Dvikalbystės problemų tyrimas Estijos TSR

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWCZE PYTANIA, XXVIII (1989) KONTAKTY JĘZYKÓW IR PRZEGLĄDY INTERAKCJI, RECENZJE, INDEKS DALIA BARAUSKAITĖ BADANIE PROBLEMÓW DWUJĘZYCZNOŚCI W ESTOŃSKIEJ SRR Obecnie problemy dwujęzyczności są intensywnie badane i omawiane w Estonii Radzieckiej. Echa dyskusji dotarły również do prasy ogólnozwiązkowej (por. ITpasaa 04.01.1988, 09.02.1988 i in.). Problemy te dojrzały wskutek sprzeczności w gospodarce i sferach społecznych, specyficznych dla Estońskiej SRR uwarunkowań historycznych, kulturowych (Savisaar 1987, 50, 54) i demograficznych (Vahemetsa 1987, 47). W Estońskiej SRR, oprócz form jednokierunkowej dwujęzyczności, które reprezentują mniejszości narodowe Estońskiej SRR (Ukraińców, Finów, Białorusinów, Łotyszy, Niemców itd.), wyróżnia się następujące najważniejsze formy dwukierunkowej dwujęzyczności — estońsko-rosyjską i rosyjsko-estońską (zob. Ilsunis 1985, 13). Już od wielu lat rozwój dwujęzyczności estońsko-rosyjskiej i — w mniejszym stopniu — rosyjsko-estońskiej oraz praktyczne środki służące temu rozwojowi są szczególnie ważnymi kwestiami stosunków narodowościowych. Obecnie zaczęto wdrażać określone środki na rzecz rozwijania także dwujęzyczności rosyjsko-estońskiej: w Tallinskim Instytucie Pedagogicznym utworzono specjalność kształcącą nauczycieli języka i literatury estońskiej dla szkół rosyjskich, w dużych miastach organizowane są kursy języka estońskiego; W okresie 1980—1987 ukazały się nawet dwa podręczniki języka estońskiego (Bammer A., Vycnsuų 3., Typy D. VueGuur sctonckoro s3s1ixKa. Taja: Banrye, 1981; Leberecht H. Rūūgime eesti keelt ||Msr roBopuM mno-3croxcxu. Tallinn:Valgus, słowniczek rozmówek rosyjsko-estońskich 1983), (Peiinax: A. K. Pyccko-3cTOHCKHH pa3roBOpHHK. 6-0e Hcnp. m3a. Tamm: Banryc, 1985). Operatywnie wydawane są również słowniki estońsko-rosyjskie oraz rosyjsko-estońskie: w 1986 r. ukazało się 6. wydanie słownika estońsko-rosyjskiego J. Tamma (Tamm J. Eesti—vene sdnaraamat. Tallinn: Valgus, 1986) oraz 4. wydanie słownika rosyjsko-estońskiego V. Muhelia (Muhel V. Vene—eesti sdnaraamat. Tallinn: Valgus, W 1982). celu badania kontaktów językowych Estończyków i mieszkańców innych republik w Instytucie Języka i Literatury Estońskiej SRR AN utworzono sektor kontaktów językowych, wydający słowniki i zbiory artykułów!. Obecnie pracownicy sektora kończą opracowywanie obszernego (ponad 80 000 słów) słownika rosyjsko-estońskiego, a do 1990 r. przewiduje się również przygotowanie trzytomowego słownika estońsko-rosyjskiego. Dwujęzyczność ir estońsko-rosyjska i rosyjsko-esir tońska rozwijana jest przez terminologów, którzy licznie wydają dwui wielojęzyczne słowniki terminów z różnych dziedzin nauki. Dopiero w latach 1980–1987 ukazał się dwutomowy słownik łacińsko—estońsko—rosyjskich terminów medycznych (Valdes A., 1 Boripocki CONOCTABHTEJILHOTO H3Y4CHHA JIEKCHKRA H TDAMMATHKH Ha MATepHaJIe 3CTOHCKOTO H pyccKOro s3sikos. Tamu, 1982; TIpoGjieM6i 3CTOHCKO-pyCCKOTO H |pyCCKO-- 3CTOHCKOTO /ĮBYseus (Ha marepmane Ooronckoit CCP). Tamms, 1985, i in. 14. 678 201 Veski J. V. Łacińsko—estońsko—rosyjski słownik medyczny. Tallinn, 1982—1983 T. 1—2.), słownik terminów chemiczir nych w języku rosyjskim i estońskim (Rosyjsko —estoński słownik chemiczny | Oprac. J. Hiisse, H. Karik. Tallinn, 1982), słownik terminów morskich w językach ir angielskim, estońskim i rosyjskim (Olev K. Angielsko—estońsko—rosyjski słownik terminów morskich. Tallinn, 1981), dwutomowy wielojęzyczny słownik hodowli zwierząt (Terminy hodowlane w językach estońskim, niemieckim, angielskim i rosyjskim. ja T. 1: Hodowla trzody chlewnej, T. 2: Fizjologia zwierząt gospodarskich. Tallinn, 1983—1984). Przygotoir wany rosyjsko-- estoński słownik wojskowy (Veskimigi E., Ernits H. Rosyjsko-estoński słownik literatury. Tallinn: Valgus, 1986), histologii (Estońska, rosyjska i angielska ja objaśniająca terminologia histologiczna | Oprac. J. Tehver. Tallinn, 1985) ir objaśniające środki terminologii łączności (rosyjsko-estoński słownik terminów łącznościra | Oprac. E. Vatter. Tallinn, 1984). Niemniej jednak środki te, jak zauważają naukowcy, same w sobie nie gwarantują wystarczającego rosyjsko —estońskiego poziomu dwujęzycznir ości, — najważniejszego dla praw języka estońskiego w republice. Su z wielkim zaniepokojeniem mówi się o tym, że Estonii SRR w iš rzeczywistości nie przyjęto ustawy, w której jasno sformułowano rolę języka estońskiego w życiu społecznym republiki (Hint 1987,, 49; Ruutsoo 1987, 722), która chroniłaby język estoński jako „naturalne, ir niezaprzeczalne prawo narodu estońskiego” (Hint 1987,)%. W ostatnich latach, które wyznaczają początek jedynie ne radykalnej przebudowy gospodarki i sfer społecznych, lecz także jakościowo ir nowego namysłu nad bytem społecznym, głębiej przyjrzano się dwujęzycznoir į ści, wysunięto takie problemy, które przez długi czas ze względu na koniunkturę łagodzono albo całkowicie ignorowano. ir Dalszy impuls do dyskusji Estonii W prasie Estońskiej ir SRR, w publicznych rozmowach organizowanych przez ir redakcje gazet i czasopism oraz różne organizacje kulturalne, dał M. Artykuł Hinta „Patrząc į na be dwujęzyczność przez różowe okulary”, opublikowany w czasopiśmie „Vikerkaar“ („Tęcza“) 1987 m. 6—7 w numerach (zob. Hint nieco 1987,, skrócony ir „skorygowany“ artykuł ukazał się w rosyjskiej wersji samego ir czasopisma to „Pajryra“)*. Chociaż niektórzy przeciwnicy autora nie zrozumieli istoty ir najważniejszych myśli poruszonych w artykule albo zinterpretowali je na swój sposób (zob. Karotom 1987; Muxambuenko, Illaxnaposuu 1987) większość uczestniczących w dyskusji językoznawców, filozofów, socjologów, psychologów i ir naukowców innych dziedzin poparła stanowisko autora danymi ze swoich badań i obserwacji, ir wysunęła nowe aspekty dwu­języczności. Obecnie stwierdza się, że dwu­języczność zarówno w Estońskiej SRR, jak i w innych ir republikach związkowych nie została dostatecznie zbadana naukowo (Hint 1987,, 68; Laast 1987, 70). „Bardzo wielu radzieckich socjolingwistów, zdaniem Rūtso, wyciągając wnioski, opiera się na rzeczywistych badaniach, ale spekuluje abstrakcyjnymi schematami, których podstawą jest charakterystyczna dla okresu stagnacji R. koncepcja „jedności i jednolitości“. ne — Dlatego ir niedostatecznie naświetlane są kwestie dotyczące możliwych negatywnych skutków dwujęzyczności dla jednostki, destabilizacji języka ojczystego pod wpływem drugiego języka, tego, jak w rzeczywistości funkcjonuje drugi, rosyjski, język w środowisku dwujęzycznym ir iš t. y. (Hint 1987,, 52; 1987,, 68, 70). 2 Po rozważań nad długą ir pracą Estońskiej SRR Ustawa o języku została przyjęta 1989 m. stycznia 20 d. (zob. : Prawda. 1989. Stycznia 24). 3 Artykuł w języku litewskim opublikowano w zbiorze „Myśli o języku ojczystym“ (Wilno, 1989). 202 Jako szczególnie niebezpieczną praktykę naukowcy wskazują metaforyczne używanie najważniejszych pojęć i terminów socjolingwistyki (Ruutsoo 1987, 723), dające podstawę bezpodstawnym twierdzeniom i wnioskom (szerzej zob. ITanne 1985, 10—11) oraz nieprzemyślanym środkom praktycznym. Za absurdalny uważa się termin „Drugi język ojczysty” (Vahemetsa 1987, 49; Laast 1987, 70)*. Podaje się w wątpliwość, na ile lingwistycznie uzasadniony jest podział języków na ojczysty, rosyjski, języki narodów ZSRR i języki obce, ponieważ z lingwistycznego punktu widzenia „obcy” (est. vdorkeel „język obcy”) jest każdy język nieojczysty (Hint 1987,, 51; 1987,, 69). Gdy pojęcia są „przekształcane”, sztucznie oddziela się metodykę nauczania języka rosyjskiego od metodyki nauczania innych, tak zwanych języków obcych. Mimo to „fakt, że między narodami ZSRR nie ma granic politycznych, nie ułatwia nauki języków tych narodów, dlatego też język rosyjski jest w istocie językiem obcym dla prawie stu milionów ludzi radzieckich” (Hint 1987,, 51; por. także Laast 1987, 70). Niestabilne i metaforyczne używanie pojęcia „dwujęzyczności” w radzieckiej literaturze socjolingwistycznej (ITsuis 1985, 31) zmusza do bardziej krytycznego spojrzenia także na istniejące dane statystyczne. Według danych spisów ludności ZSRR z 1970 i 1979 r. liczba Estończyków w Estońskiej SRR znających język rosyjski zmniejszyła się w ciągu 10 lat o 4,5 9, (w 1970 r. 27 9% Estończyków mieszkających w republice znało język rosyjski, a w 1979 r. stanowili oni 23,3 9%), chociaż liczba mieszkańców uznających język estoński za ojczysty w tym czasie tylko nieznacznie wzrosła (zob. Ilazus 1985, 14—16). Te dane statystyczne nie odzwierciedlają jednak rzeczywistego poziomu estońsko- -rosyjskiej dwujęzyczności®, ponieważ „sam problem swobodnego posługiwania się jakimś językiem, zwłaszcza drugim, nigdzie nie jest poważnie analizowany” (ITsunb 1985, 31; wyróżnienie moje —D. B.). Wyniki spisu zasadniczo zależą od subiektywnej opinii ankietowanej osoby o własnych zdolnościach językowych. Dlatego „zdarza się wiele kuriozalnych przypadków, gdy ludzie, zwłaszcza uczniowie starszych klas szkół ogólnokształcących, nieźle znający język rosyjski, uważają się za osoby, które nie mówią swobodnie w tym języku. Formalnie rzecz biorąc, zapewne mają rację, ponieważ nie znają doskonale języka rosyjskiego. W rzeczywistości sądzą niesłusznie, gdyż ich język rosyjski zasadniczo pełni najważniejszą funkcję —bycia środkiem porozumiewania się narodów” (ITsuure 1985, 32). Zrozumiałe i bezdyskusyjne jest to, że we współczesnym świecie znajomość drugiego (trzeciego, czwartego itd.) języka jest konieczna i szczególnie aktualna dla przedstawicieli małych narodów (Ruutsoo 1987, 724). Niemniej jednak przy nauce dowolnego drugiego języka nie wystarczają wyłącznie motywy praktyczne (życie codzienne, warunki pracy, przedszkola i system oświaty ogólnej, źródła informacji itd.). Nie mniej ważna jest również motywacja kulturowa, która „daje nauce języka rzeczywiście dobrowolny bodziec” (Hint 1987,, 51). Ignorowanie tego czynnika i przecenianie środków administracyjnych budzi niepokój, ponieważ „dwujęzyczność narzucana środkami administracyjnymi jest eksperymentowaniem na całych narodach, może mieć nieprzewidziane skutki. Nawet niewielkie błędy w tym przypadku mogą przerodzić się w tragedię, która dotknęłaby nawet kilka pokoleń” (Hint 1987,, 51). Po ogłoszeniu tezy o masowej i koniecznej dwujęzyczności mieszkańców republik związkowych zaczęła budzić zaniepokojenie jednostronność dwujęzyczności w Estońskiej SRR (Vahe4 Jako termin socjologiczny broni go N. Karotom (1987). 5 W latach 1965 i 1973 socjolodzy Instytutu Historii Estońskiej SRR Akademii Nauk badali estońsko- —rosyjską i rosyjsko- —estońską dwujęzyczność mieszkańców Estońskiej SRR, różnicując trzy stopnie znajomości drugiego języka, dlatego uzyskali inne wyniki (IT 171 5 1985, 33). be 203 metsa 1987, 47). W ciągu ostatniego dziesięciolecia w republice zrealizowano wiele praktycznych działań na rzecz estońsko- —rosyjskiej dwujęzyczności: doskonalono nauczanie języka rosyjskiego w szkole, na potrzeby nauczania języka rosyjskiego zaczęto wydawać czasopismo „Pycckuii s3bIK B 3cTOHCKOI mkojie“. Względny udział publikacji w języku rosyjskim nawet wzrósł, opery rosyjskie wystawiane są wyłącznie w języku rosyjskim. W celu rozwoju estońsko- —rosyjskiej dwujęzyczności w 1977 r. przy Akademii Nauk utworzono Radę Koordynacji Pracy Naukowej nad Problemami Języka Rosyjskiego w Estońskiej SRR. Równocześnie w Estońskiej SRR obserwuje się zawężanie funkcji języka estońskiego (Kallas 1987, Ruutsoo 1987, 718). W niektórych placówkach oświatowych, np. we wszystkich szkołach średnich specjalnych w Narwie, Sillamäe i Kohtla-Järve, w szkole milicyjnej w Tallinie, w Technikum Transportu Kolejowego, nauczanie odbywa się wyłącznie w języku rosyjskim; zakłada się mieszane przedszkola; zmniejsza się liczba publikacji w języku ojczystym, zwłaszcza tłumaczeń dzieł autorów zagranicznych, literatury popularnonaukowej oraz publikacji poświęconych historii i kulturze narodu; ogranicza się zakres audycji telewizyjnych w języku ojczystym (Ruutsoo 1987, 720—721). Język estoński jest wypierany także z nauki, dlatego powstają wątpliwości, czy celowe jest pisanie dysertacji z nauk humanistycznych wyłącznie w języku rosyjskim (Ruutsoo 1987, 719—720). W instytucjach społecznych i kolektywach pracowniczych, zwłaszcza w miastach, język estoński jest stopniowo wypierany przez język rosyjski (Ruutsoo 1987, 718). Odnotowuje się również niewielki spadek prestiżu języka ojczystego w Estońskiej SRR (Savisaar 1987, 54, Ruutsoo 1987, 717). Słabo język estoński znają miejscowi mieszkańcy nienależący do narodowości estońskiej (Vilo 1987): według danych oficjalnej statystyki odsetek miejscowych Rosjan znających język estoński w ciągu 10 lat zmniejszył się z 12,8 9% w 1970 r. do 11,5 945 w 1979 r., podczas gdy liczba mieszkańców narodowości rosyjskiej w tym czasie wzrosła. Zanika również dwujęzyczność ukraińsko-- estońska oraz łotewsko-- estońska (ITsuure 1985, 15). Taka sytuacja powstała wskutek niepoważnego stosunku do estońskiego jako najważniejszego w republice języka komunikacji. „W wielu rosyjskich szkołach lekcje języka estońskiego stały się formalnością, nie uważa się nawet za konieczne przyjmowanie pedagoga ze specjalnym wykształceniem” (Vahemetsa 1987, 48). Na niewystarczający poziom dwu­języczności rosyjsko- -estońskiej wpływają także niska orientacja kulturowa migrantów oraz brak motywacji kulturowej, która skłaniałaby do uczenia się języka miejscowych mieszkańców i interesowania się kulturą republiki (Hint 1987,, 49). Wczesny początek nauczania drugiego języka — w wieku przedszkolnym, w pierwszej klasie — budzi u lingwistów, psychologów i pedagogów poważne wątpliwości (Hint 1987,, 68—69)*. Jak pokazują badania rozwoju mowy dzieci, podstaw gramatyki języka ojczystego dziecko uczy się w piątym — szóstym roku życia. Środków stylistycznych języka zaczyna się uczyć dopiero w dziesiątym roku życia. Najtrudniej osiągnąć umiejętności w zakresie stylu języka i etykiety językowej (Kuresoo, 1984). „Kiedy komunikowanie się w innym języku rozpoczyna się jeszcze przed uświadomieniem sobie niuansów stylu języka ojczystego, język ojczysty może pozostać stylistycznie nierozwinięty. W takim przypadku, posługując się dwoma językami, niweluje się cechy stylu i niuanse językowe. Wielu dwujęzycznych drugiego ® O tym już w 1938 r. pisał rektor Uniwersytetu w Tartu, profesor A. Koort: „Pogląd, że wczesna dwujęzyczność sprzyja intelektualnemu i duchowemu rozwojowi dziecka, jest bezpodstawny. Wczesna dwujęzyczność nie czyni rozwoju intelektualnego i duchowego dziecka dwukrotnie większym, lecz przeciwnie — zmniejsza go o połowę“ (Koort A. Kakskeelsus ja viikelaps. P. 36 //Akadeemia. 1938. Nr. I P. 33—43). Por. także. Jacikevičius A. Psychologia wielojęzyczności. V., 1970. 204 języki (w gorszym przypadku — ir nie osiągają w ten sposób najwyższego poziomu ir kultury (ojczystej)“ (Hint 1987,, 53). Naukowcy zwracają uwagę ir į że zbyt wczesne posługiwanie się dwoma językami zakłóca rozwój koordynacji narządów mowy, może pojawić się jąkanie, może ujawnić się dysgrafia. Be wskazuje się, że dziecko znajdujące się pod wpływem dwóch języków, niemające solidnych podstaw gramatyki języka ojczystego, stosuje gramatyczny model jednego lį języka w innym języku (Kuresoo 1984; Wskazówka 1987,, 53). Jako najpoważniejsze iš z możliwych zaburzeń rozwoju mowy dziecka psycholingwiści wskazują niedostateczne kształtowanie się pojęć, nieokreśloność pojęć abstrakcyjnych oraz niepewność ir w operowaniu nimi. Naukowcy nie zaprzeczają, że zasób słownictwa dziecka dwujęzycznego jest znacznie większy niż jego rówieśnika wychowanego w środowisku jednojęzycznym, jednak dziecko dwujęzyczne ma mniej w pełni ukształtowanych pojęć i niepewnie nimi operuje. Ogólna psycholingwistyczna wiedza dziecka dwujęzycznego jest znacznie niższa niż jednojęzycznego ir (Wskazówka 1987,, 54). Nie negując pozytywnych aspektów dwujęzycznir ości ani faktu, że w pewnych przypadkach dzieci mogą swobodnie i doskonale posługiwać ir się kilkoma językami (Wskazówka 1987,, 49), wskazuje się, że „Negatywne zjawiska dwujęzyczności są o wiele bardziej niebezpieczne dla dzieci o małych i średnich zdolnościach oraz słabej ir konstytucji psychicznej. Zwracając uwagę na takie dzieci, całkowicie į uzasadnione jest retoryczne pytanie niektórych naukowców: dwujęzyczność czy półjęzyczność?“ ar (Hint 1987,, 54). į, Oznakami półjęzyczności, czyli niezdolności dziecka (i osoby dorosłej), znajdującego się pod wpływem dwóch języków, do jasnego wyrażania myśli w jednym języku, są niedostatecznie nė ukształtowane pojęcia, niski poziom myślenia ir abstrakcyjnego, 1) niezrozumienie związków gramatycznych, niezdolność do tworzenia poprawnych zdań, 2) niedostateczna koordynacja narządów mowy ir 3) (Hint 1987,, 53). Šį zjawisko to wywołuje zbyt wczesne przymusowe ir nauczanie drugiego języka, bez uwzględnienia poziomu dojrzałości i į zdolności dziecka (Ruutsoo 1987, ir 650). Doświadczenia zagraniczne związane z zakładaniem mieszanych przedszkoli szczególnie przed tym ostrzegają. W przedszkolu, w którym mówi się w języku ojczystym, pod koniec wieku ne przedszkolnego dziecko może być į opóźnione psycholingwistycznie nawet o rok. 1—2 Ne w szkole, w której nauczanie odbywa się w języku ojczystym, opóźnienie się pogłębia (według danych z badań dziecko 12 wychowane tų w takich warunkach pod względem znajomości języka 8—9 może pozostać na poziomie rocznego dziecka) (zob. Hint 1987,, 49). Dlatego w krajach, w których mówi się kilkoma językami (w Szwecji, Finlandii, Kanadzie), drugiego języka zaczyna się uczyć dopiero w 2—3 klasie. Lingwiści badający kontakty językowe wskazują na możliwość destabilizacji języka ojczystego, na który oddziałuje język innego, liczniejszego narodu. „Gdy kultury różnią się od siebie lub są równorzędne, nie ma podstaw, by obawiać się szybkiej asymilacji. Jednak obawiać się destabilizacji struktury języka jest czego. Przede wszystkim stają się nieokreślone same najwyższe poziomy użycia języka — cechy stylu, wyczucie adekwatności języka do poszczególar nych sytuacji, etykieta językowa. Stopniowo zaczyna się mylić znaczenia słów i ir wzajemne związki między słowami. Po Pod wpływem innych języków zmieniają się modele zdań i ir częstotliwość używania form gramatycznych, zarządzanie słowami staje się nieprecyzyjne, wdzierają się pasożytnicze słowa innych języków i kalkowane frazeologizmy, a w końcu może zmienić się nawet wymowa” (Hint 1987,, 55). 205 Te krótko naświetlone problemy są owocem przemyśleń wielu Estońskiej SRR lingwistów, psychologów, socjologów, filozofów i pisarzy. Sformułowane początkowo głównie w formie publicystycznej, powinny stać się przedmiotem badań naukowców z różnych dziedzin (Hint 1987,, 69). Naukowe podstawy dwujęzycznir ości, wierność prawdzie pomogłyby uniknąć wielu pochopnych, niedostatecznie przemyślanych kroków. LITERATURA Wskazówka M. Język ja demokracji // Dalej, 29. maj, 1987,. wskazówka M. Poglądy na dwujęzyczność bez różowych okularów // Tęcza. 1987». Nr. 6. P. 51—56; Nr 7. S. 46—50. Wskazówka M. Dwujęzycznja ość rozdwojeniem // Tęcza. 1987,. Nr. 9. P. 67—70. Kallas T. Te złożone relacje językowe //Sirp ja vasar, 6 marca 1987; 13 marca 1987. Karotom N. O języku, dwujęzyczności i stosunkach narodowościowych //Ohtuleht, 12 listopada 1987. Kuresoo U. Problemy nauczania języka ojczystego i polityka językowa //Keel ja kirjandus. 1984. Nr 12. S. 713–725. Laast A. Jeszcze o dwujęzyczności //Vikerkaar. 1987. Nr 9. S. 70—71. Ruutsoo R. O języku, kulturze i ekodogii językowej //Keel ja kirjandus. 1987. Nr 10. S. 587— 598; Nr. 11. S. 646—654; Nr. 12. S. 716—724. Savisaar E. O stosunkach narodowościowych w Estonii: lata 1970—1980. I. //Vikerkaar., 1987. Nr 9. S. 50— 56. Vahemetsa A. O dwujęzyczności takiej, jak faktycznie istnieje w społeczeństwie //Vikerkaar. 1987. Nr 8. S. 47—49, Vilo A. Czy rzeczywiście jesteśmy równouprawnieni //Edasi, 13 października 1987. Muxammuenko B. PO., Illaxusaposuu A. M. He creaver pnpaMarmauposBars //Panyra. 1987. Nr 11. Naam D. H. Pa3BuTue KHanHOHaJILHLIX A35IKOB B CCCP x cospemennsie NpOG/IEMEI JIBYsap [[TIpoOjieMbI 3CTOHCKO-PYCCKOTO H PYCCKO-3CTOHCKOro asysssivms (Ha Marepuajie Ocronckoit CCP). Tammmu, 1985. S. 5-39.