Kai kurios baltarusių lituanizmų fonetikos ypatybės

T LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XXVII (1988) (to Va JĘZYK LITEWSKI IR BILINGWIZM is Ai aaa EE LE RG t i SS Lowe A Ts EO a Le re vt pi Xd GL ES i a a j A es ralis BR AE pig ie 4 hs ELENA GRINAVECKIENE, JUZEFA MACKEVIC ih a KIEDY NIEKTÓRE BIAŁORUSKIE LITUANIZMY CECHY FONETYKI Ne Ai a W RÓŻNYCH OKRESACH (w ir przeszłości i obecnie) w gwarach białoruskich (głównie ek północno-zachodnich) wskutek kontaktów językowych, ir kulturowych, ekonomicznych itd. z językiem su litewskim powstało w ir nich, a miejscami o wskutek ir slawizacji gwar litewskich, niemało zapożyczeń litewskich. Najbardziej oczywiste iš ju leksykalne lituanizmy. Span Zapożyczenia litewskie w gwarach białoruskich zakorzeniły się, stając się ju własnością i ir elementami Je środków komunikacji; funkcjonujo ąc w użyciu obok słów białoruskich jako równorzędnLE e, naturalnie podporządkowały się systemowi języka białoruskiego, upodobniły się do słów białoruskich, su nierzadko tak bardzo, że czasami niełatwo rozpoznać w nich lituanizmy. A Jednak ne fonetyka wszystkich lituanizmów nie uległa białoruszczeniu w jednakowym stopniu. Nierzadko tutaj paWystępuje tu niemała różnorodność, spotyka się su fonetyczne warianty zapożyczeń. Wszystko to zazwyczaj w NE dużej mierze zależy od czasu zapożyczenia lituanizmu, od stanu systemu fonetycznego gwary, do której Re į zapożyczenie trafia, od intensywności jego używania w niej, a także od litewskiej postaci samego zapożyczenia 3% itp. ir ir i a Pewna część lituanizmów nie oderwała się jeszcze od języka rodzimego, jak gdyby została automatycznie przejęta o przez Białorusinów i po prostu przeniesiona. ar Jų ir Fonetyka została zachowaha na w litewskiej postaci. Wśród takich lituanizmów wymienić (< należy: apyod lie. ariodas) [Juod. ; Mal. ; a Malk. ], 6aas3éni (< lie. balZienos) [GrauZ. ; Mal], 2dxmr* (< lie. gaktos) k niai [1, T. 1, c. 406; Mal. ], 34jxsr "Žandikauliai; burna" kłam. (< żidunos) [1, T. 2, c. di 337], kaymni (< kłam. klimpės) [1, T. 2, c. 479—480; Gryka. ], xynenėys ‘wspinać się’ 3 (< kłam. wspinać się) [S.S.], xyyinayya (< lie. tarm. kucinécis ~ kutinétis) [I, T. 2, c. re ad 592: Dain. ], xpycna ‘akmeny krūva' lie. (< kriisnis) [1, T. 2, c. 537538], kaymox ‘kas kiauliškai elgiasi, nemandagus’ (< lie. kiaulitikas, ‘nieczyste dziecko’, kiaiAra lius ‘niegrzeczny, świński człowiek') [Kud.], 1ayox "sterta gałęzi, brudnych i ubrań’ lie. (< lduZas) [1, T. 2, c. 631], pacaxiaa (< lie. rasakilé) [1, T. 4, 274; ao Czarn. : Mal. ], caycioxi „katpédélé- (< s“ kł. sucharki „t.p.”) [S.S.], caycéns „grustos” Sher bulvės su svogiinais’ (< lie. sausiéné ‘Sutiené’) [1, T. 4, c. 374] ir itd. Re Šio tipo lituanizmai, kaip matyti iš nurodytų iš šaltinių, daugiausia pasitaiko pačiame baltarusių ir lietuvių ; šnektų pasienyje, ir kur intensyvūs šnektų kontaktai tebevyksta tų mūsų dienomis, Bg i kur tos ir šnektos nuolat maišosi lietuviškos slavėja. ir Jie yra aiškiausi pačių naujausių tokių kontaktų produktai. Nemaža dalis net jų savos fonetikos neretai rodo vo lietuvių šnektas, iš kurių jie baltarusių pasiskolinti, iš pvz., a 1 Baltarusių šnektų sprogstamasis 2 (zwykle występujący w zapożyczeniach) z powodu winy yi drukarni graficznie nierozróżniany od głoski jų szczelinowej 2. i i Lialia, : OK? | ani lt i Turcy e rs DAR oczu, Roda ly ssLayKdays „wydostać się, przeszuka- ć” kłam. (< dial. i$-lundyc „t.p.”) [I, T. 1, xc. 358; GrauZ. ], epysmorcd "tokia Žuvis" lie. (< tarm. grumzda ‘t.p.’) [2, c. 119], ximcd ‘kupstas pelkéje’ (< lie. dial. kimsa ‘itp.’) [1, T. 2, c. 462], kymuwd "taka trawiasta roślina (< bagienna' lie. dial. kumša "bagnisty teren porośnięty trawą") [1, T. 2, c. 570], nimna „czajka? (< lit. dial. pimpė 't.p. ') [1, T. 3, c. 519; 2, c. 358], nymndzarwmusi „mniszek” (< lit. dial. płaskie pługi ‘t.p. ") [Achr. ; Juod. ; Kur. ; Mal], pdeyyi "szerokie sanie; wozy sań' (< litew. dial. rdgutés ‘roges’) [I, T. 4, c. 238; Juod., Mal. ], ceinumo: "sekmadienis, šventa (diena)’ lie. (< tarm. świta "t.p. ' *) [Psn.], ckiaynosi „susukta taukiné’ (< lie. gw. skilūndis ‘i kiaulės pilvą prikimšta raumenų dešra") [1, T. 4, c. 448], cademni ‘slésnas’ (< lie. gw. slasnas „t.p.’) [I, T. 4, c. 478], cympa „kto jest niedbały, niechlujn- (< y” lit. dial. skrót „t.p.”) [1, T. 5, c. 23], mpywma „gnój, padlina” (< lit. dial. trųša ‘t.p.’) [1, T. 5, c. 134]. Fonetyka innych lituanizmów występujących w gwarach białoruskich jest mniej ar lub bardziej zmieniona pod wpływem białoruskim. Zauważono, że przede wszystkim zmieniły się obce językowi białoruskiemu ar nietypowe zjawiska wokalizmu zapożyczeń; we wszystkich przypadkach zwęża się samogłoska pierwszego ir komponentu akcentowanych dwugłosek dyftongicznych a ir przechodzi on w į 0, np. : ai > oii: Kdūpauka „leworęczny' (< lie. kairius) [1, T. 2, c. 494; Mal. ), ndiūcays (< lie. paisyti, paisyti) [1, T. 4, c. 37], néucer „nieczystości, sadze' (< lie. paišos) pas2'diūmwmys „roztrwonić, rozrzucić” lie. [1, T. 4, c. 37), (< iš-gaišėnti “t.p.’, por. dar gaišatė „zagłada, zguba') [1, T. 4, c. 253; S.S.), poiūcm (< lie. raistas) [1, T. 4, c. 302—303] ir kt; au>oy: kadjyciuxa "sakanti lie. tarm. pertarą klaūsai "klausyk" [1, T. 2, c. 478—479: Pal. ], xojw lie. (< kdušas) [1, T. 2, c. 508—509)], xpojw ‘kriausis’ (< lie. tarm. kraūšis) [1, T. 2, c. 525], soya lie. (< Ildužas) [1, T. 2, c. 673—674; .Bak. ; Kur. ; Laip. ; Malk. ; Rak. ; Val. ], n4ojm "lentelė avilio lakai uZdengti’ (< lie. plaiitas ‘t.p.”) [1, T. 4, c. 15; Akm. ; S. Trak. ]; am>om: 66mbaa ‘pryszcz’ (< lie. bamblys "każde zgrubienie’, plg. dar bambrti "pęcznieć, [1, T. 1, c. 202], grubieć’) comyb, comey, comyix "Czerpak do łowienia (< ryb’ lie. sdmtis ‘t.p.”) [1, t. 4, c. 520; 2, c. 447; S.S.]; an> on: 66noa, Odndauka (< kłamie. próba) (1, T. 1, c. 203-205; Bystr. ; Stopień. ; Msza. ], 6ponxm, 6ponkma (< lie. bradktas) (1, T. 1, c. 218], wkirénoa (< lie. skilandis) [1, T. 5, c. 479]. Przypadków takiego a zwężenia samogłoski jest wiele. Jest ono charakterystyczne dla całego obszaru i bez be wątpienia nastąpiło pod wpływem fonetyki gwar białoruskich (por. ich językowe Acoymi „żółty”, kKpoy ‘krew’, noymer ‘piinas’, a także Lydds, Varandvo, gwar Wilejki i sąsiednich rejonów npdjda<npdyoa ‘prawda’, mpoy <mpay ‘Zoliy’ itd. ). Zwężone i przekształcone w o są tutaj zazwyczaj również samogłoski a w litewskich zapożyczeniach, stale akcentowane w rdzeniu wyrazu®, np., 26xmbr ‘gardła’ (< lit. gaktos) (1, T. 1, Lie. 2 akcentowanego rdzenia wyrazu zapożyczeń a (a także dyftongów ai, au, am, pierwszan ego członu) w językach słowiańskich w o, na podstawie przykładów podanych przez K. Būgę, występuje już w XIV w. (3, T. I, s. 227). W naszych czasach zapożyczone i używane w niektórych białoruskich gwarach Wileńszczyzny lituanizmy tego typu lie. a zachowały się w całości, np. zdxmw (lit. gūktos) [Čyč.]. Io er TR En) SR ELE T Bone TEER | aati: Aria T G Sistine TE Ll Ra a in SCE TE E Ua lai Pad CORN c. 468), x0ciųs lie. (< kdsa, por. : KYpbr KOCAUYb epdoxi) [1, T. 2, c. 431], ndwudHb As trakštis' (< kłam. pašinas) [2, c. 369; Kaun. ; Stral. emdyi "pionow- (< y" lie. dial. = stdcas ~pionowy) [1, T. 4, c. 591-592; Gem. ]. "Taa Nietypowy dla języka białoruskiego litewski dyftong (i)uo w pełni zachowany występuje tylko Występuje w i najnowszych zapożyczeniach jų lituanizmów tam, gdzie ir język litewski jest jeszcze i rą żywy, np. wspomniane już apyod< aruodas; gdzie indziej w gwarach najpierw skraca się Aon ja ir jednogłoskowo, stając į už się szerszą samogłoską (i)o [4, p. 183, 184, 189], np., 8 yr axdm, axéma "akutowy'* [1, T. 1, c. 73], apd0 ‘aruodas’ (< lit. arūodas) [Juod. ; ed . Mal. ], zizėmos, zindno "użądlen- (< ie" lit. gyluonis) [1, t. 1, c. 444; Pal. ], A60Aikwuiubi ES "rejon brasławski wieś, przez miejscowych Litwinów nazywana a'buol'i"kščai (por. jų abuol'is~ jabłko) ~ Obuolykščiai", Edamcomos "rej. brasławski wzgórze wsi Adomčniškės, przez miejscowych Litwinów nazywane JuodaZemjs’, ĖEdnasiuwmi "rej. brasławski wieś, przez i miejscowych Litwinów ir nazywana jiodelanai’ jiodlanai’ (to ostatnie pochodzi iš Juodelanai~ JūoWE ie delénai®, np. juodlanuos g'i.mus mamiit'e: ir as: dėl juodla nai <juodela'nai jeszcze ši ; por. litewskich tych miejsc §td itd" < "ta")"; Ednoyekia „Mieszkańcy wsi Juodelény", Pn A Ilddsimri "Rejon brasławski. Wzgórze we wsi Petkūniškės, przez miejscowych Litwinów 0 nazywane pūodz'iš'k'e: ~ Pūodiškė' [5, p. 173, 174, 186, 188; 6], Edynxa "Rejon solecznicki Fa strumień wiejski Akmenynés < Juodupé ‘tamże” [7], A6d4imxi *rejon Baranavičių “i nazwa ir pola wiejskiego’, por. strumień Obeliskiai „Rejon rokiskijski. wieś’, por. także kłamie. jabłkoFok Is [8, c. 13], Iomxlwuixi „Rejon orański. wieś’, por. kłam. Jūodkiškiai „rejon u gh kmergėski wieś’, Kponiwxi "rejon brasławski wieś", por. kłam. Krudpiskis "rejon uciański Er viensédis’ [9, c. 21, 23), Joma "Dopływ Oszmianki w pobliżu Gierwiat, nazywany przez ) miejscowych Litwinów Aluosa, Aluosia [10, p. 2191, nodzinka ‘puodyné’ < lit. garncarni(a Hots ‘itp.’ +s. -ka [1, T. 4, c. 33; Czarn. ; Schod. ; Mag. ; Rak. ; Skrud. ], c1dkcna, cadkuua, cadkwmina, CAOKWBIKA ‘karna’ < lie. shiogsna "t.p. " [13, c. 388; 14, p. 189; FE dar plg. 15, s. 349; 16, c. 50], Yokozii „Rejon waranawski. lasek, ir droga, miejscowi Litwini nazywają je u*Zuolijo's (por. tam wymawia się ~ tržuolas Ąžuolas) ~ AZuolijos’ [8, c. 240; jr 17] ir itp. To kłamstwo. uo przewrót s. w K. językach, według twierdzenia Būgi [3, T. 1, p. 229], — Zjawisko fonetyczne języka białoruskiego, które rozpoczęło się na a. początku XVI wieku. Prawo to, jak pokazują lituanizan my w niektórych jęz. gwarach, miejscami nadal się obecnie kształtuje. ir i E. Że litewskie słowa - w ustach Słowian, którzy nauczyli się litewskiego, łatwo zmieniają się w vara -(i)o-, dobrze pokazuje ir taka ju wymowa litewskich słów, jak déna dūona, < dėt < iE : dać, péla<puola, prausiés<prausiuosi, sélose stioluose, vaZiét važiūoti < < it TR por. jeszcze le. pabucok ‘pabufiuok’ < lie. dial. pabuctiok, važok "važiuok" < lie. dial. jedź, dam ci. dam [15, s. 351, 352]. i ee Gdy Edaasius: naprawdę nie ma z le nic wspólnesu go. jodła ‘świerk’, dobrze pokazuje to używana w = į tych okolicach białoruska mowa, w której églé nazywa się O éaxa, — jałowiec < nzaéney lie. orm. siłacz ~ świerk. = Le 4 Dél br. Iowa lie. (< Aluošia) por. z utratą a nagłosu wyrazu. ju 6apkynė3 (< myGapkyaės) ‘gruźlica’, adoka cadoxa) (< "słodkie" [1, T. 1, c. 260; T. 2, c. 630] ir itp. Nazwa rzeki JToma < A Aluošia, o ten wywodzi się od iš rdzenia al-, por. alėti „płynąć”, "biec", ir przyrostka -uoša, -uošia [11, p. 206]. Tu przedstawiono lituanizmów (i) uo przechodzenia w językach słowiańskich į Prawo (i) mogłoby nadawać się do doprecyzowania ir hydronimu Górnego Podnieprza JTėma, uważanego za [12, c. 194], bałtyzm, litewskiego źródła. Mógłby on również być samą lie, Aluostakaip tos pet ta ir ik Villa < lie::Alwotia,: i i AN ar Aaa ni a T S YES aaa ka "Ei (BS IA Sa aiti Varo MSK ata TN šnektose, Tos ' Fonetyka i słowotwórstwo wielu innych litewskich wyrazów, silnie dotknięte wpływem gwar białoruskich, są znacznie bardziej oddalone od fonetyki języka litewskiego, czasami niemal nie do rozpoznania, nierzadko zmienione nieregularnie. Szczególnie często dotyczy to starszych zapożyczeń litewskich występujących w gwarach białoruskich, bardziej oddalonych od strefy współczesnych kontaktów gwar litewskich i białoruskich, a także pojedynczych lituanizmów, które najczęściej przeszły do biernego zasobu leksyki białoruskiej. Najlepiej świadczyłyby o tym niekiedy stosunkowo liczne warianty samego litewskiego zapożyczenia, występujące w różnych br. to plg. że litewskie ir warianty bąbla, paisyti (paisyti), pleiskūnės, skerstūvės, svirtis (svirtis, dz. svirsnia) i niektórych innych, bardziej charakterystyczne warianty poddane białorutenizacji: burbulas > 6yp6yaxa, 6ypbaaxa, 6ypbasKd, 0yp0dn6Ka, 6ypbasmka, OYa50amka, 6ypoayka i in. [1, 1. 1, s. 201, 236, 237, paisyti> noicays, Odūcays, ndiūcaeays, noéavcdsays, ndacasays, ny.vcaedyo i 241-243]: in. ir [1, T. 1, c. 202; t. 4, c. 36 —37, 45, 186]; pleiskūnės > naack oni, naacKOHHI, nadeKOHHe, NACKOHI, NACKOHHe, NAGCKYHI, NAOCKAHHA, NAOCKYKbKI, NOCKaHA, NOCKAHHI, NAOCKYHb, NAOCKAHb, NAACKYHOKI, NAACKYHI, NAACKAHA, NAACKAHIHA, nAdCKYHbKI, nackani, ndckana, nacKanina i in. ir [1, T. 3, ¢. 529-530; T. 4, c. 53; 2, c. 435; 18, xapra Ne 283]; skerstuvés ckapcmyai, ckapemyas, ckapemyai, ckeapcmyaq, ckapemd, cKApcmsi, CK8Apemd, CKAPCMYHHe, cKeepmbl, cKap3uas i in. ir [1, T. 4, c. 441, 446, 471]; svirtis (dźwignia, svirsnia) >ceepys, ceepcys, c8ipuina, eipWHA, WBepwHA, WeipuiKA, Ceip, aceip, ayceėp, cieipnf kt. ir [1, T. 1,c. 106; T. 4, c. 386, 395, 396—397; T. 5, c. 475]; greitpolkė "pasiutpolkė' > 2p3yndaska [1, T. 1, c. 495]; jūdrė "chwast lnu'> :00psrųa, mompewya [1, T. 5, c. 540]; liūrba “stora skiedra' > mopoa, nypba, pynsda, pymbdįna [1, T. 2, c. 705; T. 4, c. 314], suktinis "taki taniec" >cionmsinb [1, T. 5, c. 62]; Salavija>waays [1, T. 5, c. 453]; szelmud >uandašno, wdiama, manamfyųs [1, T. 5, c. 452); šunauja>iuysi [1, T. 5, cc. 512] ir itp. Zatem, br. W gwarach spotyka się su stosunkowo dużą liczbę słów, których brzmienie fonetyczne mniej lub bardziej przypomina ar słowa litewskie, a semantyka jest ir identyczna lub zbliżona ar do semantyki odpowiednich słów litewskich. Zatem niektóre br. nierozpoznane lituanizmy gwarowe w swojej fonetyce do dziś nierzadko skrywają jeszcze nieujawnione prawidłowości, pozwalające uznać takie słowo obce za lituanizm. Fonetyka niektórych takich niewątpliwych lituanizmów wskazuje, że zamiast dyftongu w jų niektórych uo gwarach białoruskich występuje samogłoska pojedyncza, a, np., 2a6d ‘wiąz’< lit. guoba [20, t. 3, c. 7], por. także innych ir jej krewnych, występujących w gwarach białoruskich, a także polskich, np. br. 246, 2déina, 2déw, 2a681 [1, T. 1, c. 397: 5, c. 303], le. gab, gabina '[21, s. 788], por. także I'anki ‘bala irlkrimoksniai’ [8,c. 55]<lie. Guobos, Guobés "nazwa pastwisk- < a’ gūobos. W przypadku, gdy zamiast rdzenia uo takiej pożyczki br. W dialektaa, ch ir występuje ich więcej. Często mogą one posłużyć jako klucz do rozpoznania niektórych ir innych słów dialektalnych, podejrzewanych o bałtyzmy, br. słów dialektalnych. Lit. uo> br. šnektose a dėsniui yra paklususios br. awmapdnaacyi "pašukos' < lie. tarm. antarūpluoštės "t.p. " [1, 1. 1, c. 82] bei nad3inxa ‘puodyné’ [18, c. 822] < lit. puodynė. Stosując prawo lit. (i)uo>br. w gwarach (i)a najprawdopodobniej należy ir uznać za leksem będący lituanizmem 402xanm „tokia balų žolė“ ir palyginti gausūs kiti tos pačios šaknies reikšmės AR EER A T RT T a ai jos ir fonetiniai bei darybiniai perdirbiniai A A ll 30 dR —eid ih FATE a A Fe SRC E ės — 402436, AKC3/b, Aumcdanb (< ek dėl metatezės iš A0HCAAb), ANCONCANb, AHCONCHLIL, ANCONCI, ANCONCAD, ANCONCHID hs ir itd. [1, T. 5, c. 174, 333, 550-551]. To najprawdopodobniej słowa złożone. LitwinNajpierw Hi źródłem jų według fonetyki i semantyki ir mogłaby być leksema o tym samym znaczeniu i! Lo modžolė „taka rośliny leczniczej z bagien”, por. jeszcze jiodSakné „miškinė sidabraZolé”. znajduje się tu i ówdzie litewskie lituanizmy fonetyczne, por. ir miejsc gwarowych, a także w naw nazwach miejscowości Baro, np. Abasikwma ‘pvd’. [19, c. 15], por. jeszcze A604iKurybt ‘rejon AE brasławski wieś, przez miejscowych Litwinów nazywana abuol'i'kščai ~Obuolykiciai’ [5, tati p. 174]; Abaqiwxi "rejon werenowski wieś’ [9, c. 12], por. białor. A6aznikmubi; Abas 8 kt pvd.’ [19, c. 15], por. także lit. jabłko; Edae2ani "rejon brasławski wieś* [9, c. 911 i < ASldazani (z powodu początku słowa przed a palatalizacją), j por. lit. Juodžgalys ‘Anyksrejon Tag gis čių. wieś’; Edakaani "rejon ondyński wieś’ [9, c. 54]< Adaxnani, por. lit. An Jiodaklonis "rejon trocki wieś’, Edaxaswel „Rejon Oszmiański. wieś’ [9, c. 42]< ot 4 Adaknanoi, por. Eoaxaawi; Edsi „Rejon Smorgoński. wieś’ [9, c. 91]< A0dsi, Sia por. kłamstwo. Jiiod%iai „Anykščių, Jonavos ir itp. rej. wsie’ itp. ir ve Tak samo dwugłoska przekszuo tałciła się w į a ir kilku innych br. į Snektas patekusio V3 die latvizmo. Oto br. zapyc „czarna czapla”, jak przypuszczają etymolodzy, może pochodzić er iš łac. guoris „czapla, guZutis” [20, T. 3, c. 66]. i Prawo, według którego bałtyzuo my w dialektach br. przechodzą w į a, odpowiadające im A bałto-słowiańskie odpowiedniki, su całkowicie się z nim zgadza, por. litew. diioti br. ir days, lie. ak guoba br. ir zaod. Całkowita zbieżność tych dwóch praw, jak pokazują przykłady, rzeczywiście istnieje, jednak naszym zdaniem gi najprawdopodobniej zbieżność ta jest jedynie przypadkowa. Jari Uznając jį wspólnoty bałtycko-słowiańskie za prawo, językoznawjo cy nie stosują do rozpoznawania bałtyzmów słowiańskich Fis mams rozpoznać [22, s. 265]. Iš prawdziwe br. lituanizmy odpowieda nika rdzenia l. żm. uo Fi prawo lyra ukształtowało się być może później ir we wspólnocie už bałtycko-słowiańskiej wo: prawo a ar Rie samodzielnie, niezależnie. Podstawą jego powstania mogłyby być dwie przyczyny. lista Po pierwsze l. żm. wo>br. "a najprawdopodobniej nieakcentowane, np., 2abd < gūoba, 2a081 < Fo giiobos. Później ten mógł zostać a uogólniony jako akcentowany. ir Jednak są przypadki, gdy sylaba takiego is zapożyczenia, o której mowa, jest tylko akcentowana. Być może mogła się tu przydać wymowa samogłoski dad wo wa va (por. ir obecnie w niektórych południowych Litwy gwarach taką wymowę: dudda~dioda, ge dudna~diona, gludksnis "gluosnis", kuddas~kuddas, SluadA ta = miotła, vudga ~viioga „jagoda” ir itd. [23, p. 234—236; 24, p. 77, Zemél. Nr. 66], frogs por. jeszcze przypadki, gdy iš wa pochodzi od niektórych litewskich ir la. samogłoską dwugłoskową uo w rdzeniu wyrazu, np. lie. w gwarach apuolūs ‘okrągły’, la. apuols (< apvalas) ir itd. [25, p. ia 276; 26, p. 18; 27, p. 37]. W tym przypadku wa półsamoy głoska w połączeniu wskutek asymilacji poprzedzającej spółgłoski Fob musiała zaniknąć (šludta > *šlata ir pan., por. *apynys <apvynys RE ir kt.), o, podobnie jak @ jeden, będzie su zbieżny ze starobałtyckim a (por. §ldta brd ir lis). W takim ph przypadku wymowa samogłoski różnego a* pochodzenia mogła całkowicie się ir zbiec; taki bałtycki i a* białoruski (i innych słowiańskich) bałtyzmom mógł dać jednakowy odpowiednik, samogłosa, kę itt por. br. 246, le. gab<lie. *gabas<gudbas<gūobas ir br. mapaiyya ‘terliotis’ AR [Kaun.]<lie. *terlidtis ir kt. Iš tu widać, że przejście uo bałtyckiego w br. a musiało być pośrednie, mogło zachodzić poprzez dialekty bałtyckie wa [va etap. W su związku z tym lie. uo> br. “AD RAT gh Cee gh RG Se Eh a Se a prawo mogłoby odzwierciedlać lie. etap rozwoju dwugłoski uo gwar przez wa. Chociaż językoznawcy do dziś go nie uznają, jest to jednak niezaprzeczalny fakt, który mógł się uformować w tym czasie, gdy prasłowiańskie a" było jeszcze zachowane [por. także 3, T. I, s. 228]. aa Zdarzają się przypadki, gdy w zlituanizowanych białorusycyzmach wo rdzenia wyrazu bywa przekształcone w ich y. Wśród takich bałtyzmów najbardziej oczywisty jest słowiański apyo. Jego bałtyckie pochodzenie jest powszechnie uznawane [28, s. 17—18; 29, c. 90]°. Niewątpliwym lituanizmem tej fonetyki jest on także na samej granicy Litwy, gdzie lie. język nie wygasł jeszcze, używany jest złożony br. wyraz awmapdnaycyi ‘pasuko-- s’ (< lie. gwar. antara'pluas't'ė- "s < antarūpluoštės "t.p. " [1, T. 1, 82; 14, p. 189; 16, c. 61]. Litewskie zapożyczenia tego wokalizmu to: —ir br. depycms, sepycm, Aepyc ‘agrest’ [16, c. 97; 30, c. 131]<lit. gwar. ag ruozdas. I białorus. 6yxcdana oraz 6yncdaxa „głowa cepa” [1, 1. 1, ¢. 235; Sud.] — tylko lituanizmy, powstałe od litewskich wyrazów z rdzeniem buoZ — buoZé, buożė, buoZélé „głowa cepa”. Taki sam wokalizm ma również białorus. lituanizm zjacaaxi „kijanki” [1, T. 1, c. 498], któremu początek dało litew. buūožgalyliai) i białorus. przyrostek -ki> *602 2aaexi. W miarę dalszego białorutenizowania się lituanizmu jego początkowe 6 pod wpływem odległej regresywnej asymilacji wybuchowego 2 (pod wpływem 2aneKi 2) przekształciło się w 2, a *6dxczaaexi > *2024 2aaexi. Stopniowo *20xc2aaexi zrezygnowało z trudnych do wymówienia skupień spółgłoskowych -oc2-(>-24ir i -46K-(>-AK-), przyciemniło o rdzenia do y i w ten sposób, silnie zaciemniając swój związek etymologiczny z lit. būožgalviai, rozwinęło się do współczesnego zymaanki. Innym lituanizmem tego wokalizmu jest kaywa[kmona ‘budynek do składania zboża?’ [1, T. 2, c. 480—481; 18, c. 791—797, xaprsr Ne 235, 236], pochodzące od lit. klūo nas, por. także brus. Kayuiwua "miejsce między domami a łąką’ [8, c. 118]<lit. kluonienc ‘łąka przy stodole’. Najprawdopodobniej lituanizmami są również cmyainda, cmaainda ‘kto gdzie się skrada, kto się skurczył’ (np., Cmyainoa —xmo xo003a cmyaiywsica; , I 23ma cmyainoa nawiac Yy Azados; Hawad cmyainoa (o kocie) [1, 1. 4, c. 613). Ax met cmaainoa 2ap Gaedmai; Cmaninda npenuaa, xydsiswa makda) [V. Baj.], w swojej fonetyce skrywające lite. uo>br. y (i a) zasadę. Oba te słowa, jak wynika z ich budowy, są złożeniami. Ich pierwszymi członami są cmyair cmaa-, a drugi człon obu z nich to —AiKdd Według lie. uo przemiany br. gwarach y (i @) pierwsze ich człony można wywieść z jednego, z rdzenia *emyoa. Litewski fonetyczny i semantyczny: źródłem byłoby stuolys ‘pień’ (neutralne znaczenie tego ostatniego zostało w zapożyczeniu zmetaforyzowane). Istnienie fonetycznie różnych, jednoznacznych wariantów cmy4ir cmaa w sąsiednich br. gwarach wskazywałoby, że oba mogły zostać zapożyczone nie w tym samym czasie. Drugi człon omawianych leksemów —Aida jest najprawdopodobniej w całości litewski, por. linda "kto się gdzieś skrywa’. Analogiczną fonetykę ma także lituanizm cmyma ‘tułów, postawa, figura’ (np. 00 wonky y3ay. Hi xapacmed, Ki cmymor) [2, c. 463; 4, p. 195]. Jego litewska * Ostatnio białoruscy etymolodzy wątpią w litewskie pochodzenie apyd. Podejrzenie budzi nie tyle rzadki jego wariant dodatkowy 2 (2apyd), ile występujący w starobiałoruskim. języku opyd. Dlatego apy porównuje się z ros. opyonuya „skład broni”, przy czym spekuluje się również „yi we opyduū“ [20, 1. 1,c. 152]. W rzeczywistości wariant dodatkowy 2 lub o na początku wyrazu zamiast a są u samych białor. gwar dodatkowym elementem w stosunku do lituanizmu apyd. A żadna z tych cech apyo w najmniejszym stopniu nie podważa jego litewskiego pochodzenia. to Bde oF setų J a GE A A i tych ia Pra | TI TY + Te Hr Aa ree WS rs Tara ara Lar, PN EBC a ed fa Shi i anas źródłem jest słowo stuomkamieno, por. stuomud. Jednakże końcówka cmyma wskazuje, że 20 ai początek mogła dać lit. ir forma gwarowa *stuoma, por. nadal wypychany „stuomuo”. Ra Lie. uo>br. y są podległe nazwy ir miejscowe I'y6in „lasek rejon waranawski, miejscowości E A zwany przez Litwinów Guobynas’; Ty6inaxens "droga przez lasek rejon woranowski, rn 3 je przez miejscowych Litwinów zwany Guobynakelis’ [17], IOdaituaiūš "rejon brasławski wieś" Uri 9, c. 78)]<lie. Juoddičiai ‘tamże’, także I'ybeiixi "rej. lidzki (BSRR) wieś' its [9, c. 69]< kłamstwo. Guobeikiai. i Kłam. uo>sl. y uległy niektóre ir litewskie nazwy miejscowości w dawnych dokumentach ra słowiańskich, np. Bincynor < Vyžuonos, Opulie< Apuėlė, Illasmyna< Šaltuona, FOoku Kas BL uodkys ir kt. [3, t. 1, p. 229; 22, s. 2657". Shr mei Zasada, według której litewskiemu słowu uo w gwarach białorusky, ich odpowiada jest całkowicie FE : analogiczna do fonetyki takich ir litewsko-białoruskich wspólności, jak lit. duobti: br. a dy6iya ‘duobta łódź’, lit. liobas: br. ay6 ‘karna’, łyż. łuskа ‘sluogsnis’: br. ge yeok "gyvatės iSnara’, łyż. uostas: br. eycye kt. ir bei fonetikai tokių baltų skoliį "Aa ių iš białoruski, jak lit. ziem. puokai<nyx ir kt. [31, p. 190), la. bjoda "miska" < Waitt Gmioda, doma ‘mintis’< dyma, skop “SykStus’< cxyn kt. ir Li Taką wzajemną odpowiedniość wokalizmu w językach ir bałtyckich i słowiańskich K. Būga uważa za zachodzy ące wcześniej XI a. [3, t. 3, p. 497]. ss žali W gwarach białoruskich używane są litewskie jų zapożyczenia, jak pokazuje wokalizm, BS ik pożyczyć, przez pewien czas pozostają ir niezmienione, co wyraźnie pozwala rozpoznać źródło. Później, dostosowując się do br. systemu fonetycznego języka, zaczynają tracić te lie. elementy el , mo wokaliczne, które są niewygodne dla br. języka, zastępując je br. wygodniejszymi dla gwar Fas dźwiękami. Przede wszystkim w tym przypadku zwęża się lie. a (jeden w ir dyftongach) ir przekształca się o. Eg sam jest zmieniony lie. dyftong uo. Jak wskazują przykłady, w zapożyczeniach został on zastąpiony ak trzema su białoruskimi samogłoskami. wo Niezmieniony zachował się tylko na samych obrzeLer” nése su Litwa w miejscach białoruskojęzycznych, gdzie nadal mówi się po litewsku ir Lid ovz., 303 dpyod <ardodas Apso, sąsiednie ir okolice Gierwiat), gdzie indziej występuje on jako jednofonemowy. W zapożyczeniach, pożyczonych po XVI w., lit. uo przewrócony 0 (np. dkdma akūotas < taka itd.), zapożyczir eń sięgającya. ch XIII w. najprawduo opodobniej przez lit. etap ya dialektalny jest wyEla irtęs a (np. 2a6< gūobas itd.). ir To ostatnie prawo z powodu przypadkowej zbieżności i i. su z prawem bałtycko-- słowiańskich wspólności uo: a (np. toga: A200d) dotychczas nie było uznawane przez językoznawcóEt w, jednak, jak pokazują przykłady, istnieje obiektywnie. zapożyczeń zapożyczXI onych uo przed a. przekształcił się y (np. apyo aruodas). < Prawo to całkowiši cie pokrywa się z su niektórymi lie. ir la. zapożyciš zeń sł. fonetyka języków (por. lit. Aw żem. puokai ‘piki’ <br. nyx ‘t.p.’, la. doma ‘myśl’ <sl. oyma kt.) ir oraz déšiu, su charakterystLG ycznego dla wspólnej fonetyki bałtycko-słowiańskiej (por. lit. lūobas: słowiańskie Ay6 kt. ). ir Cel Ujawnione prawidłowości lituanizmów wokalizmu są, naszym zdaniem, dość wiaRa | godnym kluczem do dalszych poszukiwań tych zapożyczeń fonetycznych w gwarach białoruskich. J a amni—— ——————————>—————-———————————— —-—— -m—— ———— —— ——-———= = —Hr———“-=—— ris = ‘ ? Nazwa zamku z czasów Mendoga zapisana w starosłowiańskich dokumentach Bopoyma [3,t. 1, 3 ek p. 131-136] wskazywałoby, że prawdziwa jo litewska forma mogła brzmieć * Varuota (lit. a>st. sł. o, dyftong jest uo oh i tu jeszcze zachowany, tylko najprawdopodobniej przez słabo znających litewski ówczesnych to kronikarzy zapisany ten setas yim J | Se RR Tr SES S NOK eR A S a. aN gl o Se Re A Sh Se Ro © 5. TPHHABELIKEHE, IO. MAUKEBHY SEs # wy © HEKOTOPBIE ®OHETWYECKHE OCOBEHHOCTH JHMTYAHH3MOB So 4 EE = Jas pi BESIGEYCCENY FOBOPAX =: ii Jn < is m a i fa Pesiome Gog pe ios yi Jlnryanun3MeI GETOPYCCKHX FOBOPOB B Hayase 3aMMCTBOBAHHS HE IMONBEPraroTCH BIMAHMK Genopycckoii GOHETHKH, YTO MO3BOJISCT CpaBHHTeJIbHO JIeTKO YCTAHOBHTL HX HCTO4KHHK, HAMP 2dkmp ‘MepemHSs 4acTb camel’ <mMT. łono ‘TX. ayn ‘xyua Xsopocta’ <mr. ldužas ‘TX (Manskyrs: Mrsamasckoro p-#a JIutCCP). IlpacnocaGjinBascb K Geropycckoll OHETHHECKO CHCTeMe, TaKHe ZAMIESZKANIA MOSTU TERIOT Te IEMEHTHI LITEWSKIEGO WOKALIZM, K SAMOGŁOSKI BRAKUJĄ B BIAŁORUSKIM JĘZYKU, TAKIM H 0Gpa3oM CIABSHH3IHPYIOTCH. CiaBsHA3APO Banne Gojiee OHeBHJIHO B CYKEHNH THTOBCKOTO MNOGO TORTA @ H [IEPBOTO KOMIIOHEHTA IH(TOHTO KOTODBIM SBJISETCS TOT MOHOGTOHT, H B MPEBPALICHHH ero B MOHODTOHT 0, HAND. , 20XMbl < JH ; gūktos, kdūpauka "teBuna" < T. lewy *“TX. ) , a09c < AT. ldužas, 60MO13 "MpbnuŲ < JIAT. ba blys "nio60e yronugenne", WKIAEHOQ < RT. kindziuk x rzecz. męski CraBsHw3HpoBaHHIO IIOJŲJĮaeTCHX H OC TabHON BOKAIIH3M JIKTYaHH3MOB. Zauważono, że LIT. JMAOTOKHT 40 B 32BHCHMOCTH OT BpeMeHI 3AHMCTBOBAHHA YIIOJIOČ/ISETCH TpeM GejiOpycCKHM TJIacHbIM. B 32HMCTBOBAHHSAX H3 JIHTOBCKOT no3jmee XVI B. OH npeBpaTHJICA B MOHOOTOKHT 0, HaINIp., akdma "ocTs' < nar. akilotas "TX. " H Ap A Ilannuoe npespaureme HMeeT MeCTO H B HANIH JHH, HAIIp. : Edaxcems ‘nazpanne ropkx B Wraz z tym BCCP' <r. Czarnoziem ‘rx.’ H okr. B ZAPOŻYCZENIACH PÓŹNIEJ XIII B. THTOBCKH nnĖTOHT uo TIpeBpaTHJICHA B @, H 3TO CIyYaliHO COBITAJIO C 3AKOHOM, XApaKTEPHIM IIA Barro CHABSHCKHX OoOnocTeit, cp. : 246 “WibM' < JT. gilobas Hi Gp. dayb: IAT. diioti. B Goxee paHHR NHTYaHH3MAX THT. JHGTOHT 40 MPEBPATHICA B J, YTO COBIANO C ABYMS HIBECTHLIMH 3aKOHAMH mepBblii #3 KOTOPBIX XapaxkTepeH MIs NpeBHEHINHX CJIABAHCKHX 3aHMCTBOBaHHH B BGanTuiickm s3sIKax (cp. 671p. apyd 3aKkpoM’ < Jiur. ardodas ‘rx’. H Gp. nyx > NAT. KeM. puokar), BTOPOit — It | npeBHeiurzX GajiTO-CifaBxHCKHX OGnIHoCcTeii (Por. eure Gnp. ay6 ‘neko’: nat. liobas "Tx. " ). i ViccnegyeMbie B CTaThe 3aKOHOMEPHOCTH TPHCITOCOG/IEHHA JIHTOBCKOTO BOKAJIH3MA K W systemie fonetycznym języka rosyjskiego są one określane jako HAM MPEACTABIAETCH, JACTYKHBAIOLIMM [10BCPH: KTIOMOM [UTS TA TbHEHIIIX TOHCKOB JIHTOBCKHX 3AMMCTBOBAHMI B Ge/TOPYCCKHX roBOpax. + E. GRINAVECKIENE, J. MACKIEVITSCH Eng Tat ke zw ZUR PHONETIK EINIGER LITUANISMEN IM BELORUSSISCHEN Ši ; Te Fs ig a +E X 4 A Zusammenfassung HE a Te HE Ma vorliegenden Im Bada się ¢l białoruskie Arti Lituanismen mit den Wurzel o(é) lala) |y(10), die aus den litauischen Wortern mit Waurzel (i)uo entstanden sind. EAE hn A Cl L ek a lesu Bro CFL po Shee Ni } Lae, od BS Ce Mia tain Ea 4. Crioysix Gertapyckix raBopax rrašHo4Ka-32X0JHsH Benapyci i xe marpaniusa. Mincx, © 1979 1986. T. 1-5. 2. Cusmxosia T. d. Cnošuix rpomserckaii Bodnacui. Mirck, 1983. en 3. Būga K. Pisma wybrane. Wilno, 1958—1961. T. 1-3. as L 4. Grinaveckienė E. Leksyka pochodzenia litewskiego w białoruskich gwarach pogranicza Litwy || Specjalistyczna leksyka języka litewskiego. Wilno, 1983. P. 182—204. 4 5. Grinaveckienė E. Niektóre Bardziej charakterystyczne cechy gwary apsońskiej // Litewskiej SRR Nauk A e prace Akademii, A seria, W., 2(9). 1960. P. 173—191. : “2g Gwara Jūodelėnų (Ey naiusi, rejon brasławski, BTSR) 1977 m. posiadane zapisy ekspedycji E. Gr Naveckienė. A fas Gwara Akmenynés (rejon solecznicki, LTSR) 1982 m. posiadane notatki z ekspedycji E, Grinavecki Hs Be ng eR a) Fay 7 „TE “IS. REE ii Ms aa SEL ER TEA Irlandczycy | . ar : . Ro A A m» (ati ai ai VRS a Ika 8. Mikpatamamimis Benapyci. Miuck, 1974. CRA Wey io er 9. Bipsiaa M. B., Bamarac A. IL Jlitoyckis snementsr ¥ Bemapyckaii amamactemmsi. Mimex, 1968. ira 10. Wykaz nazw rzek i jezior Litewskiej SRR. Wilno, 1963. „ta; 11. Vanagas A. Słowotwórstwo hydronimów Litewskiej SRR. Wilno, 1970. a a 12. Tonopos B. H., Tpyčasues O. H. Analiza lingwistyczna toponimii Górnego Dniepru. Moskwa, 1962. Flog 13. Ipunasenxene E. Ū., Kosamuyx H. II., Maukesuų IO. ®., PoManosuų E. M. Cesepoa jamanHbie GernopyccKHe TOBODpbI JTMTOBCKOro TorpaHH4bd //Banro-crnassHckuit cOOpHEK. VE a M., 1972. C. 377-393. HE 14. I'punaseuxene D., Maukesus IO. O., Pomanosus E. M., Yebepyk E. HU. buirosas jexcuxa ies JIATOBCKOrO MPOMCXOXKIEHHS B 3amamHo# Bemopyccum //Lietuvių terminologija. V., 1975. P. 163-195. ri ihe 15. Zdancewicz T. Litewskie elementy stownikowe w gwarach polskich okolic Sejn //Lingua Pos-WC sl naniensis. Poznan, 1960. T. 8. S. 333-352. 5% i 16. Jlaysrore KO. A. Słownik bałtyzmów w językach słowiańskich. JI., 1982. $i 17. Starych Gwar Smilginiy (Crapsie CMijtsrigi, rejon waranawski. BTSR) 1973 m. ekspedycji di Oraz zapiski, znajdujące się u E. Grinaveckienė. his 5 in 18. ĮlsianekrajiariuHbi atiac Gernapyckait Mossi. Minck, 1963. AEE ARR AS leis TAR 19. Біпсаа М. Б. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. 4 20. Дыялекталагічны слоўнік беларускай мовы. Мінск, 1978—1985. Т. 1—3. с. 21. Słownik języka polskiego ułożony pod redakcją Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego, Władysława Niedźwiedzkiego. Warszawa, 1900. T. 1. ka 22. Skardžius P. Russisch- -weissrussisches asxno (maarjio) und litauisches duoklė || Lingua Pose Saša naniensis. Poznań, T. 7. S. 265—270. ai 25. Słownik języka litewskiego. V. 1968. T. 1. —a Sr Fp jin als Lor 42. ‘Ve. dads Lt Re vay Lots snapo Sd ias, [Rize R 26. Endzelynas J. Dźwięki i formy języków bałtyckich. V., 1957, SRY 27. Jonaitytė A. Słowa nieregularnej fonetyki zachodnich wyżyn litewskich Palatvės i ich pochodzenie //Badania leksyki Fa. V., 1972. S. 31–4. Rys. 28. Fraenkel E. Litewski słownik etymologiczny. Heidelberg-Göttingen, 1955 —1962. tylko, dacmep 29. M. Słownik etymologiczny języka rosyjskiego. M., 1964. T. 1. XI PRE. 30. Marapeisasl UIA CIOYHIKA Mińsko-Mazowieckich gwar. Mińsk, 1974. = Th bea 31. Grinaveckis V. Historia dialektów żmudzkich (Fonetyka). V., 1973. GS [a ii Cie AER RR Sci Ee SR oe Teal ly RR Cae ES Alo At Te SSS BE Se Cat Gl Sie Sn EFS Rp SRA SR si A a a SE SE A RE RA RE LOTR SE BEE el i IE EN RE Re Re De sr iF a ih ta pe Sm Ne BE aR es Le et BE te aR Te To aa i I a ear eae T Ean Wii a Se RR LE OV 3 he = J ge V tae San aa lita Ci ent ai ARE rai Otaka“! =n0 TE are se |. Taika iai a a RSE TS ua ska k Šių ia i E ia a ak Shee SCE a J oi: iia SRL x FF IER Br la SRR dh Sos Cc LE LT Ee ss Ra ni OS LSA op Ta LN A eR. Sd SA i ER Ara SE RE a RE A RRS ET hE Re Eh rai