Lietuvių kalbos pirminiai veiksmažodžiai tranzityvumo atžvilgiu (bendraties homoformos)

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXVIII (1989) KALBŲ RYŠIAI IR SĄVEIKOS STASĖ KRINICKAITĖ PIERWOTNE CZASOWNIKI JĘZYKA LITEWSKIEGO POD WZGLĘDEM TRANZYWNOŚCI (HOMOFORMY BEZOKOLICZNIKA) Badając współoddziaływanie wielu języków, zauważono, że jedną z jego charakterystycznych cech jest interferencja w zakresie rekcji, zwłaszcza przyimkowej (Гавранек 1972, 103; Ыым 1982, 30—31; Михальченко 1984, 185; Кононенко 1985, 26; Пути повышения культуры русской речи на Украине, 1986, 105—120; Панькин 1987, 13; Исаченко-Лисовая 1987, 118). Chodzi tu także o dość częste wahania w rekcji czasowników, powstające pod wpływem innych języków, gdy określone modele rekcji są naśladowane lub gdy wzrasta częstotliwość ich użycia. Zapewne warianty rekcji mogą pojawiać się w języku również samoistnie, a odróżnienie ich od zjawisk wynikających z interferencji jest trudne. Na przykład uważa się, że od dawna odczuwalna tendencja języka niemieckiego do tranzytywizowania czasowników nieprzechodnich w Republice Federalnej Niemiec przybrała obecnie wyraźną postać pod wpływem amerykańskiej odmiany języka angielskiego (Бок, Гарниш, Лангнер, Штарке 1979, 277). Aby przewidzieć przynajmniej większość możliwych przypadków interferencji (zapewne nie da się przewidzieć wszystkich), należałoby, jak pokazuje współczesna praktyka językowa, pamiętać nie tylko o walencji litewskiego czasownika, lecz także o swoistości jego systemu morfologicznego i podstawowych grup roboczych. W języku litewskim, podobnie jak w innych językach typu syntetycznego, obok walencji semantycznej trzeba mówić również o walencji formalnej, która jest cechą charakterystyczną języka i albo zlewa się z walencją semantyczną, albo jej przeczy (Кацнельсон 1987, 21—22). Współoddziaływanie i sprzeczności między semantyką a cechami formalnymi są następstwem różnych czynników historii języka, a zarazem początkiem dalszych zmian. Uznając zdanie — wypowiedź za podstawową jednostkę komunikacji, można, jak twierdzi gramatyka semiologiczna, ujmować zdanie wyłącznie jako coś semantycznie spójnego i jednolitego. Jeśli tę jedność semantyczną rozkłada się na części, tj. na wyrazy, to opisując każdy wyraz, nie należy zapominać, że jest on odzwierciedleniem tej jedności. Innymi słowy, w każdym wyrazie trzeba dostrzegać to, co łączy go semantycznie z innym, dołączonym do niego wyrazem i co nazywa się uzgodnieniem semantycznym. (Степанов 1981, 250). Z tego punktu widzenia nie istnieje żadne z góry dane semantyczne pokrewieństwo wyrazów; semantyczne pokrewieństwo jest w istocie właściwe tylko wypowiedzi. Jeśli mówi się o skłonności jakiegoś wyrazu do łączenia się z określonymi wyrazami, to tylko dlatego, że skłonność tę abstrahuje się z użycia tego wyrazu w wypowiedziach i uogólnia jako swoistą właściwość wyrazu. 167 Uzgodnienie semantyczne (łączliwość semantyczna) przejawia się w każdej wypowiedzi złożonej z więcej niż jednego wyrazu. Uzgadniana część treści wypowiedzi nazywana jest ciągłym komponentem semantycznym (длинный семантический компонент). Można przyjąć, że ten ciągły komponent składa się ze wspólnych cech semantycznych wyrazów (ujęcie syntetyczne) albo jest abstrahowany z jedności zdania (ujęcie analityczne) (Tamże, 257–258). Ciągły komponent semantyczny, rozciągając się na całą wypowiedź, przejawia się w jej poszczególnych częściach w różnym stopniu. W jednym kierunku nasila się — albo od wcześniejszego wyrazu ku późniejszemu, albo od późniejszego ku wcześniejszemu, zależnie od tego, który z nich dominuje w wypowiedzi. Z kolei w przeciwnym kierunku słabnie i urywa się, jeśli dalsza część wypowiedzi stanowi kontrast dla pierwszej (Tamże, 261). Czasownik jest zazwyczaj uzgadniany z rzeczownikami oznaczającymi podmioty lub dopełnienia. W różnych językach i w różnych okresach to uzgodnienie przebiega odmiennie. Dla epoki prabałtyckiej i prasłowiańskiej rekonstruuje się dwa typy syntagm, czyli zdań jednoczłonowych, ilustrujące dawne uzgodnienie semantyczne rzeczowników i czasowników. Jeden typ stanowiły połączenia rzeczowników oznaczających istoty żywe z czasownikami odpowiedniej „żywej” diatezy (strony). Połączenia te łączył ciągły komponent semantyczny „żywotność” („одушевленность”). Drugi typ obejmował połączenia rzeczowników oznaczających przedmioty nieożywione z czasownikami odpowiedniej „nieżywej” diatezy. Ciągłym komponentem semantycznym tego typu była „nieżywotność” („неодушевленность”). Później to uzgodnienie uległo rozpadowi. W językach słowiańskich komponent semantyczny „żywotności–nieżywotności” skupił się na rzeczownikach, a dla czasowników przestał mieć znaczenie. Dlatego języki słowiańskie charakteryzuje leksykalno-semantyczny podział rzeczowników na 2 grupy według cechy „żywotności–nieżywotności” („одушевленные – неодушевленные”). Natomiast wśród czasowników nie wyróżnia się odpowiadających im diatez. W językach bałtyckich wszystko przebiegało inaczej. Tu komponent semantyczny „żywotności–nieżywotności” skupiał się na czasowniku, wskutek czego powstała opozycja czasowników „żywej, czyli aktywnej” diatezy i czasowników „nieżywej” diatezy (por. daūžti (o istotach żywych) | dūžti (o przedmiotach nieożywionych), a także laužti | lūžti). Z tej opozycji z czasem rozwinęły się przechodnia (kauzatywna, czyli przyczynowa) i nieprzechodnia diateza czasowników. Rzeczowniki oznaczające istoty żywe i przedmioty nieożywione nie różnią się w językach bałtyckich żadnymi cechami formalnymi. W językach słowiańskich, gdy czasowniki przestały już wyrażać opozycję żywotności i nieżywotności, czasy przeszłe wtórne czasowników z tematami zakończonymi na -ā i -ē wyspecjalizowały się jako wykładniki czasowników przeciwstawianych ze względu na kategorię aspektu. Z tego powodu pary pierwotnych czasowników w językach bałtyckich i słowiańskich reprezentują tę samą czynność z różnych punktów widzenia. W językach bałtyckich czynność ukazywana jest z punktu widzenia podmiotu | dopełnienia (przechodniości | nieprzechodniości), przy jednej określonej wartości aspektowej, na przykład w języku litewskim beriu žirnių | žirniai byra z aspektywnym odcieniem początku czynności (por. barstyti z aspektywnym odcieniem czynności trwającej lub powtarzanej; także merkti, ale mirkyti). W językach słowiańskich czynność jest reprezentowana z punktu widzenia obecności lub braku granicy czynności (trwania określonego lub nieokreślonego), przy jednej z wartości — przechodniej albo nieprzechodniej, np.: starosłowiańskie соуму сопе | -сыпати, -сыпна „sypać” (Tamże, 322–323). 168 Rozróżnienie diatez przechodniej i nieprzechodniej wyjaśnia również semantyczne przeciwstawienia słowotwórcze czasowników pierwotnych1 (Степанов 1975; Грамматика литовского языка 1985; Paulauskienė 1979; Криницкайте 1980). W uogólniającej klasyfikacji J. Stepanova wyróżnia się dwie podstawowe klasy czasowników litewskich — nieprzechodnie i przechodnie. Klasy te różnią się między sobą czterema cechami. Pierwsza klasa charakteryzuje się: 1) rdzeniami typów TAT-, TET-, TIT-, TIR- z krótkimi samogłoskami (T oznacza spółgłoskę zwartą, R — sonant, A, E, I — samogłoski odpowiednich typów); w czasie teraźniejszym rdzenie te przyjmują wrostek -n- lub formant -st-, albo też oba jednocześnie; 2) końcówką czasu teraźniejszego -a; 3) końcówką czasu przeszłego prostego -o; 4) efektywnym znaczeniem nieprzechodnim (czasownik nie może mieć dopełnienia), np.: à˙nka, à˙ko, à˙kti; geñda, geñdo, geñsti. Charakterystyczne cechy czasowników drugiej klasy są następujące: 1) rdzenie typu TER(T) z dyftongami lub samogłoskami długimi; 2) końcówka czasu teraźniejszego -ia; 3) końcówka czasu przeszłego prostego -ė; 4) efektywne znaczenie przechodnie (czasownik ma zwykle dopełnienie oznaczające obiekt podlegający zmianie w wyniku czynności, np. „kopać ziemię”): baigia, baigė, baigti; braukia, braukė, braukti. (Степанов 1975, 169). Te dwie klasy czasowników, przeciwstawne pod względem formy i znaczenia, są najliczniejsze i wskazują główną tendencję rozwojową systemu czasowników litewskich. Wszystkie pozostałe powstające grupy czasowników charakteryzują się tym, że różnią się od klas podstawowych jedną, dwiema lub trzema spośród wymienionych cech. W ten sposób wszystkie czasowniki litewskie dzielą się łącznie na 13 klas. Do pierwszej klasy podstawowej (I, 1), pod względem wszystkich czterech cech, należałyby na przykład także bÿra, biro, birti; liñksta, liñko, liñkti itd. Większość z nich łączy się z odpowiednimi czasownikami drugiej klasy podstawowej, charakteryzującymi się przechodniością, np.: bÿra, biro, birti | bẽria, bẽrė, bẽrti; liñksta, liñko, liñkti | leñkia, leñkė, leñkti itd. Druga klasa (I, 2) różni się od pierwszej jedną cechą — czasowniki tej klasy we wszystkich formach mają długą samogłoskę rdzenia, np.: grįžta, grįžo, grįžti; nyksta, nyko, nykti. Czasowników tej klasy korelujących z innymi pod względem przechodniości jest mniej i zazwyczaj można je łączyć już tylko z czasownikami pochodnymi, np.: nyksta, nyko, nykti – naikina, naikino, naikinti; sprógsta, sprógo, sprógti – sprogdina, sprogdino, sprogdinti. Trzecią klasę (I, 3) tworzą tylko dwa czasowniki mające inną końcówkę czasu przeszłego — -ė, a nie -o: miršta, mirė, mirti; gimsta, gimė, gimti. Do czwartej klasy (I, 4) zalicza się czasowniki z wrostkiem -n- w formach czasu teraźniejszego. Ponadto mają one nieregularną semantykę: oznaczają nie przejście w stan, lecz ruch lub czynności skierowane na rezultat działania, np.: kañka, kãko, kãkti; rañda, rãdo, rãsti. Takie znaczenie gramatyczne, w którym czasownik oznacza czynność ukierunkowaną na jej rezultat, a nie na rzeczywisty obiekt podlegający zmianie, nazywa się nieefektywnym przechodnim. Piątą klasę (I, 5) tworzą czasowniki już bez wrostka -n-, lecz o tej samej nieefektywnej przechodniej semantyce, np.: brūka, brūko, brūkti; lipa, lipo, lipti. Szósta klasa (I, 6) różni się od niej jedną cechą — końcówką czasu przeszłego -ė, a od klasy podstawowej jeszcze jedną, semantyczną, np.: dẽga, dẽgė, dẽgti; kẽpa, kẽpė, kẽpti. 1 Pirminiais, kaip ir „Lietuvių kalbos gramatikoje“ (V., 1971. T. 2.) vadinami tie veiksmažodžiai, kurie dabartinės kalbos požiūriu laikomi neišvestiniais, nes neturi priesagų nei priešdėlių, iš kurių visos trys pagrindinės formos yra dviskiemenės. 169 W odniesieniu do drugiej klasy podstawowej wyróżnia się również sześć klas. Pierwszą (II, 1), oprócz wymienionych, tworzy większość czasowników o efektywnej przechodniości, występujących obok nieprzechodnich, np.: keičia, keitė, keisti (por. kinta, kito, kisti), merkią, merkė, merkti (por. miršta, mirko, mirkti). Drugą klasę (II, 2) charakteryzuje jedna cecha dystynktywna — obecność w rdzeniu czasu teraźniejszego dyftongów z samogłoskami typu e, a w rdzeniu czasu przeszłego samogłosek długich, np.: bėria, bėrė, bėrti; karia, korė, karti. Trzecią klasę (II, 3) tworzą czasowniki, które od klasy podstawowej różnią się również tylko budową rdzenia. Relacja między rdzeniem czasu teraźniejszego, czasu przeszłego i bezokolicznika jest tu taka sama jak w klasie drugiej, z tą różnicą, że ogólna postać rdzenia to TIR (a nie TER), czyli z samogłoskami typu i. Np.: giria, gyrė, girti; iria, yrė, irti; duria, dūrė, durti; kulia, kūlė, kult. Czwartą (II, 4) tworzą czasowniki mające dwie cechy dystynktywne: końcówkę czasu teraźniejszego -a (nie -ia) oraz inną strukturę rdzenia. Relacja rdzenia bezokolicznika do rdzeni czasu przeszłego i teraźniejszego jest taka jak w klasie trzeciej, np.: gina, gynė, ginti; mina, mynė, minti; pina, pynė, pinti. Cechą piątej klasy (II, 5) jest to, że długa samogłoska rdzenia nie jest tu uogólniona w całym paradygmacie (jak w klasie podstawowej), lecz występuje tylko w rdzeniu czasu przeszłego i bezokolicznika. Np.: drėbia, drėbė, drėbti; drėskia, drėškė, drėksti; gręžia, gręšė, gręžti. Szóstą klasę (II, 6) tworzą dwie grupy czasowników: a) sėja, sėjo, sėti; spėja, spėjo, spėti; joja, jojo, joti; b) bliauna, bliovė, bliūti; džiaunga, džiovė, džiūti; griauna, griovė, griūti. Tworzenie tematów czasu teraźniejszego i przeszłego czasowników tych grup wykazuje w dialektach różnice (bliauna < bliaują). Ich charakterystycznym znaczeniem jest nieefektywna przechodniość. Ostatecznie pozostaje jeszcze jedna klasa, którą można wyróżnić wyłącznie w odniesieniu do obu klas podstawowych (I, 7 — II, 7), ponieważ w rdzeniu czasu teraźniejszego występuje samogłoska historycznie stopnia mocnego, a w rdzeniu czasu przeszłego — stopnia słabego, np.: kemša, kimšo, kimšti; kerpa, kirpo, kirpti; keršta, kirto, kirsti. Pod względem semantycznym czasowniki te również są niejednorodne — jedne są efektywnie przechodnie, inne efektywnie nieprzechodnie (Tamże, s. 169—179). Regularności znaczeń i form czasowników odzwierciedlone w tej klasyfikacji pokazują, że omawiane dwie klasy czasowników o odmiennej strukturze rdzenia i różnych końcówkach, a także odpowiednio różnej semantyce, obejmują tylko część czasowników (około 42 par). Tylko część czasowników nieprzechodnich ma odpowiadające im czasowniki przechodnie pod względem wszystkich czterech wymienionych cech. Pozostałe można zestawiać jedynie z czasownikami pochodnymi lub czasownikami o zupełnie innym rdzeniu, czyli z innymi leksemami. Dawne silne przeciwstawienie nieprzechodniości i przechodniości w językach bałtyckich osłabło, a w niektórych dialektach języka łotewskiego można je uznać za całkowicie zanikłe (Kazlauskas 1968, 355). Biorąc pod uwagę zwłaszcza ostatnią pośrednią klasę czasowników litewskich, przechodniość czasownika litewskiego charakteryzuje się w trzech przypadkach: 1) relacja rdzeni TeRT — | TiRT może występować w paradygmacie tego samego czasownika (jak w czasownikach ostatniej klasy), np.: perka, pirko, pirkti; perša, piršo, piršti; 2) jest ona właściwa dwóm odrębnym, korelującym ze sobą czasownikom, np.: sv(e)rti | svĭrti, ž(e)rti | žirti; 3) czasowniki mogą być powiązane znaczeniowo, natomiast pod względem formy nie łączą się ze sobą w żaden sposób — są zupełnie różnymi leksemami. Zasadniczo ten ostatni przypadek ilustrują również czasowniki, których relacja nie jest regularna albo 170 formy lub z punktu widzenia znaczenia. Na przykład zarówno gėlti, jak i gilti mają we współczesnym języku to samo znaczenie: „żądląc, zadawać ukłucie, kąsać”, choć zgodnie z prawidłowością powinno ono charakteryzować tylko pierwszy czasownik. Ponadto pierwszy ma jeszcze inne znaczenia, np. „bardzo boleć”, „być bardzo zimno”, które bardziej pasowałyby do drugiego, ale temu ostatniemu w ogóle nie są właściwe. Porównując regularnie odpowiadające sobie pod względem formy nėria, nėrė, nérti (do wody) oraz nyra (zanurza się), niro, nirti, można by oczekiwać, że pierwszy będzie tranzytywny. Tak jednak nie jest. Jest to czasownik oznaczający ruch, który nie wymaga dopełnienia w bierniku. Niektóre z czasowników regularnie sobie odpowiadających występują jedynie w różnych dialektach języka litewskiego (jeden w jednym, drugi w innym) albo w różnych językach bałtyckich, np. litewskie svilti i łotewskie svel’u svelt (Степанов. Указ. соч. 180—183). Kolejną nieprawidłowością czasowników jest to, że, jak wynika z klasyfikacji, mimo różnic w samogłoskach rdzenia oraz końcówkach czasu teraźniejszego i przeszłego, wszystkie mają taką samą końcówkę bezokolicznika -ti. Bezokoliczniki niektórych czasowników o zbliżonej budowie fonetycznej są całkowicie identyczne i stają się homoformami, tj. formami zupełnie różnych wyrazów o jednakowej strukturze fonetycznej (Jakaitienė 1980, 43), por. lipti (limpa, lipo) (I, 4) || lipti (lipa, lipo (I, 5). Nawiasem mówiąc, w przypadku tych czasowników, podobnie jak kilku innych, identyczne są również formy czasu przeszłego. Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że takie identyczne formy (por. także formy czasu przyszłego virs (vėrda, virė) (I, 6) || virs | virsta, virto (I, 1) nie pasują do celowej natury znaku językowego. Mimo to takie formy w języku występują i można powiedzieć, że ich identyczność zazwyczaj pozostaje niezauważona. Wyjaśnia się to zapewne częściowo tym, że wszystkie formy każdego wyrazu są w świadomości mówiących, na podstawie znaczenia, kojarzone w jedną odrębną całość. Jak twierdzi V. Vinogradov, znaczenia („sensy”) tworzą w języku wewnętrznie powiązane paradygmaty (ciągi), łączone wspólnym elementem lub cechą; przede wszystkim pozostają one w relacjach wewnątrz tych paradygmatów. Ciągi te z kolei, na tej samej zasadzie, wchodzą w skład paradygmatów wyższego rzędu i tak dalej. Paradygmaty nie tylko pozostają ze sobą w relacjach, lecz także są wzajemnie powiązane i od siebie zależne. Tak przejawia się systemowość języka. Dlatego w tym systemie możliwe są różne przypadki homonimii, w których dwa znaczenia należące do różnych, niekiedy bardzo odległych paradygmatów wyrażane są formami o tym samym kształcie (Виноградов 1975, 297—298). Świadczyć o tym mogą również cztery pary czasowników pierwotnych występujące w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” (V., 1972; dalej — DLKŽ), których formy czasu przeszłego i bezokolicznika są homoformami: 1. Dūja, dūjo, dūiti (I, 1) 1. poruszać się w kłębach dymu, mgły. 2. tracić przytomność, głupieć. 2. Dūja, dūjo, dūiti (II, 6) biec szybko, pędzić: Dūiti namo. 1. Kērpa, kirpo, kirpti (I, 7—II, 7) 1. ciąć nożyczkami: Ciąć włosy, brodę, paznokcie. Nożyce do strzyżenia owiec. 2. ciąć nożyczkami tkaninę, przygotowywać ją do szycia: Kroić koszulę. 3. przen. gryźć, szczypać, sprawiać ból: Piwo język szczypie. Mróz szczypie w uszy. 4. pot. iść żwawo: Jak idzie przez pole. 2. Kirpsta, kirpo, kirpti (I, 1) zob. gižti. Lipa, lipo, lipti (I, 5). 1. iść, wspinać się w górę lub schodzić w dół; wspinać się: Wspinać się na górę. Wspinać się coraz wyżej na górę. Wspinać się na drzewo. Wysiadać z pociągu. Schodzić z dachu. Przechodzić przez próg, przez płot. Nie wstawać z łóżka (chorować). Na pochyloną wierzbę wspinają się wszystkie kozy (przysł.). 2. przen. kipieć, wylewać się przez brzeg: Ciasto wyłazi z dzieży. 2. Lim- 171 pa, lipo, lipti (I, 4) 1. przylepiać się, kleić się: Ten klej dobrze klei. Śnieg przykleja się do nóg. 2. pociągać, przyczepiać się: Chłopcy kleją się do niej. 3. być zaraźliwym: Choroba zakaźna. Dur brzuszny jest zaraźliwy. 1. Žūva (žūsta), žuvo, žūti (I, 1) 1. zginąć, umrzeć: Zginął na froncie, w walce. Zginął z ręki wroga. 2. zniknąć, przepaść: Zginęły wszystkie kosztowności. Gdzieś ty się podziewał? Zgasła ostatnia nadzieja. Szlachetne czyny nie giną. 3. trudzić się, męczyć: Kobieta całymi dniami męczy się z dziećmi. 2. Žūsta, žuvo, žūti (I, 4) wsch. łowić ryby, rybaczyć: Łowiliśmy ryby w jeziorze siecią. Mężczyźni wyszli łowić ryby. Jak widać, dwa ostatnie czasowniki można uznać za niemal pełne homonimy, ponieważ także ich formy czasu teraźniejszego byłyby identyczne, gdyby nie różniły się częstością występowania wariantów. Przyjmuje się, że język unika homonimów leksykalnych, tj. takich wyrazów, których wszystkie formy są identyczne (Степанов 1975, 27). Widać to również na podstawie przytoczonych już przykładów — czasowniki mające identyczne formy, będąc wyrazami o różnych znaczeniach leksykalnych, różnią się od siebie przynajmniej jednym dźwiękiem lub choćby akcentem. W DLKŽ odnotowano dwie pary form czasu teraźniejszego i bezokolicznika różniących się akcentem (homografy): 1. Bręsta, brendo, bręsti (I, 1) 1. stawać się gotowym do użytku; dojrzewać (o owocach): Zboże, orzechy dojrzewają. || przen.: Plan dojrzewa (klaruje się); 2. dorastać, nabierać sił: Urósł, ale nie dojrzał. || przen.: Dojrzewa ideowo. 2. Brėsta, brėto, brėsti (I, 1) gnić, butwieć: Tkaniny gniją na dworze. O homonimiczności form tych czasowników można mówić oczywiście tylko w odniesieniu do czytania tekstów bez zaznaczonego akcentu. W paradygmatach tych dwóch czasowników, oprócz różnicy akcentowej, występują też różne zakończenia tematu czasu przeszłego (-d-, -t-). Dzięki obu tym cechom czasowniki te rozróżnia się jako wyrazy o różnych znaczeniach leksykalnych. Jak było widać, klasyfikacja gramatyczna opiera się na czterech wymienionych wcześniej, bardziej ogólnych cechach związanych z semantyką gramatyczną, obejmującą określone grupy znaczeń leksykalnych. Dlatego w tej klasyfikacji bręsti i brėsti należy zaliczyć do tej samej klasy. W przypadku znacznej części czasowników (23 pary) identyczne są tylko bezokoliczniki. Wśród nich, podobnie jak w przytoczonych już przykładach, są zarówno takie, które należą do tej samej klasyfikacyjnej klasy, jak i takie, które zalicza się do różnych klas. Najciekawsze jest to, że większość (18 par) stanowią czasowniki, z których jeden należy do podstawowej klasy tranzytywnej (z końcówkami -ia, -ė), a drugi — do podstawowej klasy intranzytywnej (z końcówkami -a, -o). Wśród czasowników z końcówkami -a, -o zaliczanych do tej samej klasy (I, 1) homoformy bezokolicznikowe mają 2 pary: 1. Genėda, gėdo, gėsti (I, 1) 1. stawać się niezdatnym do użytku, tracić dobre właściwości: Maszyna zaczęła się psuć (szwankować). Zęby się psują (dziurawią). Niesolona mięso szybko się psuje (gnije). 2. przen. pęcznieć, rozłazić się: Człowiek, nic nie robiąc, psuje się. 3. chorować na wściekliznę, wściekać się: Pies wścieka się. 2. Gęsta, gęso, gęsti (I, 1) 1. gasnąć (o ogniu, świetle); przygasać: Ogień, świeca, żar dogasają. Wieczorna łuna gaśnie. 2. przen. słabnąć, zanikać: Zdrowie już gaśnie. Nieustający ból. Gaśnie ostatnia nadzieja. 1. Kinta, kito, kisti (I, 1) 1. zmieniać się, ulegać zmianie: W przyrodzie wszystko stale się zmienia. Pogoda się zmienia. Świadomość ludzi się zmienia. 2. Ki̇nda, ki̇do, ki̇sti (I, 1) zacząć się starzeć, niszczeć, pruć: Koszule się prują. 172 Jeszcze dwie pary czasowników mają homofoniczne formy bezokolicznika obok jednakowych końcówek czasu teraźniejszego i przeszłego: -ia, -ė. Np.: Jaučia, jautė, jausti (II, 1) 1. doznawać, odczuwać wewnętrzne przeżycia, uczucia: Jausti malonumą, skausmą, simpatiją. || zwr. Jaučiuosi pailsėjęs. 2. móc doświadczać, odczuwać bodźce zewnętrzne: Jausti šaltį, kvapą, skonį. 3. domyślać się, przeczuwać: Jausti pavojų. Jaučiu jį turint pinigų. || zwr. Nesijaučiu kaltas. 2. Jaušia, jaušė, jaušti (II, 1) wsch. robić bałagan, mieszać, przewracać: Jausti spintas, skrynias. 1. Siaudžia, siaudė, siausti (II, 1) 1. zakrywać lub odkrywać, okrywając: Siaudžia pečius skara. Siaudžia skarą ant pečių (nuo pečių). || zwr.: Siaūškis kailinidis. 2. kołysać: Kariuomenė priešą siaudžia. 3. przewiewać ziarno na wietrze, aby oddzielić plewy lub drobniejsze ziarna: Siausti rugius. Atnešk siaudžiamą geldą. 4. biegać, psocić, dokazywać: Vaikai siaudžia. 5. szaleć, hulać: Siaudžia baisi audra. Siaudžia vėjas, pūga. 6. panoszyć się bez ograniczeń, samowolnie rządzić, umacniać swoją pozycję: Plėšikai siaudžia. Ligos, epidemijos siaudžia. 7. rzucać, ciskać: Popierius siaudžia į krosnį. 8. zwijać się (o kapuście): Kopūstai pradėjo siausti. 9. przen. robić coś z zapałem (iść, bić, pić): Siausk, vyru, namo! Kad siautė diržų (kirto)! Po truputį ir jis siaudžia (geria). 2. Siaudžia, siaudė, siausti (II, 1) 1. przyjemnie szeleścić, szumieć, huczeć: Kur tik klausai, vis linksma: šlama, siaudžia, ūžia. Vėjelis pūtė, pušelės siaudė. 2. brzmieć (zwykle przyjemnie): Ramiai siaudė žmonių giesmelės. Siaudžia trake bitinėlis (d.). Paukščiai karklyne siaudžia. Dwa czasowniki mają homograficzne formy bezokolicznika obok jednakowych końcówek (-a, -ė) i różnią się zwłaszcza relacją samogłosek w rdzeniu w paradygmacie; należą do różnych klas, por. 1. Mina, mynė, minti (II, 4) 1. deptać, ugniatać stopami: Minti pievą. Minti purvyną (klampoti). Vaikščioja kasdien mintais takais. Molį, durpes minti (minkyti). Vežimą, šiaudus stirtoje minti. || zwr. Bulvės minasi po kojomis. 2. stawiać stopę, stanąć, opierać się na nogach: Mink ant šio akmens. Minti į purvyną. 3. oddzielać włókno od paździerzy: Linus minti || zwr.: Ar gerai minasi linai? 4. obrabiać, zmiękczać: Kailius, odą minti. 5. naciskać pedał, podnóżek: Minti ratelį (verpti). Minti dumples. Koja minima mašina. 6. iść, kroczyć: Jis tankiai mina. Mina vietoje. 2. Mėna, minė, mini (I, 7–II, 7) 1. mieć na myśli, pamiętać: Menu savo vaikystę. Nemenu, kada tai buvo. 2. przywoływać w świadomości, przypominać: Vaikystė mėna kiekvieną kertę. 3. zgadywać: Mįslę minti. Menu, kad rytoj bus giedra. 4. nadawać (imię): Kas tau minė vardelį? W pozostałych przypadkach zbieżne bezokoliczniki mają czasowniki o różnych końcówkach. W dwóch takich parach jeden czasownik ma końcówki -a, -ė, a drugi -da, -o. Np.: 1. Rāka, rākė, rākti (I, 6) 1. kłuć, dłubać: Skylę rākti: Rākė, rākė ir prarākė skaudulį. 2. przen. robić coś nieporadnie, niezgrabnie, dłubać: Pirštinė rākti. 3. wsch. gwar. kopać, wyrywać: Burokus rāk­ti. 4. przen. pot. krzywdzić, oszukiwać; wygrywać czyjeś pieniądze w karty: Žiūrėk, jis tave rāka. 2. Rāka, rāko, rākti (I, 1) (I, 1) o jeziorze: zmniejszać się, wysychać, zarastać: Ežeras baigia rāk­ti. 1. Sėka, sėkė, sėkti (I, 6) 1. iść, podążać za kimś: Prašom sekti paskui mane (man iš paskos). Sekti kieno pėdomis. Šuo seka žmogų. Paskui arklą sekti (arti). 2. śledzić wzrokiem poruszający się przedmiot: Sėka akimis plaukiojančių žuvų šešėlius. Sekti lėktuvo skridimą. 3. obserwować (zwykle potajemnie) czyjeś działania, aby je wykryć: Sekti prieš judėjimą. Sekti priešą agentą. Budrios akys jį seka. 4. zgłębiać jakąś dziedzinę, interesować się nią: Sekti paskutines mokslo naujienas. 5. trzymać się (właściwej drogi): Geras arklys ir naktį kelią seka. 6. robić tak, jak robi ktoś inny, powtarzać, upodabniać się: Jis 173 sėka savo mokytoju. Mergaitė senelės žodžius sėkė (kartojo). Sėk mano patarimu. 7. opowiadać: Pasaką sekti. 8. być podobnym do swoich przodków: Sūnus tėvų sėkės. 2. Sėnka, sėko, sėkti (I, 1) 1. zmniejszać się, opadać (o wodzie): Upė jau senka || przen. Zasoby surowców znacznie senka. 2. przen. ubywać, słabnąć: Sveikata senka. Formy bezokolicznika homofoniczne mają też czasowniki z pozostałych par (15 par): jeden z nich należy do głównej klasy przechodniej i ma końcówki -ia, -ė, a drugi — do nieprzechodniej i ma końcówki -a, -o. Np. (dla zwięzłości w dalszych przykładach bezokolicznik podano jako pierwszy, jak w słownikach): 1. Barškšti, -škia, -škė (II, 1) 1. brzęczeć: Lietus jau barškia. 2. jechać, terkocząc: Plentu barškia vežimas. 2. Barškšti, -ta, barško (I, 1) wsch. Groch już brzęczy. 1. Būbti, -ia, -ė (II, 1) 1. burczeć, brzęczeć: Lėktuvas burbia. Ratelis verpian t burbia. 2. mówić niewyraźnie, mruczeć. 3. zanieczyszczać (o muchach): Musės langus burbia. 2. Būbti, -sta, -o (II, 1) wsch. puchnąć, nabrzmiewać, pęcznieć: Votis burbsta. Nušalusi nosis burbsta. 1. Kaisti, -čia, -tė (II, 1) 1. stawiać na ogniu naczynie, żeby się ogrzało lub zagotowało: Kaisti puodą, katilą, vandenį. Kaišk vak arienę. 2. pot. iść, jechać, biec szybko: Kad kaičia, tai kaičia vyras! 2. Kaisti, -sta, -to (I, 1) 1. stawać się gorącym, nagrzewać się (od ognia, tarcia): Krosnis jau kaista, tuoj bus karšta. 2. parzyć się, gnić: Kaista šienas, miltai, grūdai (drėgni). 3. pocić się: Jis greit kaista. Arklys kaista. 4. czerwienić się, płonąć ze wstydu lub innego wzburzenia: Mėluojant ausys kaista. 1. Kaũšti, -ta, -o (I, 1) gw. stawać się pijanym, mieć zawroty głowy od alkoholu: Įgėrusių galvos kaušo. 2. Kaũšti, -ia, -ė (II, 1) 1. pić lub jeść łapczywie: Pieną kaušti. Vaikas košę kaušia. 2. pić napoje alkoholowe: Jie alų kaušia. 3. Kaũšti, -ia, -ė (I, 1) dłubać, drążyć: Akmenyje duobę kaušti. 1. Niũkti, -ia, -ė (II, 1) 1. jęczeć, pomrukiwać: Girdžiu, kad kažkas niūkia už durų. Nebylis tik niūkia ir daugiau nieko. Ligonis vos benū́kia. 2. dudnić, szumieć: Niūkė rudens miškas. Niūkia vėjas. 3. gwar. wsch. mówić. 4. pot. nakłaniać kogoś do zrobienia czegoś: Tingini vis reikia niūkti. 5. pot. besztać, strofować: Jis niūkia ir niūkia savo vaikus. 6. pot. ciężko nieść, dźwigać lub wykonywać jakąś pracę: Niūk ir niūk tą vandenį. 2. Niũkti, -sta, -o (I, 2) zaciągać się chmurami, chmurzyć się: Dangus pradėjo niūkti. 1. Nók ti, -sta, -o (I, 1) 1. dojrzewać: Uogos, vaisiai, javai noksta. Sūriai noksta. 2. słabnąć, marnieć: Motina tebenoko ligos patale. 3. więdnąć: Noko rūta, noko mėta, noko lelijėlė (d.). 4. gw. głodować. 2. Nók ti, -ia, -ė (II, 1) gw. iść za kimś, gonić: Tu aną turi vis nokti. 1. Parp­ti -ia, -ė (II, 1) wydawać powtarzający się, nieharmonijny, monotonny dźwięk; warczeć, terkotać: Motociklas parpia. Senis traukia iš parpiančios pypkės dūmus. Griežlė parpia. 2. parskać, szeleścić: Arkliai parpia. Jis tik parpia pro nosį. 3. chrypieć, charczeć: Gerklė parpia. Balsas parpia. 4. chrapać, spać. 2. Parp­ti, -sta, -o (I, 1) pot. puchnąć, nabrzmiewać: Ridikai pradėjo parpti. 1. Pėpti, -ia, -ė (II, 1) cienko krzyczeć, piszczeć: Žąsiukai piepia. Ji tik piepia, o ne dainuoja. 2. Piẽpti, -sta, -o (I, 1) pot. marnieć, słabnąć, podupadać. Pūrpti, -ia, -ė (II, 1) 1. spać, chrapiąc; parskać, chrapać: Purpia kaip katinas. Ar nebus gana purpti, kelkis! 2. brzęczeć, brzęczeć monotonnie: Mot oras, motociklas purpia. 3. mruczeć (o kocie). 4. pot. głośno siorbać: Gražiai valgyk sriubą, nepū́rpk. 5. lecieć, trzepocząc skrzydłami: Putpelės pū́pdam os pakilo iš po kojų. 2. Pūrpti, -sta, -o (I, 1) zob. pursti. 1. Raũsti, -ia, -ė (II, 1) kopać, ryć, przewracać: Duobę, žemę rausti. Šernas pievą rausia. || zwr. Vėžys rausiasi po dumblą. 2. Raũsti, -sta, -do (I, 1) 1. czerwienieć: Pomidorai jau rausta. Rytai rausta. 2. czerwienić się z zimna, ze wstydu 174 czerwienić się: On czerwieni się i [niejasne: „balą”]. Czerwienieją policzki. Poczerwieniał ze wstydu. 1. Skaudžia, skaudė, skausti (II, 1) zob. skriausti: Wszyscy mnie krzywdzą. 2. Skausta, skaudo, skausti (I, 1) zaczyna boleć: Boli mnie głowa. Od piwa boli mnie głowa (flk.). 1. Skilti, skyla, -o (I, 1) 1. pękać: Drewno łatwo pęka. Dąb nie pęka. 2. pękać, rozszczepiać się: Od wiatru pękają wargi. 3. wykluwać się z jaja: Gąsięta już się wykluwają. 4. rozdzielać się, dzielić: Organizacja rozpadła się na grupy. 5. rozpadać się na części, rozkładać się: Atomy niektórych substancji rozpadają się samoistnie. 2. Skilti, skýla, skýlė (II, 3) 1. krzesać ogień krzesiwem: Ogień krzesano krzesiwem. 2. uderzyć, rozciąć: Uderz go w ucho. 3. pot. biec, jechać, pędzić szybko: Oto zając pędzi przez pole. 1. Skuisti, -sta, -to dial. szaleć, swawolić. 2. Skuisti, -čia, -tė dial. zob. kuisti 2. 1. Sūnkti, -ia, -ė (II, 1) przecedzać płyn; wyciskać, aby wypłynął sok: Ziemniaki już się ugotowały, trzeba je odcedzić. Odcedzać miód, wosk. 2. Sūnkti, -sta, -o (I, 1) stawać się ciężkim: Już ciąży mi głowa, chce mi się spać. 1. Tinti, -a, týne (II, 4) 1. klepać kosę: Mężczyźni klepią kosy. 2. pot. bić, okładać: Zaczął okładać go kijem po bokach. Dostaniesz lanie. 2. Tinti, -sta, -o (I, 1) nienaturalnie się rozszerzać, puchnąć (o tkankach): Puchnie ręka. Puchnie z głodu. Na podstawie tych przykładów można wnioskować, że w języku tolerowane jest pokrywanie się bezokoliczników czasowników przechodnich i nieprzechodnich należących do różnych klas. Dzieje się tak zapewne dlatego, że mówiący odczuwają związek form paradygmatu i przypisują te bezokoliczniki do różnych paradygmatów. Ponadto w językoznawstwie od dawna za formy podstawowe paradygmatu czasownika uznaje się formy czasu teraźniejszego i przeszłego, a nie bezokolicznik; por. cztery dostępne pary: kaisti (kaǐčia, kaǐtė) || kaisti (kaista, kaito); kaušti (kaušia, kaušė) || kaušti (kaušta, kaušo); skaūsti (skaudžia, skaudė) || skaūsti (skaūsta, skaūdo); skilti (skilia, skylė) || skilti (skyla, skilo). Widząc, że w ten sposób homofoniczne formy są zachowywane, a paradygmaty konsekwentnie rozróżniane, trudno sobie wyobrazić, że mogłyby się one jakoś zmieniać. Jednak już z przedstawionej klasyfikacji czasowników wynikało, że dawne paradygmaty są znacznie rozchwiane i nadwątlone. Czy te paradygmaty i ich wzajemne relacje nie wskazują na tendencję do dalszych zmian? Jedną z przesłanek zmiany jest to, że w języku paradygmaty nie tylko odróżniają się od siebie, lecz także w pewnym stopniu wiążą się ze sobą i są od siebie zależne. Łączy je zarówno podobieństwo formy, jak i znaczenia. Brzmienie wyrazów i ich podobieństwo fonetyczne wpływają na ich postrzeganie i oddziałują na ich relacje semantyczne (Виноградов 1976, 298). Omawiane czasowniki o pokrewnym rdzeniu są bardzo podobne pod względem fonetycznym. Gdy bezokoliczniki są identyczne, pokrywa się również znaczna część ich form tworzonych od bezokolicznika – czas przeszły wielokrotny i imiesłów czynny tego czasu, czas przyszły i oba rodzaje jego imiesłowów, supinum oraz tryb warunkowy, tryb rozkazujący, imiesłów przysłówkowy współczesny, imiesłów bierny czasu przeszłego, imiesłów konieczności oraz forma intensywna. Oznacza to, że pod względem formalnej przechodniości wiele form tych czasowników jest neutralnych. W tym sensie identyczne bezokoliczniki można uznać za źródło neutralizacji tej opozycji. Nie będziemy tu już omawiać tego, że bezokolicznik wpływa na niwelowanie tej opozycji także dlatego, iż może na jego podstawie dochodzić do ujednolicania samogłosek rdzenia w formach czasu teraźniejszego (Zinkevičius 1981, 90). Mając na uwadze wyłącznie bardziej różniące się bezokoliczniki, można już oczekiwać większego zróżnicowania ich paradygmatów, nawet jeśli bezokoliczniki różnią się tylko akcentem. W DLKŽ można znaleźć 175 pięć takich par czasowników (z końcówkami -ia, -ė i -a, -o), mających homograficzne formy bezokoliczników. O żadnej z nich nie można jednak powiedzieć, że tworzące ją czasowniki są powiązane pod względem przechodniości, to znaczy mają pokrewny rdzeń. Np.: 1. Dulk­ti, -ia, -ė (II, 1) drobno padać (o deszczu): Tu ani nie pada, ani nic, tylko mży i tyle. 2. Dulk­ti, -sta, -o (I, 1) kurzyć się: Kurz się wzbija na drodze, z piór. 1. Juosti, -ia, -ė (II, 1) 1. opasywać, owijać pasem itp.: Przepasz biodra pasem ‖ zwr. Ojciec opasuje się pasem (odpina go albo przepasuje się nim). 2. przen. ciąć, bić, smagać: Smagać batem, pasem, kijem. 2. Juõšti, -sta, -do (I, 1) czernieć: Ręce czernieją. Od palenia czernieją zęby. 1. Kaŕšti, -ia, -ė (II, 1) 1. czesać wełnę odpowiednimi przyrządami (przed przędzeniem): Czesać wełnę. 2. przeciągać przez zgrzebła główki lnu: Już kończą czesać len. 3. pot. robić coś gwałtownie (iść, jechać, jeść itp.): Pędzą przez pola. Wcinają kapustę. Deszcz leje. Dać komuś w skórę (zbić, pobić). 2. Káršti, -ta, -o (I, 1) 1. dożyć swoich dni, starzeć się: Zestarzał się w zdrowiu przy synu. 2. nie móc już nic robić, być słabym, nie mieć sił z powodu starości. 1. Kliõkti, -ia -ė (II, 1) 1. mocno padać, lać strumieniami, szumieć podczas spływania: Deszcz lał jak z cebra. Strumyki szumią. 2. lać obficie: Po co lejecie tę wodę? 3. gotować się, bulgotać. 4. głośno krzyczeć, kłócić się; śpiewać nieładnie. 2. Kliõkti, -sta, -o (I, 1) dial. kurczyć się, zapadać: Pusty brzuch się zapada. 1. Skóbti, -sta, -o (I, 1) fermentować nieprzyjemnie: Piwo fermentuje. 2. Skóbti, -ia, -ė (II, 1) 1. strugać, drążyć: Drążyć koryto. Strugać łyżki. 2. zrywać, obrywać, skubać: Zrywać jabłka. O tych i wspomnianych wcześniej parach czasowników, które mają homonimiczne bezokoliczniki, ale nie są powiązane pod względem przechodniości, można powiedzieć, że niektóre powstały wskutek utworzenia nowych derywatów odrzeczownikowych i odprzymiotnikowych, których formy bezokolicznika upodobniły się do form już istniejących czasowników; por. rausti (rausia, rausė) ‖ rausti (rausta, raudo). Wtórny charakter tych derywatów może być nadal odczuwalny także z perspektywy współczesnego języka, ponieważ obok nich używane są również rzeczowniki i przymiotniki, np.: dulk­ti (: dulkė), juosti (: juodas), niūkti (: niūkus), rausti (: rausvas), skausti (: skaudūs), sunk­ti (: sunkūs). Mamy tu zatem odzwierciedlenie pewnej produktywności tematów z infiksem oraz tematów na -sta. Z drugiej strony niektóre czasowniki z końcówką -ia mogą być również postrzegane jako derywaty onomatopeiczne; por. barškėti (barškia, barškė), parpti (parpia, parpė), purpti (purpia, purpė), piepti (piepia, piepė), kliokti (kliokia, kliokė). Te czasowniki z kolei odzwierciedlają produktywność tematu na -ia, najbardziej produktywnego tematu (Tamże, 89). Wskazywałoby to zarazem, że nowo utworzone od rzeczowników i przymiotników czasowniki przechodnie i nieprzechodnie mogą upodobnić się bezokolicznikiem i odpowiednimi innymi formami do innych, już istniejących czasowników, a być może nawet znaleźć się w zasięgu ich oddziaływania. Czasowniki przechodnie i nieprzechodnie o pokrewnym rdzeniu mają znacznie większe realne możliwości upodobnienia się. Przede wszystkim wynika to z faktu, że część tych czasowników, jak pokazuje DLKŽ, nie jest konsekwentnie przeciwstawiana pod względem znaczenia. Pod pewnymi względami niektóre z nich łączy więcej podobieństw znaczeniowych, niż dzieli (Urbutis 1981, 60). Ponadto większość czasowników przechodnich podawanych w DLKŽ może być używana również nieprzechodnio. Obok znaczeń przechodnich, zgodnie z prawami semantyki, nie 176 Niewiele z nich nabyło także znaczenia nieprzechodnie. Wynika stąd wniosek, że niektóre czasowniki, używane nieprzechodnio, mogą stać się nieprzechodnimi (gdy ich znaczenia przechodnie przestaną być popularne lub aktualne). W przypadku czasowników nieprzechodnich może się to, jak się zdaje, zdarzać rzadziej, ponieważ trudniej używać ich przechodnio, a rzadziej któryś z nich nabiera znaczeń przechodnich. Por. używane na dwa sposoby żerti, žerti (Krosnį žerti. Žarijas žerti. Saulutė spindulius žeria i Kur taip sveikas žeri? (idziesz, jedziesz)) i używane wyłącznie nieprzechodnio žirti (Žiežirbos žyra į šalis. Akys žyra (iskrzą, migoczą). Jednak w przypadku takich czasowników pozostaje jeszcze różnica w doborze semantycznym podmiotu — žerti używa się z rzeczownikami oznaczającymi podmioty aktywne, a žirti — z rzeczownikami oznaczającymi rzeczy nieożywione, podmioty nieaktywne. Niektóre czasowniki przechodnie wykazują jednak większą elastyczność semantyczną i mogą łączyć się z tymi samymi podmiotami co czasowniki nieprzechodnie. Por. wspomniane już trójznaczeniowe nerti, którego dwa znaczenia całkowicie pokrywają się z obydwoma znaczeniami czasownika nirti: 1.1. zanurzać się, pogrążać się w wodzie: Nerk, kur giliau. Nėrė į gilumą; Jis niro gilyn. 3.2. iść szybko, biec, uciekać: Vaikai nėrė pro duris. Lėktuvas neria į debesis; Vaikas niro iš akių. Jei matysi, kad blogai — nirk. Jak widać, oba te czasowniki są używane w zdaniach w identyczny sposób, łącząc się semantycznie z takimi samymi rzeczownikami. Brak wyraźnej przeciwstawności semantycznej całkowicie współgra z coraz większym upowszechnianiem się tematu -ia. Dlatego nic nie stoi na przeszkodzie, by na przykład przedstawiciel gwary wschodnioaukštaitskiej, przejmując literacki wyraz skauda, nieświadomie dostosował go do tematu -ia i przekształcił w skaudžia, przynajmniej dopóki nie pozna literackiej formy skaudžia. ([Lekarz] pyta: gdzie cię boli?). W praktyce językowej czasem myli się dulkia i dulksta, zwłaszcza gdy używa się ich w odniesieniu do podmiotów, których „żywość — nieżywość” lub „aktywność — nieaktywność” nie jest wyraźna (droga, deszcz). Bez kontekstu nie wiadomo, według których paradygmatów odmieniać barškšti I i barškšti II, jeśli nie wiemy, o czym będzie mowa. Wreszcie nawet barškia i baršksta w praktyce nauczania języków są traktowane jak paronimy, stanowiące jeden z najczęstszych przypadków interferencji (Михальченко 1984, 181—188). Homoformy szczególnie dobitnie pokazują, że w słownikach, aby były przydatne w nauczaniu lub uczeniu się języka, przy każdym znaczeniu czasownika należy wskazać podmioty i, oczywiście, w miarę możliwości, obiekty. Psychologia ustaliła, że rozpoznawanie bodźców wzrokowych zaczyna się od ich najbardziej ogólnej charakterystyki, którą następnie stopniowo uzupełniają dostrzegane nowe szczegóły (Гофман 1986, 25). Zarówno mówiący, jak i słuchający właśnie działającego traktuje jako podmiot i wysuwa na pierwszy plan (Engelkamp, Zimmer 1983). Im aktywniejszy podmiot, tym większe prawdopodobieństwo przechodniości (Hopper, Thompson 1982, 3). Słowniki, rzecz jasna, są potrzebne nie tylko do analizy automatycznej tekstów; szczególnie przydatne są w niej hasła homoform i homonimów wraz z podmiotami i obiektami (Пиотровский 1987, 73). Uwaga, jaką mówiący i językoznawca poświęcają językowi, powinna być na tyle zbliżona, by nie pomijać ani semantyki, ani formy. LITERATŪRA Engelkamp J., Zimmer H. D. Dynamic Aspects of Language Processing: (Focus and Presup- position). B., etc.: Springer, 1983. 12. 678 177 Hopper P. J., Thompson S. A. (eds.) Studies in Transitivity (Syntax and Semantics 15). N. Y.: Academic Press, 1982. Jakaitienė E. Lietuvių kalbos leksikologija. V., 1980. Kazlauskas J. Lietuvių kalbos istorinė gramatika. V., 1968. Lietuvių kalbos gramatika / Vyr. red. K. Ulvydas. V., 1971. T. 2. Paulauskienė A. Gramatinės lietuvių kalbos veiksmažodžio kategorijos. V., 1979. Urbutis V. Baltų etimologijos etiudai. V., 1981. Zinkevičius Z. Lietuvių kalbos istorinė gramatika. V., 1981. T. 2. Бок Р., Гарниш Г., Лангнер Г., Штарке Г. К вопросу о современном немецком языке в ГДР и ФРГ // Актуальные проблемы языкознания ГДР. М.: Прогресс, 1979. С. 267—281. Виноградов В. В. Избранные труды. Исследования по русской грамматике. М., 1976. Гофман И. Активная память. Экспериментальные исследования и теории человеческой памяти / Пер. с нем. М.: Прогресс, 1986. Грамматика литовского языка / Гл. ред. В. Амбразас. Вильнюс, 1985. Золотова Г. А. Коммуникативные аспекты русского синтаксиса. М., 1982. Золотова Г. А. Очерк функционального синтаксиса русского языка. М., 1973. Исаченко-Лисовая Т. А. Номоконан с толкованиями Вальсамона в переводе Евфимия Чудовского (конец 17 в.). Особенности языка и перевода // ВЯ. 1987. № 3. С. 111—121. Кацнельсон С. Д. К понятию типов валентности // ВЯ. 1987. № 3. С. 20—32. Кононенко В. И. Функционирование русского языка на Украине // ВЯ. 1985. № 5. С. 25—34. Красикова Т. И. Историческое развитие омонимии в английском языке. Владивосток, 1984. Криницкайте С. А. К общей теории глагольной переходности (на материале литовского языка): Автореф. дис.... канд. филол. наук. М., 1980. Михальченко В. Ю. Проблемы функционирования и взаимодействия литовского и русского языков. Вильнюс, 1984. Панькин В. М. Русский язык в межнациональном общении. Проблема интерференции // ВЯ. 1986. № 2. С. 7—15. Пиотровский Р. Г. Лингвистические автоматы и машинный фонд русского языка // ВЯ. 1987. № С. 69—73. Пути повышения культуры русской речи на Украине. Киев, 1986. Розенталь Д. Э. Управление в русском языке: Словарь-справочник. 2-е изд., доп. М.: Книга, 1986. Степанов Ю. С. Имена. Предикаты. Предложения. М., 1981. Степанов Ю. С. Методы и принципы современной лингвистики. М., 1975. Степанов Ю. С. Основы общего языкознания. М., 1975. Ыйм А. Отражение семантики слова в переводном словаре // Вопросы сопоставительного изучения лексики и грамматики (на материале эстонского и русского языков). Таллин, 1982. С. 24—41. ПЕРВИЧНЫЕ ГЛАГОЛЫ ЛИТОВСКОГО ЯЗЫКА С ТОЧКИ ЗРЕНИЯ ПЕРЕХОДНОСТИ (ОМОФОРМЫ ИНФИНИТИВА) Резюме В статье представлены все омоформы первичных глаголов литовского языка с точки зрения формальной и семантической переходности. Для предупреждения ошибок управления, характерных для взаимодействия языков, а также для автоматического анализа текстов рекомендуется в словарях указывать при глаголах употребительные субъекты и объекты. Обращается также внимание на возможные случаи смешения парадигм переходных и непереходных глаголов. Утверждается, что взгляды на язык говорящего и языковеда должны совпадать хотя бы в такой мере, чтобы одинаковое внимание уделялось как семантике, так и форме. 178