Iš J. Balčikonio akcentologijos

BADANIA NAD STRUKTURĄ JĘZYKA LITEWSKIEGO LITEWSKI JĘZYKOZNAWSTWO ZAGADNIENIA, XXVI (1987) BONIFACAS STUNDŽIA Z AKCENTOLOGII J. BALČIKONISA Akcentologią, podobnie jak większością innych dziedzin nauki o języku, J. Balčikonis interesował się jako praktyk — żarliwy krzewiciel kultury języka, oryginalny leksykograf. Wykładając w seminarium nauczycielskim w Poniewieżu w latach 1919—1924 kurs języka litewskiego, zapoznaje przyszłych nauczycieli również z podstawami akcentologii, kształci umiejętności poprawnego akcentowania. W opublikowanym w 1927 r. liście otwartym do ministra oświaty (I 75)! ubolewa się nad złym językiem teatru, wskazuje się również kilka błędów akcentowych (medžiagos, išmokyti). W wykładach wygłaszanych przez radio kowieńskie w latach 1929–1934 poprawiał najbardziej znane błędy leksykalne, słowotwórcze i akcentuacyjne. Od 1935 r. J. Balčikonis był; członkiem komisji sekcji akcentu i wymowy Towarzystwa Języka Litewskiego. Błędy akcentuacyjne poprawiał także później, przy różnych okazjach: w artykułach, recenzjach, pracując pedagogicznie. Zostawszy redaktorem „Słownika języka litewskiego”, dokładał wielu starań, aby kartotekę uzupełniały autentyczne słowa z różnych miejsc Litwy. W niejednym artykule, zachęcając szerokie społeczeństwo do zbierania skarbów żywego języka, prosi o nadsyłanie uwag dotyczących ich akcentowania i znaczenia. J. Balčikonisa należy uznać za największego i prawdopodobnie najbardziej konsekwentnego kontynuatora tradycji J. Jablonskisa. Opierał się na Jablonskisie, podnosił jego autorytet nie tylko, poprawiając błędy językowe, lecz także wykładając kurs języka litewskiego przyszłym nauczycielom. Jest to bardzo wyraźnie widoczne w wykładach Bałczikonisa opublikowanych w tomie 2 „Pism wybranych- ”, gdzie nieco miejsca poświęcono także zagadnieniom akcentu. Akcent definiuje się jako „podniesienie głosu na którejś sylabie” (II 5); por. definicję podaną w gramatyce J. Jablonskiego z 1922 r.: „podniesienie głosu przy wymawianiu wyrazu jest jego akcentem” (RR I 189). W wykładach wygłaszanych po Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej „akcent wyrazowy nazywa się nie podniesieniem głosu, lecz mocniejszym wymówieniem (samogłoski lub początku albo końca dyftongu)” (II 294). J. Bałczikonis, podobnie jak J. Jablonskis, nie używa jeszcze terminu intonacja — akcentem nazywana jest również intonacja, jednak ogólnie rozróżnia się pojęcia akcentu i intonacji: akcent lewoskośny ma wskazywać na krótkość sylaby, prawoskośny — na ir długość z mocnym początkiem, a cyrkumfleks — na długość z mocnym końcem. — Idąc za — J. gramatyką 1901 m. Jablonskiego, w konspekcie wykładów wygłaszanych w seminarium tų nauczycielskim w Poniewieżu i, # + Rakūtą oznacza ’, później, jak ir J. Jablonskis w 1922 m. gramatyce przechodzi do F. Zaczynają — stosować grawis zgodnie z tradycją Kurszaitisa. Wspomina ir się o funkcji semantycznego akcentu (swoją drogą, wszystkie przykłady z opozycją intonacji): dusta —aūšta, mėrkti merkti — ir t. t. (II 8). * W nawiasach podaje się J. „Rinktinių raštų” Balčikonisa” (V., 1978, 1982) tomas ir strona. Kiedy mowa o J. Jablonskim, używany jest skrót RR, oznaczający jo „Pisma wybrane” (V. , 1957, 1959), 19 W znaczeniu akcentowym J. Balčikonis używał terminu paradygmat. Nawiasem mówiąc, językoznawca do końca życia nie zgadzał się z obecnym podziałem akcentowym, który ukształtował się po studium K. Būgi w pierwszym zeszycie LKŽ. Podobnie jak J. Jablonskis do 1925 r., trzymał się schematu Kuršaitisa–Jaunisa, twierdząc, że jest on odpowiedniejszy dla współczesnego języka (I 387–388). Chociaż, jak już powiedziano, J. Balčikonis wzorował się na Jablonskim (bardziej na jego gramatyce z 1922 r.), to jednak we wspomnianym konspekcie wykładów występują także pewne, co prawda niewielkie, różnice w akcentowaniu. Dotyczy to zwłaszcza zaimków, przymiotników zaimkowych oraz imiesłowów strony czynnej. I tak J. Balčikonis podaje warianty: w zaimkach jis, ji, tas, ta, šis, ši lp. narzędnika jud (juo), ja (jd) itd., lm. biernika juos (juos), jas (jąs) itd. ; taka, jaka i in. lp. poj. celownika takiej, tokidi i takiej. W gramatyce J. Jablonskiego z 1922 r. podano pierwsze formy, zaznaczono tylko, że miejscami wymawia się inaczej, a lp. celownik takiej akcentowany dwojako (takiej i takiej; gramatyka z 1901 r.). Liczby pojedynczej przymiotników zaimkowych. Celownik J. Balčikonis akcentuje na pierwszej sylabie (jaunajam, didžiajam), natomiast charakterystyczniejszą akcentuację jaundjam (jaundmjam), podawaną już po wojnie, traktuje jako wariant (II 34). J. Jablonskis przez cały czas akcentował sylabę przedostatnią: didZidmjam (gram. z 1901 r., RR I 84), didZidjam (gram. z 1922 r., RR I 211). Imiesłowy czasu teraźniejszego strony czynnej J. Balčikonis akcentował w 3 os. s.2, z wyjątkiem rzecz. r. żeń. w l. poj. mianownika nmėšanti,- ir 1 os. l. poj., z wyjątkiem rzecz. r. męsk. w l. poj. celownika nmešančidūm. J. Jablonskiego również akcentuje się podobnie, tylko wyjątek —l. poj. miejscownik, mający tylko 1. końcówkę (sūkančiame, sūkančioje). Liczebnik šimtas J. Balčikonis akcentuje według drugiej koniugacji akcentowej, Jablonskis — według czwartej (2. końcówka tylko jako wariant). J. Balčikonis napisał także kilka artykułów poświęconych specjalnie akcentowaniu. W jednym z nich, opublikowanym w 1938 roku, dowodzi, że w języku ogólnym należy stosować formę procentas, a nie procefitas, w innym, napisanym w 1960 roku i opublikowanym w „Rinktiniai raštai” z rękopisu (I 354—357), omawia akcentowanie czasowników przedrostkowych (w terminologii Balčikonisa — przedrostkowanych). Zaznaczywszy, że „w związku z przenoszeniem akcentu na przedrostek czas teraźniejszy różni się od czasu przeszłego jednokrotnego” (I 355), autor próbuje wyodrębnić tylko istniejące czasowo fonologiczno-morfologiczne klasy czasowników, przenoszące akcent na przedrostek, od tych, które go nie przenoszą. Bardziej perspektywiczne byłoby tu zapewne poszukiwanie podobieństw i różnic między akcentowaniem form obu czasów — J. Balčikonis najprawdopodobniej również by to zrobił (wyraźnie widać, że artykuł nie został ukończony- ), jednak same przedstawione w nim fakty są wartościowe. Należy dodać, że w artykule używany jest już termin intonacji. Największą i bez wątpienia najcenniejszą pracą naukowca z zakresu akcentologii jest artykuł „Przymiotniki z przyrostkiem -inis i ich akcentowanie”, napisany w 1951 roku (I 201—207). Tutaj J. Balčikonis, opierając się na licznych faktach z różnych dialektów („żywego języka”), formułuje bardzo prostą regułę, której zasadniczo przestrzega się także obecnie*: „akcentować przyrostek, jeśli [przymiotniki. —B. S.] utworzone są od wyrazów z akcentem na końcówce, akcentować rdzeń (temat) — jeśli od wyrazów z akcentem na rdzeniu (temacie)” (I 205). Zgodnie z tą samą regułą należy akcentować także rzeczowniki z przyrostkiem -ininkas. W artykule 2? Skrót a.p. = paradygmat akcentowy (akcentuacja). 3 Por. Laigonaitė A. Lietuvių kalbos akcentologija. —V., 1978, s. 58. 20 Znajdziemy trafną uwagę, że Żmudzini, podobnie jak bliżsi im ir zachodni Auksztoci, uogólniają akcent w przyrostku; ta odchyleń pojedynczych słów od o reguły i wahań nie brakuje w żadnej gwarze, nawet samo słowo žmogaus może być akcentowane na dwa sposoby. to Jednak najbardziej oryginalną rzeczą, którą można rozwinąć aż do poważniejszych uogólnień teoretycznych, jest J. spostrzeżenie Balčikonisa, że nieprawidłowa akcentuacja przyrostka -inis w przymiotniku nieznanym żywej mowie jest dla nas niezauważalna; jeżeli zaś jest to twór żywej mowy, o nietypowy akcent natychmiast rzuca się w oczy į (I 206). J. Balčikonis najwyraźniej wyczuwał, że nowe słowa zawsze skłaniają się ku ne przestrzeganiu ustalonych zasad akcentuacji. Potwierdzają to obserwacje gwarowe. Ir ogólnie rzecz biorąc, zgodnie z którym paradygmatem akcentowym akcentowir ane jest konkretne ar słowo, zależy od tego, czy to słowo w języku Użytkownikowi jest znane, „swoje”, ar czy też nieznane, „obce”. Tu dochodzimy już do zagadnień pragmatyki, które można by rozpatrywać osobno (zob. „Nasz język”, 1985, nr. 6, p. 9). Warto byłoby jeszcze powiedzieć kilka słów ir o innych ciekawszych spostrzeżeniach Balčikonisa. Jako jeden z pierwszych zwrócił uwagę na į to, że rzeczowniki singularia tantum o akcencie rdzeniowym, używane w liczbie mnogiej w znaczeniu przenośnyį m, przechodzą na akcent końcówkowy; np. duksas, ale su knyga auksais (I 275, 286). Wszystkie Balčikonisa, podobnie jak ir Credo działalności lituanistycznej Jablonskisa, zasadą zasad, stanowiło opieranie się na faktach żywego języka. Oto jeszcze 1928 w r., recenzując V. „Krótką naukę o akcencie języka litewskiego” Kamantauskasa (Kowno, 1928), wskazuje, że przymiotnik aiškus w jednych gwarach należy do pierwszej, w innych do czwartej koniugacji — akcentowej, wszędzie tylko krytykując, (I 100), — Balčikonis ką szuka oparcia w żywym języku gwarowym. Mimo to ir su językoznawca był dość ostrożny wobec faktów gwarowych: „na tym, co obecnie jest w gwarach, zawsze można się opierać; ne znajdujemy tam wiele rzeczy ką zepsutych” (I 95). Zatem ir należy tu oddzielić ziarno od plew. Często pomaga w tym zasada analogii, na której J. Balčikonis opiera się, krytykując na przykład w tym samym 1928 roku S. Dabušisa, który językowi ogólnemu proponował — formę lietuvys lietuvį (taki akcent znany jest południowym mieszkańcom Auksztoty i ir ich sąsiadom): jeśli obok Raguva, Seduva (można jeszcze dodać ir Linkuva i in.) mamy ragūvis, šedūvis (i linkūvis...), to obok Litwa powinna być lietūvis (I 95). Taką formę podstawową ukazuje przymiotnir ik lietūviškas. Przymiotniki z tym przyrostkiem, jak dalej stwierdza naukowiec, zachowują akcent i intonację rdzenia wyrazu podstawoweir go (brolį — broliskas, sėserį sėseriškas, — galviją galvijiškas — ir t. itp.). Albo gdzie indziej rozumuje się, że czasami akcent może zostać wyrównany ne przez akcentuację innych słów o zbliżonym znaczeniu su (I 206). Jednak ir zastosowanie analogii bynajmnine ej nie zawsze przynosi oczekiwane rezultaty. Oto z jednakowym powodzeniem można dowodzić, że należy akcentować ir procentas procentas, por. zapożyczenia o identycznej strukturze, akcentowane dwojako: ir bravoras tavoras, ir sliesorius totdrius, ir ubagas nabagas. Podając w 1938 napisanym w roku artykule normatywną postać procentas, Balčikonis J. opiera się na tradycji, a wariant — procefitas ma być rzekomo nowo rozpowszechniający się (I 161—162). Mimo wszystko w tym przypadku należało, jak się wydaje, uznać wariantywność | procentas procefitas, por. adventas |adveiitas, tdlentas [talefitas ir itd. Z drugiej strony, jak wynika ze wstępnych iš obserwacji współczesnego potocznego języka ogólnego, część zapożyczeń trójsyllabowych ma tendencję do uogólniania akcentu na pierwszej — sylabie, a więc J. propozycja Balčikonisa okazuje się, jak widać, perspektywiczna. 21 Mówiąc o wycofaniu i przesunięciu akcentu w dialektach, Balčikonis J. niekiedy się mylił. Oto 1928 m. warianty proga, odė, rūšis uważa błędnie su za zakończone przesuniį ętym akcentem (I 95). Próbuje nawet sformułować swoistą prawidłowość: dialekty, które zachowały akcent na końcu, „mają skłonność z nieznanej przyczyny w każdym iš słowie, które pojawiło się gdzie indziej, į przesuwać akcent na koniec” (I 95), np., lietūvis —lietuvys. Z powodu takich pomyłek nie należy się tų zbytnio dziwić: mylenie wycofania akcentu, wzgl. przesunięcia su akcentu z różnicami akcentuacyjnymi ir zdarza się nawet w naszych czasach*. O jeśli chodzi o warianty typu lietuvjs, należy powiedzieć tyle, że forma z akcentem na końcówce jest tu zapewne związana z przyczynami semantycznysu mi: akcent końcowy liczby pojedynczej może być uogólniony z formy zbiorowej iš lietuviai, por. latviai, lenkai, vokiečiai ir t. t.* Albo inny przykład: we wspomnianej V. recenzji książki Kamantauskasa (I 100) stwierdza się, że „przyrostek sylabiczny czasami odciąga akcent od rdzenia į ku końcowi (širdžia, širdimi), czasami od końca przesuwa początek (pirštė, peilyje)”. Chociaż krótko o należałoby powiedzieć o į leksyce proprialnej, której normalizacji leży na sercu normatywistów. }]} 天天彩票怎么?]}]} need valid. ir J. Balčikonis poświęcał wiele uwagi. Ne w jednym z artykułów, w recenzji, walcząc o už autentyczne formy nazw miejscowych, wskazywał poprawny ir jų akcent wyrazowy, np. : Daiigai 2, Galšia 4, Juoda 3 (nie Jioda 1), Maišiagala 1, Širvintos 3*, Wilno 1. Ne wszystkie nazwy J. Balčikonis sam sprawdził, opierał się na informatorach, niestety, zawsze ir kompetentnych, dlatego z ne niektórych poprawek w najnowszych pracach onomastycznych jo zrezygnowano, na przykład z takich form, jak Bilsas 1, Griėžupė, Lčitė, Tauragnas itd. ir (I 340, 372). Warto wskazać jeszcze jedną cenną uwagę Balčikonisa o bardziej ogólnym charakterze (I 372): oznaczać rzeczownikowe hydronimy o temacie na -a z ir krótkim cyrkumfleksowym rdzeniem (Būktas, Klanas, Bradas ir itd.) akcentu- — 2 ar 4 — acja nie jest poprawna". Niemniej jednak, jak niedawno zwrócił uwagę V. Vitkauskas®, w gwarach, w których używa się illatywu, akcentuację takich toponimów można ustalić. 1965 roku w artykule ir opublikowanym w „Moksle technikoje” „Co należy niezwłocznie zrobić dla nauki naszego języka” Balčikonis be pisał między innymi: „Bardzo przydatne byłoby fonetyczne zapisanie całych tekstów gwarowych- ... Przy ir zapisywaniu pieśni, baśni i innego folkloru również należy zaznaczać akcent“ (I 379). Do tej pracy profesor sam pięknie ir się przyczynił, dając przykład: zapisał wszystkie 1953—1954 m. znane pieśni ludowej śpiewaczki J. Jurkonienė, dokonał ich transkrypcji, oznaczył akcenty i przygotował wydanie, które ir ukazało się już po jego śmierci („Pieśni druskiennickie”, V., Zresztą po wyrazy są tu akcentowane zgodnie z melodią, tak jak są 1972). używane w mowie potocznej. Zapisywanie jak największej ne liczby autentycznych o tekstów gwarowych jest w naszych czasach bardzo aktualne, ir — 4 Zob. Zinkevičius Z. Wycofanie akcentu z ir paradygmatu akcentowania. — „Kalbotyra”, 1979, t. 30(1), p. 90-93. 5 Szerzej zob. Stundžia B. Znaczenie liczby mnogiej oikonimów ir jų osobowych dla rekonstrukcji systemów deklinacji i akcentuacji. — T. : Badania onomastyki litewskiej (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego). Wilno, 1981, t. 21, p. 192—193,. 6 Autentyczne formy tych hydronimów to Bilsas, Griežūpė, Leitė, Taūragnas, zob. Vanagas A. Etymologiczny słownik litewskich hydronimów. — W., 1981. 7 Tak zrobiono „W litewskim TSR spisie ir nazw rzek i jezior” (W., który 1963), J. recenzował Balčikonis (I 371-373). ¢ Zob. Nasz język, nr 1985, 5, p. 40-41. 22 uwidoczniło się to również w referatach wygłoszonych na konferencji poświęconej setnej rocznicy urodzin J. Balčikonisa, w dyskusjach, Podsumowując, można stwierdzić, że, badając i normalizując kwestie ir akcentuacji, Balčikonis kierował się J. a) iš J. przejętą ir od Jabłońskiego i innych tradycją zasadą pierwszeństwa „żywego b) języka”; ściśle odróżniał autentyczne fakty gwarowe od nowo powstałych zjawisk; c) dość trafnie stosował zasadę analogii. Niektóre subtelne J. spostrzeżenia Balčikonisa dotyczące związku paradygmatów su akcentowych z różnicami semantycznymi i pragmatycznymi mogą być z powodzeniem dalej rozwijane. H3 AKLLEHTOJIOTHH 10. BAJIbū4HKOHHCA Pe3t1oMe IIpH ncceJiejįjOBAHHH AKIEHTOJOrMYECKHX IIDpOOJIEM, Kak H B HOpMAJIH3ATODpCKON JIESTĖJILHocTH, IO. BanbunkoHnc MCXOMMIT M3 IPHOPHTETA XHKHBOTO S3bIKA, CTporo pa3zensyi HMCKOHHBIE ©$aKTe TOBOPOB H HOBOOGPA30BaHMsA, YMEJIO IPAMEHSUT IPHHIAIT AHANOrHH. B ero pabortax 06palleHO BHHMAHHe HA HEKOTOpbIE TOHKHWE BOIIPOCHI AKIIEHTYAIMMH,