przedmioty codziennego użytku i wojskowe. W powieści Swifta występują dwojakiego rodzaju realia: angielskie i zmyślone. Angielskie realia J. Balčikonis tworzy, zastępuje litewskimi odpowiednikami, objaśnia opisem. Dlatego zamiast „jardów i cali”, „kabli i lig”, transkrybowanych w przekładzie S. Tomonisa, pojawiają się „sieksnie” i „cale”, „stopy” i „mile“. „Pinta” jest w zależności od sytuacji zastępowana innym określeniem (niestety, nie wszędzie jednakowo i nie zawsze dokładnie- ). raz „szklanką- ”, raz „ćwiartką naszej filiżanki do picia”. J. Balčikonis rezygnuje z Dż. Charakterystyczną dla Swifta protokolarną dokładność oraz miejsca parodiujące szczegółowe opisy podróży tłumaczy, uogólniając: np.:,,... a około czterech jardów ode mnie, naprzeciwko mojego prawego ucha, 50 usłyszałem z góry stukanie trwające ponad godzinę, podobne do tego, jakie wydają ludzie przy pracy...“ * —„...mniej więcej w odległości czterech jardów, przy moim prawym uchu, przez ponad godzinę słyszałem stukanie, jak gdyby ludzie coś robili...“" —„Blisko mojego ucha rozległ się łoskot podobny do łoskotu pracujących cieśli i trwał blisko godzinę““- ?. W ten sposób w przekładzie J. Balčikonisa unika się niezrozumiałych dla czytelnika realiów —„jardów- “, ale zarazem i Dż. przebłysków satyry Swifta — parodii stylu naukowego, Inna grupa realiów — to wytwory wyobraźni autora, egzotyzmy oznaczające elementy bytowania, kultury, religii i obyczajów krajów odwiedzonych przez Guliwera. W oryginale powieści są one wyróżnione kursywą, a w nawiasach podane jest ich objaśnienie w języku angielskim. Podobnie postępują również tłumacze powieści. Realia „nie są tłumaczone“, lecz tylko objaśniane, ponieważ słowa te zarówno w tekście oryginału, jak i przekładu pełnią nie funkcję nominatywną, lecz stylistyczną — tworzą koloryt miejsca. J. Balčikonis bardzo zasadnie unika używania wyrazów międzynarodowych. W oryginale mówi się „civilized- ®“, „prognosis“, „jargon“, „egzist“, „patient“, a on tłumaczy je jako „oświecony“, „przypuszczać“, „określony język“, „utrzymuje się“, „chory“. S. Tomonis pozostawił wyrazy międzynarodowe. W języku angielskim słowa te już zasymilowały się z leksyką neutralną, podczas gdy w języku litewskim nadal mają charakter książkowy. W tłumaczeniach przeznaczonych dla młodzieży wyrazów międzynarodowych należy unikać także z innego powodu — ich znaczenie nie zawsze jest jasne. Porównując oryginał z tłumaczeniem, odkrywamy również więcej transformacji leksykalno-semantycznych. W wielu miejscach J. Balčikonis konkretyzuje opis lub opowiadanie, zastępując abstrakcyjne angielskie rzeczowniki „cause“, „food“, „people“ ich kontekstowymi synonimami „gniew“, „potrawy i napoje“, „wrogowie“. W innych miejscach — przeciwnie, zastępuje konkretne słowa abstrakcyjnymi. Ulubionym słowem tłumacza o szerokiej semantyce jest „daiktas”, używane zamiast „kwestii”, „wyrobu”, „motywu- ”, „przyczyny”, „obrazu”. Chociaż wspomniane transformacje — generalizacja i konkretyzacja — są sobie przeciwstawne, ich cel jest jednakowy: uczynić tekst bardziej zrozumiałym i bliższym czytelnikowi. Gdzie, co i jak zmieniać, tłumacz wybierał, mając przed oczami dobrze mu znanego odbiorcę przekładu. Częstym zjawiskiem w przekładach J. Balčikonisa jest również modyfikacja stylistyczna. Neutralne słowo języka oryginału zastępuje on bardziej wyrazistym, obrazowym litewskim odpowiednikiem. "Jest to szczególnie charakterystyczne dla czasowników. Użyte w oryginale słowa „crowd”, „fight”, „imprizon- ”, „obstinate”, „steal off” mają w przekładzie odpowiedniki „grūdosi”, „pešėsi”, „įmetė į kalėjimą”, „žiaurus”, „nukūrė”, zamiast „būriavosi”, „kovojo”, „įkalino”, „atkaklus- ”, „nubėgo”. A zatem J. Balčikonis lubi synonimy nacechowane emocjonalnie. Wiele par angielskich i litewskich synonimów różni się nie tyle ekspresywnością, ile przynależnością do różnych stylów funkcjonalnych, innymi słowy, nie konotacją ekspresywną, lecz funkcjonalną. Kierunek modyfikacji stylistycznej jest zawsze taki sam: neutralne lub bardziej charakterystyczne dla języka pisanego angielskie słowa J. Balčikonis tłumaczy na litewskie słowa potoczne. Przekład S. Tomonisa, bardziej skłaniający się ku językowi książkowemu, jedynie uwydatnia ten 8 Swift J. Gulliver's Travels. —Moskwa, 1973, s. 34. ? Swift J. Podróże Guliwera /Przeł. S. Tomonis. —K., 1947, s. 64. 8 Swift J. Podróże Guliwera /Przeł. J. Balčikonis. —V., 1957, p. 16. 51 “ kontrast oryginału i przekładu J. Balčikonisa, np.:“... we labour under two mighty evils: a violent faction at home, and the danger of an invasion of a most potent enemy from abroad“*- —„...mums fenka susidurti su dviem didelėm blogybém: kovoti su stipriais vidaus priešais ir ruoštis atremti galingo priešo puolimą iš uzsienio “1° —„„.iš tikrųjų mus ėda dvi baisios ligos: iš vidaus —amžinos partijų rietenos, O iš lauko —stipraus priešo pavojus!- *“. Przekład J. Balčikonisa można by nazwać przekładem podwójnym: „Podróże Guliwera“ zostały przetłumaczone nie tylko z języka angielskiego na litewski, lecz także z pisanej odmiany tego języka na odmianę mówioną. Wrażenie obrazowego, giętkiego języka wzmacniają również figury stylistyczne, zastosowane tam, gdzie w odpowiednim miejscu oryginału nie znajdzie się ich nawet ze świecą. Guliwer w przekładzie J. Balčikonisa walczy nie z „przeciwnikami na wyspie Blefusku- “, lecz „przeciw wyspie Blefusku- “. Znaczenie zostało tu metonimicznie przeniesione na podstawie stosunków przestrzennych: od ludzi mieszkających na tej wyspie — do samej wyspy. Są też inne przykłady przekładu metonimicznego; szczególnie chętnie wymienia się części ciała zamiast ich przeznaczenia lub właściwości: „wzrok“ zastępuje się „oczami“, „łagodność“ — „dobrym sercem“. W oryginale czynność określono jednym słowem „bristi”, „plaukti”, a w tłumaczeniu znajdujemy „briste bristi”, „plaukte plaukti”. W tłumaczeniu jest też wiele litot, a także peryfraz i metafor obrazowych słów języka oryginału. Wszystkie te figury stylistyczne sprawiają, że język staje się obrazowy i emocjonalny. Ponadto „pozwalają one nie wypowiadać w tekście rzeczy, które i tak są jasne, a tym samym skracają wypowiedź”*„. Osobno należałoby omówić porównania, które J. Balčikonis wyjątkowo silnie zaadaptował. Dotyczy to szczególnie porównań rzeczowych, w których w znaczeniu dosłownym zestawione są dwa zjawiska pod względem jakości lub ilości. J. Balčikonis porównuje sznury, które nie były grubsze „od zwykłego angielskiego Spagata”, z powrozem, a „bochenki wielkości kuli karabinowej” — z jajami wróbla. Taka adaptacja przekładu jest konieczna, bo cóż warte jest porównanie, gdy rzecz, z którą się porównuje (remat), jest dla czytelnika mniej znana niż rzecz, którą porównujemy (temat). Tak więc modyfikacja stylistyczna jest charakterystyczną cechą przekładów J. Balčikonisa. W tym miejscu warto przypomnieć opinię tłumacza D. Urbasa na temat miejsca figur stylistycznych w przekładzie: „... tłumacz nie musi pedantycznie przestrzegać zasady, aby każda taka stylistyczna środka, jak idiom, dowcip, obrazowe słowo (...) była koniecznie umieszczona w tym samym miejscu, w którym znajduje się w oryginale — byłby to przejaw dosłowności i niewolniczego trzymania się tekstu. Ważna jest zgodność całokształtu środków stylistycznych oraz ich wewnętrzne relacje dialektyczne”*?. Bez wątpienia, porównując przekłady, musimy brać pod uwagę nie tyle pojedynczo rozpatrywane słowa, zdania czy akapity, ile wzajemny związek obu tekstów. Jednak nawet po takiej ocenie tekstów oryginału i przekładu litewski przekład J. Balčikonisa przewyższa oryginał bogactwem środków stylistycznych. 9 Swift J. Dz. cyt., s. 56. 10 Swift J. Podróże Guliwera /Przełożył S. Tomonis, s. 95. 11 Swift Jonathan. Podróże Guliwera /Przełożył J. Balčikonis, s. 42. 12 Župerka K. Stylistyka języka litewskiego, —Wilno, 1983, s. 68. 12 Urbas D. Dz. cyt., s. 43. 52 Składnia analizowanego przekładu jest również bliższa stylowi języka mówionego. Dż. Zdania Swifta są długie, okresy rozdzielone średnikami, u į Balčikonisa J. krótsze. — Tłumacz dzieli jedno zdanie oryginału na dwa, trzy, a į nawet cztery, ar swobodnie wybierając, jakie informacje pozostawić w pierwszym, a jakie przenieść do kolejnych zdań. į J. Balčikonis nie ne tylko dzieli zdania, lecz także zastępuje angielskie ir konstrukcje bierne litewskimi konstrukcjami czynnymi, rzeczownikowe połączenia wyrazowe — czasownikowymi, a zdania — bezosobowe — osobowymi. — Tak przetłumaczone zdania łatwo czytać po cichu i na ir głos, nietrudno je zrozumieć, zapamiętać i opowiedzieć. Transformacje składniowe obiektywną, spokojną Dż. opowieść Swifta czynią żywą, dynamiczną. Šį wrażenie wzmacnia ir wybrana przez tłumacza pierwsza osoba narracji zamiast użytej w oryginale trzeciej. W ten sposób tłumacz tworzy iluzję prawdziwości, tak ważną dla młodego czytelnika. Wiele zdań J. Balčikonis ir całkowicie pomija. Pominięcia w tłumaczeniach są zjawiskiem zasadniczo godnym potępienia. Pochłaniają wiele informacji, wypaczają ideę utworu. Co i dlaczego ir pominięto w analizowanym przez nas tłumaczeniu? J. Balčikonis nie przekazuje czytelnikowi tų fragmentów powieści, w których ukazane są wady życia Anglii: niewierność, prostytucja, kłamstwo. Pomija opisy ir sposobów leczenia, „naturalne potrzeby” Guliwera oraz inne epizody, w ir których Swift nie przestrzega zasad przyzwoitości, a satyra jest jo naturalistycznie dosadna. Pomijając ten czy ów fragment, tłumacz ar wyraża swój stosunek do przedstawianych rzeczy i zachowuje się jak moralista. į W historii przekładu było wiele podobnych przypadków przerabiania utworu. W naszych czasach takie przekształcenia są dopuszczalne i konieczne tylko ir wtedy, gdy książka przeznaczona dla dorosłych zostaje przekierowana do młodzieży. Oceniając J. przetłumaczonych przez Balčikonisa „Podróży Guliwera”, ne należy kierować się ir adekwatnością przekładu wobec oryginału, ale także pragmatyczną wartością mo przekładu jako głównym kryterium oceny przekładu. Trzeba więc przyjrzeć się temu, jakie były cele tłumacza i jak udało mu się je zrealizować. Pragmatyczna ir wartość przekładu Balčikonisa jest dwojaka: obejmuje adaptację utworu, przekierowanie go do młodzieży oraz ją poprawność, prostotę i ludowość języka przekładu. IIPATMATHKA ir H CTHJIMCTHKA NEPEBOJLOB IO. BAJIbūAHKOHHCA Pesiome B HacTosime#t cTaThe paccMOTpPEHHI HOPAHLATIEI [IEPEBOIYECKOM aJanTaluy Ha MaTepHae pomana Ix. Ceudra „Tlyrenrecrane I'ymtusepa®. IlepeBomuMK IpecienoBa IPH TOM JIBe Hem: CHEJIa TB POMAH AOCTYIHBIM IOAPOCTKAM H HAYYHTH HX OOpa3HOMY, HADOIZHOMY Dpa3roBOpHOMY s3bIKy. IIpHeMBI aJiartraiiHH. OOCYXJIEHbI TIO OTIHEJILHLIM YpOBHAM si3bika (dOHeTHUeCKHE, JIEKCHMECKHe, CHHTAaKCHYECKHE H TEKCTOBEIC siBJICHMS). Bbura IpoaHaM3HPOBAHA CTHJIKCTHUECKAS MOmuduxauust Kak TJABHLIĖ MeTOJH ItepeBojrdeckolt IpakKTHKH FO. Bainsukkonuca., ABTOp crated OpHIIIa K BEIBOAY, 4TO „ITyremntecrane I'ymmasepa® B rrepeBoje Bansunkonuca ssisercs nmparmMaTHYECKH aJICKBATHBIM IEPEBOJIOM.