Dvikalbystės problemų tyrimas Estijos TSR

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXVIII (1989) KALBŲ RYŠIAI IR SĄVEIKOS PRZEGLĄDY, RECENZJE, INDEKS DALIA BARAUSKAITĖ BADANIE PROBLEMÓW DWUJĘZYCZNOŚCI W ESTOŃSKIEJ SRR Obecnie problemy dwujęzyczności są intensywnie badane i omawiane w Radzieckiej Estonii. Echa dyskusji dotarły także do prasy ogólnokrajowej (por. Правда 04.01.1988, 09.02.1988 i in.). Problemy te dojrzały wskutek sprzeczności w gospodarce i sferach społecznych oraz specyficznych uwarunkowań historycznych, kulturowych (Savisaar 1987, 50, 54) i demograficznych Estońskiej SRR (Vahemetsa 1987, 47). W Estońskiej SRR, obok form jednostronnej dwujęzyczności reprezentujących mniejszości narodowe Estońskiej SRR (Ukraińców, Finów, Białorusinów, Łotyszy, Niemców i in.), wyróżnia się następujące najważniejsze formy dwujęzyczności wzajemnej — estońsko-rosyjską i rosyjsko-estońską (zob. Пялль 1985, 13). Od wielu lat rozwój dwujęzyczności estońsko-rosyjskiej i — w nieco mniejszym stopniu — rosyjsko-estońskiej oraz praktyczne działania w tym zakresie należą do szczególnie ważnych kwestii stosunków narodowościowych. Obecnie podjęto realizację określonych działań na rzecz rozwijania także dwujęzyczności rosyjsko-estońskiej: w Tallińskim Instytucie Pedagogicznym utworzono specjalność kształcącą nauczycieli języka i literatury estońskiej dla szkół rosyjskich, w dużych miastach organizuje się kursy języka estońskiego; w latach 1980—1987 ukazały się nawet dwa podręczniki języka estońskiego (Валмер А., Ууспылд Э., Туру Э. Учебник эстонского языка. Таллин: Валгус, 1981; Leberecht H. Räägime eesti keelt ||Мы говорим по-эстонски. Tallinn: Valgus, 1983), a także rosyjsko-estoński słowniczek rozmówek (Рейцак А. К. Русско-эстонский разговорник. 6-ое испр. изд. Таллин: Валгус, 1985). Na bieżąco wydawane są również słowniki estońsko-rosyjskie i rosyjsko-estońskie: w 1986 r. ukazało się 6. wydanie estońsko-rosyjskiego słownika J. Tamo (Tamm J. Eesti—vene sõnaraamat. Tallinn: Valgus, 1986) oraz 4. wydanie rosyjsko-estońskiego słownika V. Muhela (Muhel V. Vene—eesti sõnaraamat. Tallinn: Valgus, 1982). W celu badania kontaktów między językiem estońskim a językami innych mieszkańców republiki w Instytucie Języka i Literatury Estońskiej SRR AN utworzono sekcję kontaktów językowych, wydającą słowniki i zbiory artykułów1. Obecnie pracownicy sekcji kończą przygotowywanie obszernego (ponad 80 000 wyrazów) słownika rosyjsko-estońskiego, a do 1990 r. planuje się opracować także trzytomowy słownik estońsko-rosyjski. Rozwój dwujęzyczności estońsko-rosyjskiej i rosyjsko-estońskiej wspierają także terminolodzy, którzy publikują liczne dwujęzyczne i wielojęzyczne słowniki terminów z różnych dziedzin nauki. Tylko w latach 1980—1987 ukazał się słownik łacińsko-estońsko-rosyjskich terminów medycznych (Valdes A., 1 Zagadnienia porównawczego badania leksyki i gramatyki na materiale języków estońskiego i rosyjskiego. Tallinn, 1982; Problemy dwujęzyczności estońsko-rosyjskiej i rosyjsko-estońskiej (na materiale Estońskiej SRR). Tallinn, 1985, i in. 14. 678 201 Veski J. V. Słownik medyczny łacińsko-estońsko-rosyjski. Tallinn, 1982–1983 T. 1–2.), słownik terminów chemicznych w języku rosyjskim i estońskim (Vene–eesti keemiasõnaraamat | Koost. J. Hüsse, H. Karik. Tallinn, 1982), słownik morski w języku angielskim, estońskim i rosyjskim (Olev K. Inglise–eesti–vene meresõnastik. Tallinn, 1981), dwutomowy wielojęzyczny słownik hodowlany (Loomakasvatuserminid eesti, saksa, inglise ja vene keeles. T. 1: Seakasvatus, T. 2: Põllumajandusloomade füsioloogia. Tallinn, 1983–1984). Opracowano także rosyjsko-estoński słownik wojskowy (Veskimägi E., Ernits H. Vene–eesti sõjanduse sõnaraamat. Tallinn: Valgus, 1986), a także pomoce terminologiczne z zakresu histologii (Histoloogia eesti-, vene- ja ingliskeelne seletav terminoloogia | Koost. J. Tehver. Tallinn, 1985) oraz objaśniające terminologię łączności (Vene–eesti sidesõnavara | Koost. E. Vatter. Tallinn, 1984). Mimo to środki te, jak zauważają naukowcy, same w sobie nie gwarantują wystarczającego poziomu dwujęzyczności rosyjsko-estońskiej, a przede wszystkim – praw języka estońskiego w republice. Z wielkim niepokojem mówi się o tym, że w Estońskiej SRR w istocie nie uchwalono ustawy, która jasno określałaby rolę języka estońskiego w życiu publicznym republiki (Hint 1987ᵦ, 49; Ruutsoo 1987, 722), a zarazem chroniłaby język estoński jako „naturalne i niezaprzeczalne prawo narodu estońskiego” (Hint 1987ₐ)2. W ostatnich latach, które oznaczają początek nie tylko radykalnej przebudowy gospodarki i sfer społecznych, lecz także jakościowo nowej refleksji nad bytem społecznym, głębiej przyjrzano się również dwujęzyczności i podjęto problemy, które przez długi czas łagodzono ze względów koniunkturalnych lub całkowicie ignorowano. Dalszy impuls do dyskusji w prasie Estońskiej SRR oraz podczas publicznych spotkań organizowanych przez redakcje gazet i czasopism, a także różne organizacje kulturalne, dał artykuł M. Hinta „Patrząc na dwujęzyczność bez różowych okularów”, opublikowany w numerach 6–7 czasopisma „Vikerkaar” („Tęcza”) z 1987 r. (zob. Hint 1987ᵦ; nieco skrócony i „skorygowany” artykuł ukazał się także w rosyjskiej wersji tego samego czasopisma, „Padūra”)3. Chociaż jeden czy drugi przeciwnik autora nie zrozumiał istoty najważniejszych tez przedstawionych w artykule albo interpretował je na swój sposób (zob. Karotom 1987; Михальченко, Шахнарович 1987), większość językoznawców, filozofów, socjologów, psychologów i badaczy innych dziedzin uczestniczących w dyskusji poparła stanowisko autora, przytaczając wyniki własnych badań i obserwacji, oraz wskazała nowe aspekty dwujęzyczności. Obecnie stwierdza się, że dwujęzyczność zarówno w Estońskiej SRR, jak i w innych republikach związkowych nie została dostatecznie zbadana naukowo (Hint 1987ᶜ, 68; Laast 1987, 70). „Wielu radzieckich socjolingwistów, jak zauważa R. Ruutsoo, formułując wnioski, opiera się nie na rzeczywistych badaniach, lecz spekuluje na podstawie abstrakcyjnych schematów, których podłożem jest charakterystyczna dla okresu stagnacji koncepcja «jedności i jednolitości». W rezultacie niedostatecznie naświetla się kwestie możliwych negatywnych skutków dwujęzyczności dla jednostki, destabilizacji języka ojczystego pod wpływem drugiego języka oraz tego, jak i który język, czyli rosyjski, rzeczywiście funkcjonuje w środowisku dwujęzycznym (Hint 1987ᵦ, 52; 1987ᶜ, 68, 70). 2 Po długich pracach i debatach ustawę językową Estońskiej SRR uchwalono 20 stycznia 1989 r. (zob.: Tiesa. 1989. Sausio 24). 3 Straipsnis lietuvių kalba paskelbtas rinkinyje „Mintys apie gimtąją kalbą“ (V., 1989). 202 Jako szczególnie niebezpieczne działanie naukowcy wskazują metaforyczne używanie najważniejszych pojęć i terminów socjolingwistycznych (Ruutsoo 1987, 723), dające podstawę do nieuzasadnionych twierdzeń i wniosków (więcej na ten temat zob. Пялль 1985, 10–11) oraz nieprzemyślanych działań praktycznych. Za absurdalny uznaje się termin „drugi język ojczysty” (Vahemetsa 1987, 49; Laast 1987, 70)4. Podaje się w wątpliwość, na ile lingwistycznie uzasadniony jest podział języków na ojczysty, rosyjski, języki narodów ZSRR i języki obce, gdyż z lingwistycznego punktu widzenia „obcy” (est. vöörkeel „język obcy”) jest każdy język nieojczysty (Hint 1987b, 51; 1987c, 69). Gdy pojęcia są „przekształcane”, sztucznie oddziela się metody nauczania języka rosyjskiego od metod nauczania innych, tak zwanych obcych języków. Mimo to „brak granic politycznych między narodami ZSRR nie ułatwia nauki języków tych narodów, dlatego dla niemal stu milionów obywateli radzieckich język rosyjski jest w istocie językiem obcym” (Hint 1987b, 51; por. także Laast 1987, 70). Niestabilne i metaforyczne użycie pojęcia „dwujęzyczność” w radzieckiej literaturze socjolingwistycznej (Пялль 1985, 31) skłania do bardziej krytycznego spojrzenia również na dostępne dane statystyczne. Według danych spisów ludności ZSRR z 1970 i 1979 r. liczba Estończyków w Estońskiej SRR znających język rosyjski zmniejszyła się w ciągu 10 lat o 4,5% (w 1970 r. rosyjskim posługiwało się 27% Estończyków mieszkających w republice, a w 1979 r. stanowili oni 23,3%), chociaż odsetek mieszkańców uznających język estoński za ojczysty w tym czasie wzrósł tylko nieznacznie (zob. Пялль 1985, 14–16). Dane statystyczne nie odzwierciedlają jednak rzeczywistego poziomu dwujęzyczności estońsko-rosyjskiej5, ponieważ „sam problem swobodnej znajomości jakiegoś języka, zwłaszcza drugiego, nigdzie nie jest poważnie rozpatrywany” (Пялль 1985, 31; podkreślenie moje – D. B.). Wyniki spisu zależą w istocie od subiektywnej opinii ankietowanego o własnych umiejętnościach językowych. Dlatego „zdarza się wiele osobliwych przypadków, gdy ludzie, zwłaszcza uczniowie starszych klas szkół ogólnokształcących, nieźle znający rosyjski, uważają, że nie mówią nim swobodnie. Formalnie rzecz biorąc, być może mają rację, ponieważ nie znają rosyjskiego doskonale. W rzeczywistości są w błędzie, gdyż ich rosyjski pełni zasadniczo najważniejszą funkcję – jest środkiem porozumiewania się między narodami” (Пялль 1985, 32). Jest zrozumiałe i niepodlegające dyskusji, że we współczesnym świecie znajomość drugiego (trzeciego, czwartego itd.) języka jest konieczna i szczególnie istotna dla przedstawicieli małych narodów (Ruutsoo 1987, 724). Jednak w nauce każdego drugiego języka nie wystarczają same motywy praktyczne (życie codzienne, warunki pracy, przedszkola i system szkolnictwa ogólnokształcącego, źródła informacji itp.). Równie ważna jest motywacja kulturowa, która „daje nauce języka prawdziwie dobrowolny bodziec” (Hint 1987b, 51). Ignorowanie tego czynnika i przecenianie środków administracyjnych budzi niepokój, ponieważ „dwujęzyczność narzucana środkami administracyjnymi jest eksperymentowaniem na całych narodach i może mieć nieprzewidziane skutki. Nawet niewielkie błędy w tej sytuacji mogą przerodzić się w tragedię, która dotknęłaby kilka pokoleń” (Hint 1987b, 51). Po ogłoszeniu tezy o masowej i koniecznej dwujęzyczności mieszkańców republik związkowych zaczęto niepokoić się jednostronnością dwujęzyczności w Estońskiej SRR (Vahemetsa 4 Kaip sociologijos terminą jį gina N. Karotom (1987). 5 W 1965 i 1973 r. socjologowie Instytutu Historii MA Estońskiej SRR badali dwujęzyczność estońsko-rosyjską i rosyjsko-estońską mieszkańców Estońskiej SRR, różnicując trzy stopnie znajomości drugiego języka; w rezultacie uzyskali odmienne wyniki (Пялль 1985, 33). 14* 203 metsa 1987, 47). Per pastarąjį dešimtmetį respublikoje įgyvendinta daug estų—rusų dvikalbystės praktinių priemonių: tobulinamas rusų kalbos mokymas mokykloje, rusų kalbos mokymui pradėtas leisti žurnalas „Русский язык в эстонской школе“. Padidėjo net leidinių rusų kalba santykinis svoris, rusų operos statomos vien rusų kalba. Estų—rusų dvikalbystei plėtoti 1977 m. prie Mokslų Akademijos įsteigta Rusų kalbos Estijos TSR problemų mokslinio darbo koordinavimo taryba. Drauge Estijos TSR pastebimas estų kalbos funkcijų siaurėjimas (Kallas 1987, Ruutsoo 1987, 718). Kai kuriose mokymo įstaigose, pvz., Narvos, Silamėjos, Kohtla-Järvės visose specialiosiose vidurinėse mokyklose, Talino milicijos mokykloje, Geležinkelio transporto technikume, dėstoma vien rusiškai; steigiami mišrūs vaikų darželiai; mažėja spaudos gimtąja kalba, ypač verstinės užsienio autorių, mokslo populiarinamosios literatūros, leidinių tautos istorijos, kultūros klausimais; siaurinama televizijos laidų gimtąja kalba apimtis (Ruutsoo 1987, 720–721). Język estoński jest wypierany także z nauki, dlatego podaje się w wątpliwość, czy celowe jest pisanie rozpraw doktorskich z nauk humanistycznych wyłącznie po rosyjsku (Ruutsoo 1987, 719–720). W instytucjach społecznych i zespołach pracowniczych, zwłaszcza w miastach, język estoński jest stopniowo wypierany przez rosyjski (Ruutsoo 1987, 718). Stwierdza się również niewielki spadek prestiżu języka ojczystego w Estońskiej SRR (Savisaar 1987, 54, Ruutsoo 1987, 717). Silpnai estų kalbą moka vietiniai ne estų tautybės gyventojai (Vilo 1987): oficialiosios statistikos duomenimis, vietinių rusų, mokančių estų kalbą, procentas per 10 metų sumažėjo nuo 12,8% 1970 m. iki 11,5% 1979 m., rusų tautybės gyventojų skaičius per tą laiką padidėjo. Nyksta ir ukrainiečių—estų bei latvių—estų dvikalbystė (Пялль 1985, 15). Taka sytuacja powstała wskutek niepoważnego podejścia do estońskiego jako najważniejszego języka komunikacji w republice. „W wielu rosyjskich szkołach lekcje języka estońskiego stały się przedmiotem formalnym; nie ma nawet obowiązku zatrudniania nauczyciela ze specjalistycznym wykształceniem” (Vahemetsa 1987, 48). Na niewystarczający poziom dwujęzyczności rosyjsko-estońskiej wpływają również niska orientacja kulturowa migrantów oraz brak motywacji kulturowej, która skłaniałaby do nauki języka miejscowej ludności i zainteresowania się kulturą republiki (Hint 1987b, 49). Początek nauczania drugiego języka w zbyt wczesnym wieku — w wieku przedszkolnym lub w pierwszej klasie — budzi poważne wątpliwości językoznawców, psychologów i pedagogów (Hint 1987c, 68–69)6. Jak pokazują badania nad rozwojem mowy dzieci, podstaw gramatyki języka ojczystego dziecko uczy się w piątym–szóstym roku życia. Środków stylistycznych języka zaczyna się uczyć dopiero około dziesiątego roku życia. Umiejętności posługiwania się stylem języka i przestrzegania etykiety językowej zdobywa się najtrudniej (Kuresoo, 1984). „Kiedy komunikowanie się w innym języku zaczyna się jeszcze przed uświadomieniem sobie niuansów stylistycznych języka ojczystego, język ojczysty może pozostać stylistycznie nierozwinięty. W takim przypadku, posługując się dwoma językami, niweluje się cechy stylistyczne i niuanse językowe. Wielu dwujęzycznych dzieci drugiego 6 O tym już w 1938 r. pisał rektor Uniwersytetu w Tartu, profesor A. Kortas: „Opinia, że wczesna dwujęzyczność sprzyja rozwojowi intelektualnemu i duchowemu dziecka, jest bezpodstawna. Wczesna dwujęzyczność nie sprawia, że rozwój intelektualny i duchowy dziecka jest dwukrotnie większy, lecz przeciwnie — zmniejsza go o połowę” (Koort A. Kakskeelsus ja väikelaps. P. 36 // Akadeemia. 1938. Nr. 1 P. 33–43). Por. także: Jacikevičius A. Daugiakalbystės psichologija. V., 1970. 204 kultury języka (w gorszych przypadkach — także języka ojczystego) na najwyższym poziomie nie osiągają” (Hint 1987, 53). Naukowcy zwracają uwagę również na to, że zbyt wczesne funkcjonowanie dwóch języków zakłóca rozwój koordynacji narządów mowy; może pojawić się jąkanie i dysgrafia. Ponadto wskazuje się, że dziecko poddane oddziaływaniu dwóch języków, które nie ma utrwalonych podstaw gramatyki języka ojczystego, stosuje model gramatyczny jednego języka w drugim (Kuresoo 1984; Hint 1987b, 53). Jako najgroźniejsze z możliwych zaburzeń rozwoju mowy dziecka psycholingwiści wskazują niedostateczne kształtowanie się pojęć, nieokreśloność pojęć abstrakcyjnych oraz brak pewności w posługiwaniu się nimi. Naukowcy nie zaprzeczają, że zasób słownictwa dziecka dwujęzycznego jest znacznie większy niż jego rówieśnika wychowującego się w środowisku jednojęzycznym, jednak dziecko dwujęzyczne ma mniej w pełni ukształtowanych pojęć i niepewnie się nimi posługuje. Ogólny poziom przygotowania psycholingwistycznego dziecka dwujęzycznego jest znacznie niższy niż dziecka jednojęzycznego (Hint 1987b, 54). Nie zaprzeczając pozytywnym aspektom dwujęzyczności ani temu, że w niektórych przypadkach dzieci mogą płynnie i doskonale mówić kilkoma językami (Hint 1987b, 49), wskazuje się, że „negatywne zjawiska dwujęzyczności są znacznie groźniejsze dla dzieci o małych i przeciętnych zdolnościach oraz słabej konstytucji psychicznej. Biorąc pod uwagę takie dzieci, całkowicie uzasadnione jest retoryczne pytanie niektórych naukowców: dwujęzyczność czy półjęzyczność?” (Hint 1987b, 54). Oznakami półjęzyczności, czyli niezdolności dziecka (i dorosłego) poddanego oddziaływaniu dwóch języków do jasnego wyrażania myśli w którymkolwiek z nich, są: 1) niedostatecznie ukształtowane pojęcia i niski poziom myślenia abstrakcyjnego, 2) niezrozumienie relacji gramatycznych i niezdolność do tworzenia poprawnych zdań, 3) niedostateczna koordynacja narządów mowy (Hint 1987b, 53). Zjawisko to powoduje zbyt wczesne i przymusowe nauczanie drugiego języka, nieuwzględniające stopnia dojrzałości ani zdolności dziecka (Ruutsoo 1987, 650). Doświadczenia zagraniczne związane z zakładaniem mieszanych przedszkoli są szczególnie ostrzegawcze. W przedszkolu, w którym mówi się językiem innym niż ojczysty, pod koniec wieku przedszkolnego dziecko może być opóźnione pod względem psycholingwistycznym nawet o 1–2 lata. Opóźnienie narasta w szkole, w której nauczanie odbywa się w języku innym niż ojczysty (według badań 12-letnie dziecko wychowane w takich warunkach może pod względem znajomości języka pozostawać na poziomie 8–9-latka) (zob. Hint 1987b, 49). Dlatego w krajach wielojęzycznych (Szwecji, Finlandii, Kanadzie) nauczanie drugiego języka rozpoczyna się dopiero w 2.–3. klasie. Językoznawcy badający kontakty językowe wskazują na możliwość destabilizacji języka ojczystego pod wpływem języka innego, którym posługuje się liczniejszy naród. „Gdy kultury różnią się od siebie lub są równorzędne, nie ma podstaw, by obawiać się szybkiej asymilacji. Istnieją jednak powody, by obawiać się destabilizacji struktury języka. Przede wszystkim nieokreślone stają się najwyższe poziomy użycia języka — cechy stylistyczne, wyczucie, czy język jest odpowiedni do danej sytuacji, oraz etykieta językowa. Stopniowo zaczyna się mylić znaczenia słów i relacje między nimi. Następnie pod wpływem innego języka zmieniają się wzorce zdań i częstotliwość użycia form gramatycznych, nieprecyzyjne staje się stosowanie wyrazów, wkradają się wyrazy pasożytnicze z innego języka i kalki frazeologiczne, a w końcu może zmienić się nawet wymowa” (Hint 1987b, 55). 205 Te krótko zarysowane problemy są owocem przemyśleń wielu lingwistów, psychologów, socjologów, filozofów i pisarzy Estońskiej SRR. Po raz pierwszy podniesione głównie w formie publicystycznej, powinny stać się przedmiotem badań naukowców z różnych dziedzin (Hint 1987, 69). Naukowe podstawy dwujęzyczności i wierność prawdzie pomogłyby uniknąć wielu pochopnych, niedostatecznie przemyślanych kroków. LITERATŪRA Hint M. Demokraatia ja keel // Edasi, 29. mai, 1987. Hint M. Vaateid kakskeelsusele roosade prillideta // Vikerkaar. 1987. Nr. 6. P. 51—56; Nr. 7. P. 46—50. Hint M. Kakskeelsus ja kaksmeelsus // Vikerkaar. 1987. Nr. 9. P. 67—70. Kallas T. Need keerulised keelevahekorrad // Sirp ja vasar, 6. märtsi, 1987; 13. märtsi, 1987. Karotom N. Keelest, kakskeelsusest ja rahvussuhetest // Õhtuleht, 12. novembri, 1987. Kuresoo U. Emakeeleõpetuse mureprobleemid ja keelekorraldus // Keel ja kirjandus. 1984. Nr. 12. P. 713—725. Laast A. Veel kakskeelsusest // Vikerkaar. 1987. Nr. 9. P. 70—71. Ruutsoo R. Keelest, kultuurist ja keeleökoloogiast // Keel ja kirjandus. 1987. Nr. 10. P. 587—598; Nr. 11. P. 646—654; Nr. 12. P. 716—724. Savisaar E. Rahvussuhetest Eestis: 1970.—1980. aastad. I. // Vikerkaar. 1987. Nr. 9. P. 50—56. Vahemetsa A. Kakskeelsusest nii, nagu see reaalselt ühiskonnas eksisteerib // Vikerkaar. 1987. Nr. 8. P. 47—49. Vilo A. Kas me ikka oleme täisväärtuslikud // Edasi, 13. oktoobri, 1987. Михальченко В. Ю., Шахнарович А. М. Не следует драматизировать // Радуга. 1987. № 11. Пялль Э. Н. Развитие национальных языков в СССР и современные проблемы двуязычия // Проблемы эстонско-русского и русско-эстонского двуязычия (На материале Эстонской ССР). Таллин, 1985. С. 5—39.