Lietuvių kalbos pirminiai veiksmažodžiai tranzityvumo atžvilgiu (bendraties homoformos)

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA, XXVIII (1989) ZWIĄZKI JĘZYKÓW IR INTERAKCJE STASĖ KRINICKAITĖ LITEWSKIE CZASOWNIKI PIERWOTNE POD WZGLĘDEM TRANZYTYWNOŚCI (HOMOFONY BEZOKOLICZNIKA) Badając wzajemne oddziaływanie wielu języków, zauważono, że jedną z charakterystycznych cech jest interferencja jo w zakresie žų rekcji, zwłaszcza przyimkowej (I 'aspamex 1972, 103; bliim 1982, 30—31; Muxajsuenro 1984, 185; Kononenko 1985, 26; IlyTH riroBsmuienns KyJIBTYPBI pyceKoH peun Ha Ykpaumne, 1986, 105—120; Ilansrnu 1987, 13; VicavuenKO-JIucoBas 1987, 118). Tu chodzi o nierzadkie wahania w ir zakresie rekcji czasowników, powstające pod wpływem innych języków, gdy pewne modele rekcji są naśladowane lub gdy zwiększa się częstotliwość ich użycia. jų Wydaje się, że warianty rekcji mogą powstawać je samoistnie; nietrudno je ir odróżnić od zjawisk o pochodzenia interferencyjnego. Na przykład uważa się, że od dawna odczuwalna w języku niemieckim tendencja do tranzytywizacji czasowników intransytywnych w Republice Federalnej Niemiec przybrała obecną wyraźną formę pod wpływem amerykańskiej odmiany języka angielskiego (Bok, I'apunm, Jlanrkep, Ilirapre 1979, 277). Aby przewidzieć przynajmniej większość możliwych przypadków interferencji (wszystkich prawdopodobir nie nie da się przewidzieć), należałoby, jak pokazuje współczesna praktyka językowa, pamiętać nie ne tylko o walencyjności czasownika języka litewskiego, lecz także o swoistości ir systemu morfologicznego i głównych jo grupach słowotwórczych. W języku litewskim, podobnie jak w ir innych językach typu syntetycznego, obok walencji semantycznej należy mówić o walencji formalnej, która jest charakterologicir zną właściwością języka, która albo łączy się z walencją semantyczną, albo jej się przeciwstawia ir su (Kamuejscon 1987, 21 —22). Sprzeczności ir we wzajemnym oddziaływaniu formalnych cech semantyki ir są następstwem różnych czynników historii języka, a zarazem początkiem o dalszych zmian. ir Uznając zdanie-wyp- — owiedź za podstawową jednostkę į komunikacji, zdanie, jak twierdzi gramatyka semiologiczna, można rozpatrywać jedynie jako coś į semantycznie spójnego i jednolitego. Jeśli ši jedność semantyczną dzieli į się na części, t. y. į na słowa, to ir opisując każde słowo, nie należy zapominać, że jest ono odzwierciedleniem tej jedności. Innymi słowy, w każdym słowie należy dostrzegać to, co semantycznie łączy je z jį innym, przyłączonsu ym słowem, co nazywa jo się uzgodnieniem ir semantycznym. (Cremanos Z tego punktu widzenia nie 1981, 250). ma żadnej z góry danej semantyczniš ej wspólnoty słów; wspólnota semantyczna jest w istocie właściwa jedynie iš wypowiedzi. Jeśli mówi się o skłonności jakiegoś słowa do łączenia się z określonymi słowami, to tylko dlatego, że skłonność ta su jest abstrahowana z użycia słowa w wypowiedziach i uogólniana jako swoista cecha słowa. iš to ir 167 Uzgodnienie semantyczne (łączliwość semantyczna) przejawia się w każdej wypowiedzi, którą tworzy więcej niż jedno słowo. Zgodna część treści wypowiedzi nazywana jest ciągłym komponentem semantycznym (JŲUMHHEIŽ CeMaHTHYECKHI KOMITOHEHT). Ten ciągły komponent można rozumieć albo jako składający się ze wspólnych semantycznych cech słów (podejście syntetyczne), albo jako abstrahowany z jedności zdania (podejście analityczne) (Tamże, 257—258). Ciągły komponent semantyczny, rozciągając się na całe wypowiedzenie, w jego różnych częściach przejawia się nierównomiernie. W jednym kierunku wzmacnia się — albo przechodząc od wcześniejszego słowa do późniejszego, albo od późniejszego do wcześniejszego, zależnie od tego, które z nich dominuje w wypowiedzeniu. Z kolei w przeciwnym kierunku słabnie i zanika, jeśli dalsza część wypowiedzenia stanowi kontrast wobec pierwszej (Tamże, 261). Czasownik zazwyczaj łączy się z rzeczownikami oznaczającymi podmioty lub przedmioty. W różnych językach i w różnych okresach to uzgodnienie bywa odmienne. Dla epoki prabałtyckiej i prasłowiańskiej rekonstruuje się dwa typy syntagm, czyli zdań prostych, ilustrujące dawne semantyczne uzgodnienie rzeczowników i czasowników. Jeden z tych typów tworzyły połączenia rzeczowników oznaczających istoty żywe z czasownikami odpowiedniej „żywej” diatezy (rodzaju). Związki te łączył ciągły komponent semantyczny „żywotność” („ogymeBjieHHocTs“). Drugi typ związków stanowiły rzeczowniki oznaczające przedmioty nieożywione, występujące z czasownikami odpowiedniej „nieożywionej” diatezy. Ciągłym komponentem semantycznym tego typu była „nieożywioność” („HeojrymeBjieHHocTs“). Później to połączenie rozpadło się. W językach słowiańskich komponent semantyczny „żywotność—nieożywioność” skupił się wokół rzeczowników, a dla czasowników stał się nieistotny. Wskutek tego dla języków słowiańskich charakterystyczny jest leksykalno-- semantyczny podział rzeczowników na 2 grupy według cechy „żywotność—nieożywioność” („o/tyIHITEBJIEHH5LICE —HEOJIYNIeBJIeHHEIe“- )., Natomiast wśród czasowników nie wyróżnia się takich odpowiednich diatez. W językach bałtyckich wszystko przebiegało inaczej. Tutaj komponent semantyczny „żywotność—nieożywioność” został skupiony wokół czasownika i wskutek tego powstała opozycja czasowników „żywej, czyli aktywnej” diatezy i czasowników „nieożywionej” diatezy (por. daūžti (o istotach żywych) | dūžti (o przedmiotach nieożywionych), także lduZti | lūžti). Z tej opozycji z czasem rozwinęły się przechodnie (kauzatywne, czyli przyczynowe) i nieprzechodnie diatezy czasowników. Rzeczowniki oznaczające istoty żywe i przedmioty nieożywione w językach bałtyckich nie różnią się żadnymi cechami formalnymi. W językach słowiańskich, gdy czasowniki przestały już potrzebować wyrażania opozycji żywotności i nieżywotności, drugie czasy przeszłe czasowników z końcówkami tematycznymi -4 i -ė zostały wyspecjalizowane jako wskaźniki czasowników przeciwstawianych według kategorii aspektu. Z tej przyczyny pary pierwotnych czasowników języków bałtyckich i słowiańskich reprezentują tę samą czynność pod różnymi względami. W językach bałtyckich czynność ukazywana jest w odniesieniu do podmiotu | dopełnienia (przechodniości | nieprzechodniości), przy jednym z aspektowych znaczeń, na przykład litewskie beriu žirnių | žirniai byra z początkowym odcieniem aspektowym (por. barstyti z aspektowym odcieniem czynności trwającej lub powtarzalnej; także mefkti, ale mirkyti). W językach słowiańskich czynność jest reprezentowana z punktu widzenia występowania lub niewystępowania granicy czynności (o określonym lub nieokreślonym trwaniu), przy jednym z dwóch znaczeń: przechodnim lub nieprzechodnim, np.: staro-cerkiewnosłowiańskie coymu cesne | -comamu, -coina „sypać“ (Tamże, 322—323). 168 Rozróżnieniem ir diatez tranzytywnych i intranzytywnych wyjaśnia się ir semantyczne opozycje słowotwórcze czasowników pierwotnych! Crenaxuos 1975; I 'paMMarukra JMMTOBCKOTO s35IKAa 1985; Paulauskienė 1979; Kpumuuxaiite 1980). W klasyfikacji uogólniającej J. W klasyfikacji Stiepanowa wyróżnia się dwie główne klasy czasowników języka litewskiego: intranzytywne i tranzytywne. — ir Klasy te różnią się między sobą czterema cechami. Pierwszej klasie właściwe jest: 1) rdzenie typów TAT-, TET-, TIT-, TIR z krótkimi samogłoskami su (T — oznacza spółgłoskę zwartą, R — sonant, A, E, I — samogłoski odpowiednich typów); w czasie teraźniejszym rdzenie te przyjmują infiks -n lub formant -st-, albo oba ir jednocześnie; 2) końcówka czasu teraźniejszego -a; 3) końcówka czasu przeszłego prostego -0; 4) efektywne znaczenie nieprzechodnie (czasownik nie może mieć dopełnienia), np.: aiika, ūko, akti; gefida, gėdo, gėsti. Charakterystyczne cechy czasowników drugiej klasy są następujące: 1) rdzenie typu TER(T) z su długimi ar samogłoskami w 2) dwugłoskach; końcówka czasu teraźniejszego -ia; 3) końcówka czasu przeszłego prostego -ė; efektywne 4) znaczenie przechodnie (czasownik zazwyczaj ma dopełnienie oznaczające obiekt podlegający zmianie wskutek działania, np. „kopać ziemię”): baigia, baigė, baigti; braūkia, braūkė, braūkti. (Cxenao 1975, 169). Te dwie klasy czasowników, przeciwstawne pod względem znaczenia ir formy, są najliczniejsze i ukazują główną ir tendencję rozwoju systemu czasownika języka litewskiego. Wszystkie pozostałe powstające grupy czasowników można na scharakteryzować tym, że różnią się od klas podstawowych pod względem jednej lub trzech du spośród wymienionych iš cech. W ten sposób wszystkie czasowniki języka litewskiego rozpadają się iš na ca į 13 klas. Do pierwszej klasy głównej (I, według 1) wszystkich czterech cech należałyby na przykład bjra, biro, birti; lifiksta, liūko, lifikti itd. ir Większość łączy jų się z su odpowiednimi czasownikami drugiej klasy głównej, charakteryzującymi się przechodniością, np.: byra, biro, birti bėria, bėrė, befti; liūksta, liūko, lifikti lefikia, leiikė, lefikti itd. | | ir Druga klasa (I, od pierwszej 2) oddziela ją jedna cecha — czasowniki tej klasy we wszystkich formach mają — długą samogłoskę rdzeniową, np.: grįžta, grįžo, grįžti; zanikał, zanikł, zanikać. Czasowników tej klasy, korelujących z innymi pod su względem przechodniości, jest mniej; zazwyczaj mogą one być ir powiązane już tylko z czasownikami derywowanymi, np.: nyksta, nko, nykti — naikina, naikino, naikinti: su sprogsta, sprégo, sprogti — sprogdina, sprogdino, sprogdinti. Trzecią klasę — — (I, tworzą 3) wyłącznie czasowniki du mające różne końcówki czasu przeszłego — -ė, o ne -o: miršta, mirė, mifti; gimsta, gimė, gimti. Į czwartą klasę (I, wyróżnia 4) się czasowniki z interfiksem su -nw formach czasu teraźniejszego. Ponadto mają one nieregularną semantykę: oznaczają nie przejście w stan, lecz ruch lub działania skierowane na rezultat działania, np.: kaiika, kako, kakti; raiida, rūdo, rasti. Takie znaczenie gramatyczne, gdy czasownik oznacza działanie skierowane na rezultat działania, rzeczywiście zmieniające obiekt, nazywa się nieefektywną tranzytywnością. Piątą klasę (I, 5) tworzą į czasowniki już z o ne į interfiksem be -n-, lecz o tej samej nieefektywnej semantyce tranzytywnej, np.: brūka, brūko, brūkti; lipa, lipo, lipti. Szósta klasa (I, różni 6) się od tej jedną cechą — końcówką czasu — przeszłego -ė, od klasy o podstawowej jeszcze inną, ir semantyczną, np.: dėga, dėgė, dėgti; kėpa, kėpė, kėpti. ! Pierwotnymi, jak ir „W gramatyce języka litewskiego” (V., 1971. T. 2.) nazywa się te czasowniki, które z punktu widzenia współczesnego języka uważa się za niewyprowadzone, ponieważ nie mają przyrostków ani przedrostkór w, a wszystkie trzy formy podstawowe są dwusylabowe. 169 W odniesieniu do drugiej klasy podstawowej wyróżnia się również sześć klas. Pierwszą (II, 1), oprócz wymienionych, tworzy większość czasowników efektywnie przechodnich, występujących obok nieprzechodnich, np.: keičia, keitė, keisti (por. kirita, kito, kisti), mefkia, merkė, merkti (por. mirksta, mirko, mirkti). Drugą klasę (II, 2) charakteryzuje jedna cecha rozróżniająca — w rdzeniu czasu teraźniejszego występują dwugłoski z samogłoskami typu e, a w czasie przeszłym — samogłoski długie, np.: bėria, bėrė, befti; kūria, korė, karti. Trzecią klasę (II, 3) tworzą czasowniki, które od klasy podstawowej różnią się również tylko budową rdzenia. Stosunek rdzeni czasu teraźniejszego, przeszłego i bezokolicznika jest tu taki sam jak w klasie drugiej, tylko ogólna forma rdzenia ma tu postać TIR (a nie TER), tj. z samogłoskami typu i. Np.: giria, gyrė, girti; iria, yré, irti; dūria, dūrė, dūrti; kūlia, kūlė, kūlti. Czwartą (II, 4) tworzy klasa czasowników mających dwie cechy wyróżniające: końcówkę czasu teraźniejszego -a (nie -ia) oraz inną strukturę rdzenia. Stosunek rdzenia bezokolicznika do rdzeni czasu przeszłego i teraźniejszego jest taki sam jak w klasie trzeciej, np.: gina, gynė, ginti; mina, mynė, minti; pina, pynė, pinti. Klasa piąta (II, 5) charakteryzuje się tym, że długa samogłoska rdzenia nie jest tu uogólniona na cały paradygmat (jak w klasie głównej), lecz występuje tylko w rdzeniu czasu przeszłego i bezokolicznika. Np.: drébia, drėbė, drėbti: dréskia, drėskė, drėksti; grėsia, grėsė, grėsti. Klasę szóstą (II, 6) tworzą 2 grupy czasowników: a) sieje, siał, siać; zgaduje, zgadywał, zgadywać; jeździ, jeździł, jeździć; b) bliduna, blidvė, bliduti; dżiduna, dżidvė, dżiduti; griduna, griévé, griduti. Tworzenie tematów czasowników tych grup w czasie teraźniejszym i przeszłym różni się w gwarach (bliduna < bliguja). Ich charakterystyczne znaczenie — nieefektywne tranzytywne. Ostatecznie pozostaje jeszcze jedna klasa, którą można wyodrębnić jedynie w odniesieniu do obu głównych klas (I, 7—II, 7), ponieważ w rdzeniu czasu teraźniejszego występuje samogłoska pierwotnie stopnia mocnego, a w czasie przeszłym — stopnia słabego, np.: kemsa, kimšo, kimšti; kerpa, kirpo, kirpti; kefta, kirto, kirsti. Pod względem semantycznym czasowniki te również nie są jednolite — jedne są efektywnymi tranzytywnymi, inne efektywnymi intranzytywnymi (Tamże, s. 169— W niniejszej klasyfikacji 179). odzwierciedlone prawidłowości znaczeniowe i formalne czasowników wskazują, że omawiane dwie klasy czasowników, o różnej strukturze rdzenia i odmiennych końcówkach, a także odpowiednio mające różną semantykę, obejmują tylko część czasowników (około 42 pary). Jedynie część czasowników intranzytywnych ma odpowiadające im czasowniki tranzytywne pod względem wszystkich wspomnianych czterech cech. Pozostałe można zestawiać jedynie z czasownikami derywowanymi lub z czasownikami o całkowicie innym rdzeniu, innymi leksemami. Dawna opozycja intranzytywności — tranzytywności w językach bałtyckich uległa zatarciu, a w niektórych dialektach języka łotewskiego może być uznana za całkowicie rozpadłą (Kazlauskas 1968, 355). Uwzględniając zwłaszcza ostatnią pośrednią klasę czasowników języka litewskiego, przechodniość czasownika litewskiego charakteryzuje się w trzech przypadkach: 1) stosunek rdzeni TeRT —| TiRT może występować w paradygmacie tego samego czasownika (jak w przypadku czasowników ostatniej klasy), np.: perka, pirko, pirkti; perša, piršo, piršti; 2) jest właściwy dwóm odrębnym, korelującym czasownikom, np.: sv @Fti | svirti, ž Fti | žirti; 3) czasowniki mogą być powiązane znaczeniowo, natomiast pod względem formy nie są ze 170 sobą w najmniejszym stopniu powiązane, są całkowicie różnymi leksemami. W istocie ostatni przypadek ilustrują również czasowniki, których relacja nie jest regularna albo pod względem formy, albo znaczenia. Na przykład zarówno gėlti, jak i gilti we współczesnym języku mają to samo znaczenie „wypuszczać żądło, żądlić”, choć zgodnie z prawidłowością powinno ono być właściwe tylko pierwszemu. Ponadto pierwszy ma jeszcze inne znaczenia, np. „bardzo boleć”, „być bardzo zimno”, które bardziej pasowałyby do drugiego, lecz drugiemu wcale nie są właściwe. Porównując pod względem formy regularnie korelujące néria, nėrė, nėrti (do wody) oraz nyra (nirsta), niro, nirti, można by oczekiwać, że pierwszy będzie przechodni. Jednak tak nie jest. Jest to czasownik oznaczający ruch, niewymagający dopełnienia wyrażonego biernikiem. Niektóre z prawidłowo korelujących czasowników występują tylko w różnych dialektach języka litewskiego (jeden w jednym, drugi w innym) albo także w różnych językach bałtyckich, np. litewskie svilti i łotewskie svel’u svelt (CrenaHoB. Yka3. cou. 180—183). Jeszcze jedną nieregularnością czasowników byłoby to, że, jak widać z klasyfikacji, różniąc się samogłoskami rdzeniowymi oraz końcówkami czasu teraźniejszego i przeszłego, wszystkie mają taką samą końcówkę bezokolicznika -ti. Bezokoliczniki niektórych czasowników o podobnej budowie fonetycznej całkowicie się pokrywają, stają się homoformami, tj. formami całkowicie różnych wyrazów o jednakowej strukturze fonetycznej (Jakaitienė 1980, 43), por. lipti (limpa, lipo) (1, 4) || lipti (lipa, lipo (1, 5). Nawiasem mówiąc, u tych czasowników, podobnie jak u kilku innych, pokrywają się także formy czasu przeszłego. Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że takie zbieżne formy (por. jeszcze formy czasu przyszłego vifFs (vėrda, virė) (1, 6) || vifs | viFsta, virto (I, 1) nie są zgodne z celowościową naturą znaku językowego. Jednak mimo wszystko takie formy w języku występują i można powiedzieć, że ich zbieżność zazwyczaj pozostaje niezauważona. To najwyraźniej częściowo wyjaśnia się również tym, że wszystkie formy każdego słowa na podstawie semantycznej kojarzone są w świadomości mówiących w jedną odrębną całość. Znaczenia („rėikšmės”), zdaniem W. Winogradowa, tworzą w języku paradygmaty (szeregi) powiązane relacjami wewnętrznymi, łączone wspólnym dla nich elementem lub cechą, i przede wszystkim pozostają w relacjach wewnątrz tych paradygmatów. Szeregi te z kolei na tej samej podstawie wchodzą w skład paradygmatów wyższego rzędu i tak dalej. Paradygmaty zaś nie tylko pozostają we wzajemnych relacjach, lecz także są ze sobą powiązane i zależą od siebie nawzajem. W ten sposób przejawia się systemowość języka. Dlatego w tym systemie możliwe są różne przypadki homonimii, gdy dwa znaczenia należące do różnych, niekiedy bardzo odległych paradygmatów wyrażane są przez formy o takim samym kształcie (Bunorpamos 1975, 297—298). Mogłyby na to wskazywać również cztery pary czasowników podstawowych znalezione w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” (V., 1972; dalej — DLKŽ), mające homofoniczne formy czasu przeszłego i bezokolicznika: 1. Dija, dūjo, duiti (I, 1) 1. odciągać się jakimiś gazami, mgłą. 2. stracić rozeznanie, oszołomieć. 2. Dūja, dijo, dūiti (II, 6) biec pędem, gnać: Dūiti namo. 1. Kerpa, kifpo, kifpti (I, 7—11, 7) 1. ciąć nożyczkami: strzyc włosy, brodę, paznokcie. Nożyce do strzyżenia owiec. 2. ciąć nożyczkami tkaninę, przygotowywać do szycia: kroić koszule. 3. przen. jeść, szczypać, sprawiać ból: Gira szczypie język. Mróz szczypie w uszy. 4. pot. iść wesoło: Kad kerpa per lauką. 2. Kirpsta, kirpo, kirpti (I, 1) zob. gižti. Lipa, lipo, lipti (1, 5). 1. iść, wstępować w górę lub schodzić w dół; wspinać się: Lipti į kalną. Wspinać się na górę coraz wyżej. Wspinać się na drzewo. Wysiąść z pociągu. Schodzić z dachu. Przechodzić przez próg, przez płot. Nie wstawać z łóżka (chorować). Na pochyloną wierzbę wszystkie kozy wchodzą (przen.). 2. przen. wzbierając, wylewać się przez brzegi: Ciasto wylewa się z dzieży. 2. Lim171 pa, lipo, lipti (1, 4) 1. przylegać, kleić się: Ten klej dobrze klei. Śnieg przylepia się do nóg. 2. czuć pociąg, lgnąć: Chłopcy lgną do niej. 3. być zaraźliwym: Choroba zakaźna. Dur brzuszny jest zaraźliwy. 1. Zginąć (ginąć), zginął, zginąć (I, 1) 1. ponieść śmierć, umrzeć: Zginął na froncie, w walce. Zginął z ręki wroga. 2. zniknąć, przepaść: Wszystkie kosztowności zniknęły. Gdzie ty przepadłeś? Zginęła ostatnia nadzieja. Szlachetne czyny niegłupieją. 3. trudzić się, zamartwiać się: Żywa kobieta całymi dniami zajmuje się dziećmi. 2. Gniło, zginęło, ginąć (I, 4) por. łowić ryby, łowić: Łowiliśmy ryby w jeziorze siecią. Mężczyźni poszli zginąć. Jak widać, dwa ostatnie czasowniki można uznać za niemal prawdziwe homonimy, ponieważ ich formy czasu teraźniejszego również by się pokrywały, gdyby nie różniły się częstotliwością występowania wariantów. Uważa się, że język unika homonimów leksykalnych, tj. takich słów, których wszystkie formy są identyczne (Crenaxos 1975, 27). To również wynika z już przedstawionych przykładów — czasowniki mające zbieżne formy, będąc wyrazami o różnych znaczeniach leksykalnych, różnią się od siebie co najmniej jednym dźwiękiem albo przynajmniej intonacją. W DLKŽ występują dwie formy czasu teraźniejszego i bezokolicznika o różnych intonacjach (homografy): 1. Bręsta, bréndo, brėsti (I, 1) 1. stawać się odpowiednim do użytku; dojrzewać (o owocach- ): Zboża, orzechy dojrzewają. || przen. : Plan dojrzewa (wyjaśnia się); 2. nabierać rozumu, krzepnąć: Dorósł, ale nie dojrzał. || przen. : Ideowo dojrzewa. 2. Brėsta, brefito, brėsti (I, 1) gnić, próchnieć: Kłody na dworze próchnieją. O homonimiczności form tych czasowników można mówić, rzecz jasna, tylko mając na uwadze czytanie tekstów nieakcentowanych. W paradygmatach tych dwóch czasowników, oprócz różnicy intonacyjnej, występują także odmienne końcówki tematu czasu przeszłego (-d-, -f-). Dzięki obu tym cechom czasowniki te są rozróżniane jako słowa o różnych znaczeniach leksykalnych. Jak można było zauważyć, klasyfikacja gramatyczna opiera się na bardziej ogólnych czterech wspomnianych cechach, związanych z semantyką gramatyczną, obejmującą określone grupy znaczeń leksykalnych. Dlatego w tej klasyfikacji brėsti i brėsti zalicza się do tej samej klasy. W przypadku znacznej części czasowników (23 par) zbieżne są tylko bezokoliczniki. Wśród nich, podobnie jak w już przedstawionych przykładach, znajdują się zarówno takie, które należą do tej samej klasyfikacyjnej klasy, jak i takie, które zalicza się do różnych klas. Najciekawsze jest to, że większość (18 par) stanowią czasowniki, z których jeden należy do głównej klasy przechodniej (z końcówkami -ia, +), a drugi — do głównej klasy nieprzechodniej (z końcówkami -a, -o). Iš do tej samej klasy (I, z 1) końcówkami czasowników su zaliczanych -a, -o homofoniczne z bezokolicznikiem formy 2 mają pary: 1. Geida, gėdo, gésti(l, 1) 1. stawać się nieodpowiednim, tracić dobre właściwości: Maszyna zaczęła się psuć (szwankować). Zęby psują się (próchnieją). Niezasolone mięso szybko się psuje (gnije). 2. przen. psuć się moralnie, rozpustnieć: Człowiek, nic nie robiąc, psuje się. 3. chorować na wściekliznę, wściekać się: Pies się wścieka. 2. Gęstnąć, gasnąć, gasić (I, 1. 1) gasnąć o ogniu, świetle; wygasać: Ogień, świeca, żar gasną. Wieczorna zorza gaśnie. 2. przen. słabnąć, zanikać: Zdrowie już słabnie. Nieustępujący ból. Gaśnie ostatnia nadzieja. l. Zmieniać się, zmienić się, zmieniać się (I, 1) 1. zmieniać się, przeobrażać się: W przyrodzie wszystko nieustannie się zmienia. Pogoda się zmienia. Świadomość ludzi się zmienia. 2. Kiūda, kido, kisti (I, zacząć 1) się pruć, drzeć się, pękać: Koszula się pruje. 172 Jeszcze dwie pary czasowników mają homofony bezokolicznika obok jednakowych zakończeń czasu teraźniejszego i przeszłego -ia, -ė. Np. : Jaūčia, jaūtė, jaūsti (II, 1) 1. doświadczać, odczuwać wewnętrzne przeżycia, uczucia: Odczuwać przyjemność, ból, sympatię. || zwr. Czuję się wypoczęty. 2. móc doświadczać, odczuwać wrażenia zewnętrzne: Odczuwać zimno, zapach, smak. 3. domyślać się, przeczuwać: Czuć niebezpieczeństwo. Czuję, że ma pieniądze. || zwr. Nie czuję się winny. 2. Jaūsia, jaūsė, jaūsti (II, 1) rano. robić bałagan, mieszać, przewracać: Jausti szafy, skrzynie. 1. Siaūčia, siaūtė, siaūsti (II, 1) 1. Okrywać lub odkrywać podczas kołysania: Siaučia ramiona chustą. Zarzuca chustę na ramiona (z ramion). || zwr. : Siaūskis futrem. 2. kołysać: Wojsko szaleje przeciwko wrogowi. 3. przesiewać ziarno na wietrze, aby oddzielić plewy lub słabsze ziarna: Przesiewać żyto. Przynieś koryto do przesiewania. 4. biegać, swawolić, harcować: Dzieci szaleją. 5. szaleć, hulać: Szaleje straszna burza. Szaleje wiatr, zamieć. 6. panoszyć się bez kontroli, samowolnie rządzić, umacniać swoją władzę: Rozbójnicy szaleją. Choroby, epidemie szaleją. 7. rzucać, ciskać: Papier hula w į piecu. 8. zawracać głowy (o kapuście): Kapusta zaczęła szaleć. 9. przen. robić coś wesoło, z zapałem (iść, bić, pić): Szał, chłopcze, do domu! Jak szalał pasem (ciął)! Po trochu i on szaleje (pije). 2. Siaūdžia, siaūdė, siaiisti (II, 1) 1. przyjemnie szeleścić, szumieć, huczeć: Gdziekolwiek słuchasz, wszędzie wesoło: szlūma, siaūdžia, ūžia. Wietrzyk wiał, sosny szumiały. 2. brzmieć (zwykle przyjemnie): Spokojnie rozbrzmiewały pieśni ludzi. Brzęczy w zagajniku pszczółka (pieśń ludowa). Ptaki ćwierkają w wiklinisku. Dwa czasowniki mają homograficzne bezokoliczniki przy jednakowych końcówkach (-a, -ė) i różnią się szczególnie stosunkiem samogłosek rdzenia w paradygmacie, należą do różnych klas, por. 1. Mina, myné, minti (II, 4) 1. ugniatać nogami, deptać: Deptać łąkę. Brodić się w błocie (brnąć). Codziennie chodzi utartymi ścieżkami. Ugniatać (wyrabiać) glinę, torf. Udeptywać wóz, słomę w stogu. || zwr. Ziemniaki ugniatają się pod nogami. 2. stawiać nogę, stawać, opierać się na nogach: Stąpaj na tym kamieniu. Wchodzić w błoto. 3. oddzielać włókno od paździerzy: Udeptywać len || zwr. : Czy len dobrze się oddziela? 4. obrabiać, zmiękczać: Wyprawiać futra, skórę. 5. naciskać podnóżek, pedał: Naciskać kołowrotek (prząść). Minduples. ti Maszyna napędzana nogą. 6. chodzić, kroczyć: On często stąpa. Stąpa w miejscu. 2. Ména, minė, mišūiti (I, 7-11, 7) 1. mieć na myśli, nie zapominać: Pamiętam swoje dzieciństwo. Nie pamiętam, kiedy to było. 2. przywołać w świadomości, przypomnieć: Każdy zakątek przypomina dzieciństwo. 3. zgadywać: Odczuwam myśl. Pamiętam, że jutro będzie pogodnie. 4. dać (imię): Kto nadał ci imię? W innych przypadkach identyczne bezokoliczniki mają czasowniki z różnymi zakończeniami. Zakończenia jednego z dwóch takich par czasowników -a, -ė, drugiego o -a, -o. Np. : 1. Rūka, rūkė, rakti (1,6) 1. durti, krapštyti: Skylę rakti: Palił, palił i ir wypalił bolączkę. 2. przen. niezgrabnie, nieporadnie coś robić, dłubać: Rękawicę pruć. 3. wsch. gwar. kopać, wyrywać: Wyrywać buraki. 4. przen. pot. krzywdzić, oszukiwać; wygrać w karty? Patrz, on cię oszukuje. 2. Radka, oszukuje, oszukiwać (I, (I, 1) zmniejs1) zać się otworowi, marszczyć się, ślepnąć: Jezioro zaczyna zamarzać. 1. Seka, sėkė, sėkti (1, 6) 1. iść, podążać za: Proszę iść za mną (za mną). Podążać czyimiś śladami. Pies idzie za człowiekiem. Iść za pługiem (orać). 2. obserwować poruszający się przedmiot: Śledzi wzrokiem cienie pływających ryb. Śledzić lot samolotu. 3. obserwować (zwykle potajemnie) czyjeś działanie, aby je wykryć: Śledzić ruchy wroga. Śledzić agenta wroga. Czujne oczy jį śledzą. 4. zgłębiać į jakąś rzecz, interesować się: Śledzić najnowsze wiadomości naukowe. 5. przestrzegać (prawdziwej drogi): Dobry koń nocą ir drogi się trzyma. 6. robić tak, jak robi ktoś inny, powtarzać, naśladowOn 173 ać: brać przykład ze swojego nauczyciela. Dziewczynka powtórzyła słowa babci (powtarzał). Postępuj zgodnie z moją radą. 7. opowiadać: Opowiadać bajkę. 8. odradzać się: Syn wdał się w ojca. 2. Seika, sėko, sėkti (I, 1) 1. zmniejszać się, opadać (o wodzie): Rzeka już opada || prk. Zasoby surowców gwałtownie się wyczerpują. 2. prk. zanikać, słabnąć: Zdrowie słabnie. Homoformy bezokolicznika (15 (innych par czasowników) mają takie, z których jeden należy do głównej klasy przechodniej i ma końcówki ir -ia, -ė, a drugi do o nieprzechodni- — ej i ma ir końcówki -a, -o. Np. (dla zwięzłości w poniższych przykładach bezokolicznik podawany jest jako pierwszy, jak ir w słownikach): 1. Bafkšti, -Skia, -škė (II, 1) 1. barškėti: Deszcz już terkocze. 2. jechać, terkocząc: Po szosie turkocze wóz. 2. Bafkšti, -ta, barško (1, 1) poranny Groch już pęcznieje. 1. BufFbti, -ia, (II, -ė 1) 1. burczeć, zgrzytać: Samolot burczy. Kołowrotek podczas przędzenia burczy. 2. mówić niewyraźnie, mruczeć. 3. brudzić (o muchach- ): Muchy brudzą okna. 2. Bufbti, -sta, (II, -o wsch. 1) pulsować, puchnąć, nabrzmiewać: Czyrak pęcznieje. Odmrożony nos puchnie. 1. Nagrzewać, «čia, -tė (II, 1) 1. stawiać naczynie na ogniu, aby się ogrzało, gotowało: Nagrzewać garnek, kocioł, wodę. Podgrzej kolację. 2. pot. szybko iść, jechać, biec: Jak grzeje, to grzeje ten mężczyzna! 2. Nagrzewać się, -staje się, -stało się (I, 1) 1. stawać się gorącym, ogrzewać się (od ognia, tarcia): Piec już się nagrzewa, zaraz będzie gorąco. 2. parzyć się, gnić: Siano, mąka, ziarno (wilgotne) nagrzewają się. 3. pocić się: On szybko się nagrzewa. Koń się nagrzewa. 4. czerwienić się, płonąć ze iš wstydu lub ar innego podniecenia: Kłamiąc, uszy się czerwienią. 1. Kaūšti, -ta, (I, -o upijać 1) się, odurzać się alkoholem: Głowy pijanych szumią. 2. Kaūšti, -ia, (II, -ė 1) 1. łapczywie pić, jeść: Chłeptać mleko. Dziecko łapczywie je kaszę. 2. pić napoje alkoholowe: Oni piją piwo. 3. Kaūšti, -ia, (I, drążyć, -ė ryć: 1) Wydrążyć zagłębienie w kamieniu. 1. Niūkti, -ia, (II, -ė 1) 1. jęczeć, pomrukiwać: Słyszę, że coś jęczy už przy drzwiach. Niemy tylko pomrukuir je, nic więcej. Chory zaledwie pomrukuje. 2. głucho huczeć, szumieć: Jesienny las pomrukiwał. Wiatr pomrukuje. 3. skrót od „dziennikarz”. skrót od „rytas”. mówić: Od dawna przez cały wieczór pomrukiwał. 4. pot. zachęcać ką do działania: Leniucha wciąż trzeba popędzać. 5. pot. napominać, strofować: On wciąż strofuje ir swoje dzieci. 6. pot. ciężko nosić, wlec, tak ar po ką prostu pracować: Niuk niuk ir wodę. tą 2. Niūkti, -sta, (I, -o pokrywać 2) się chmurami, chmurzyć się: Niebo zaczęło się chmurzyć. 1. Nokti, -sta, (I, -o 1) 1. dojrzewać, dorastać: Jagody, owoce, zboża dojrzewają. Sery dojrzewają. 2. słabnąć, podupadać: Matka wciąż słabła na łożu choroby. 3. więdnąć: Néko riita, noko mėta, néko lelijėlė (d.). 4. gwar. głodować, cierpieć głód. 2. Nékti, -ia, (II, gwar. -ė 1) iść za iš kimś, gonić: aną Tu turi vis nokti. 1. Pafpti -ia, (II, wydawać -ė powtarzający 1) się, nierówny, monotonny dźwięk; buczeć, klekotać: Motocykl buczy. Starzec wciąga dym iš z brzęczącej fajki. Derkacz buczy. 2. parskać, chrapać: Konie parskają. On tylko pochrapuje przez nos. 3. charczeć, skrzypieć: Gardło charczy. Głos chrypi. 4. chrapać, spać. 2. Pafpti, -sta, (I, -o pot. 1) puchnąć; nadymać się: Rzodkiewki zaczęły puchnąć. 1. Piep̨ti, -ia, (II, -ė cienko 1) krzyczeć, piszczeć: Gąsięta piepią. Ji tylko piszczy, o ne śpiewa. 2. Pičpti, -sta, (I, -o pot. 1) marnieć, słabnąć, podupadać. Pufpti, -ė -ia, (II, 1) 1. chrapiąc, spausti; parpti, chrapać: Chrapie jak kot. Ar nie wystarczy chrapać, wstawaj! 2. brzęczeć, terkotać: Silnik, motocykl terkocze. 3. mruczeć (o kocie). 4. pot. głośno siorbać: Jedz ładnie zupę, nie siorb. 5. latać, frunąć, trzepocząc skrzydłami: Przepiórki, trzepocząc skrzydłami, wzbiły się iš po nogami. 2. Pufpti, =sta, (I, -o zob. 1) pursti. 1. Raūsti, -ia, (II, -ė kopać, 1) ryć, przewracać: Ryć dół, ziemię. Dzik ryje łąkę. || zwr. Rak czołga się w mule. 2. Czerwienieć, -nieje, -niał (I, 1) 1. stawać się czerwonym: Pomidory już czerwienieją. Wschód czerwienieje. 2. czerwienić się z iš zimna, 174 wstydu: On czerwieni się i blednie. Czerwienieją policzki. Zaczerwienił się ze wstydu. 1. Skaūdžia, skaūdė, skaūsti (II, 1) zob. skriausti: Wszyscy mnie krzywdzą. 2. Skaūsta, skaūdo, skaiisti (I, 1) zaczyna boleć: Głowa boli. Od piwa boli głowa (flk.). 1. Skilti, skfla, -o (1, 1) 1. pękać: Pękające drewno dobrze się rozszczepia. Dąb nie pęka. 2. pękać, rozdwajać się: Od wiatru pękają usta. 3. wykluwać się, wydostawać się z jaja: Gąsięta już się wykluwają. 4. rozdzielać się, dzielić się: Organizacja rozpadła się na grupy. 5. rozpadać się na części, rozkładać się: Atomy niektórych substancji rozpadają się samoistnie. 2. Rozszczepiać się, rozszczepia się, rozszczepienie (II, 3) 1. krzesać ogień krzesiwem: Ogień krzesano krzesiwem. 2. uderzać, rozłupywać: Uderz go w ucho. 3. pot. pędzić, jechać konno, padać: Oto zając pędzi przez pole. 1. Skuisti,-sta, -to (I, 1) żm. szaleć, swawolić. 2. Skuisti, -čia, -tė (II, 1) żm. zob. kuisti 2. 1. Sufikti, -ia, -ė (II, 1) przecedzać ciecz; wyciskać, aby wypłynął sok: Ziemniaki już się ugotowały, trzeba je odcedzić. Wyciskać miód, wosk. 2. Suūikti, -sta, -o (I, 1) ciążyć: Już ciąży głowa, chce mi się spać. 1. Tinti, -a, tyné (11, 4) 1. klepać kosę: Mężczyźni klepią kosy. 2. pot. bić, tłuc: Zaczęła bić; kijem po bokach. Dostaniesz lanie. 2. Tinti, -sta, -o (1, 1) nienormalnie rozszerzać się, puchnąć (o tkankach): Puchnie ręka. Z głodu puchnie. Z tych przykładów można wnioskować, że w języku są tolerowane pokrywające się bezokoliczniki czasowników przechodnich i nieprzechodnich należących do różnych klas. Tak jest, jak się zdaje, dlatego, że mówiący odczuwają związek między formami paradygmatu, że bezokoliczniki przypisywane są różnym paradygmatom. Ponadto w językoznawstwie od dawna za formy podstawowe paradygmatu czasownika uważa się formy czasu teraźniejszego i przeszłego, a nie bezokolicznik, por. następujące 4 pary: kaisti (kaičia, kaitė) || kaisti (kaista, kaito); kaiisti (kaūšia, kaiisé) || kaūsti (kaista, kaūšo); skaūsti (skaūdžia, skaūdė) || skaūsti (skaūsta, skaiido); skilti (skilia, skylė) || skilti (skyla, skilo). Widząc, że w ten sposób zachowywane są homoforamy i konsekwentnie rozróżniane paradygmaty, trudno nawet wyobrazić sobie, że mogłyby one w jakiś sposób ulegać zmianie. Jednak już z przedstawionej klasyfikacji czasowników wynikało, że istniejące wcześniej paradygmaty są znacznie rozregulowane i rozpadają się. Czy te paradygmaty i ich wzajemny stosunek nie wskazują na skłonność do dalszych zmian? Jedną z przesłanek zmian jest to, że w języku paradygmaty nie tylko odróżniają się od siebie, lecz także w pewnym stopniu wiążą się ze sobą i zależą od siebie nawzajem. A wiążą się one zarówno na podstawie wspólnoty formy, jak i znaczenia. Brzmienie słów, ich podobieństwo fonetyczne wpływa także na ich postrzeganie, oddziałuje na ich związki semantyczne (BunuorpajosB 1976, 298). Omówione czasowniki o pokrewnym rdzeniu są pod względem fonetycznym bardzo podobne. W przypadku zbieżności bezokoliczników zbieżna jest również znaczna część ich form tworzonych od bezokolicznika — czas przeszły częstotliwy i imiesłów czynny tego czasu, czas przyszły i jego imiesłowy obu rodzajów, celownik oraz tryb przypuszczający, tryb rozkazujący, imiesłów półczynny, imiesłów bierny czasu przeszłego, imiesłów konieczności, derywat oznaczający sposób wykonywania czynności. Zatem pod względem formalnej tranzytywności dość duża liczba form tych czasowników jest neutralna. Zbieżne bezokoliczniki można w tym sensie uznać za źródło neutralizacji tej opozycji. Nie będzie tu już mowy o tym, że bezokolicznik wpływa na niwelowanie tej opozycji dlatego, że na jego podstawie mogą być wyrównywane samogłoski rdzeniowe form czasu teraźniejszego (Zinkevičius 1981, 90). Mając na uwadze wyłącznie bardziej różniące się bezokoliczniki, można już oczekiwać większego zróżnicowania ich paradygmatów, nawet jeśli bezokoliczniki różnią się tylko intonacją. W DLKŽ znajdujemy 175