Nauji baltarusių šnektų lituanizmai

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXVIII (1989) JĘZYKOWE ZWIĄZKI IR INTERAKCJE ELENA GRINAVECKIENĖ NOWE LITUANIZMY W BIAŁORUSKICH GWARACH Badania białoruskiego słownictwa (1965 —1986) przeprowadzone w ciągu ostatnich dwóch dziesięcioleci pozwalają stwierdzić, że problem lituanizmów w gwarach języka białoruskiego pozostaje aktualny oraz że nie ir wszystkie używane w ne nich wyrazy pochodzenia litewskiego zostały jeszcze odkryte. Nieustannie odkrywa się wiele wcześniej nierozpoznanych lituanizmów, podejmuje się próby ustalenia i uzasadnienia odpowiedników ir fonetycznych ukształtowanych w różnych gwarach ir białoruskich w różnym czasie. jų Nasze badania pokazują, że występują tu lituanizmy o dawnym wokalizmie a|'o|y, wywodzące się od litewskich wyrazów mających wokalizm (iJuo i (iJau, np. akdma ‘akuotas’ lit. < akuotas; Jlok, sox „nazwa pola” lit. < Laūkas ‘t. p. < lt. laūkas; za6d* ‘guoba’ < lt. guoba; cfmxa "didelė su kutais skara' lit. < siaūstė ‘it. s. Gyokdana < "spragilo galva' lit. buožė, buožėlė "it. ; gagatek "gliniany gwizdek' lie. < kaukūtis "t. s. ir i in. [Grinaveckien- |]. ė,; Grinaveckienė, W poszukiwaniu lituanizmów nadal napotyka się trudności, gdy litewskie słowo z określoną samogłoską, zapożyczone przez różne dialekty białoruskie, dało jedynie różne odruchy tej samogłoski, a ponadto ne nierzadko doświadczyło wielu rozmaitych zmian konsonantyzmu i wyróżnia się różnorodnością słowotwórczą.łt;[ content= Powiedzmy, br. wyrazy gwarowe xaKap3uki, KaKdWIKI, Kapdkyuki, KapKkowiKi, KOKAUKI, KOKiWKi, KOPKIWKi, KOpnywIKI, KyKap3uki, KYKiwKi, KyKAp3uki, Kypauki, KypKkiwki, Kyponauki, Kypniwki, Kypmauki, Kypuwiki, Kypyiwki, mające znaczenie „kosteczki nóg”, a także xakpkywxi ‘pęciny’ i kékawwr „kosteczki nóg; nogi“ [Cnoymik, T. 2, 364, 365; Hapoanae, 169; Xweisoe, 155]°, mimo że najczęściej nie są do siebie podobne pod względem brzmienia, są między sobą spokrewnione — dialektalnymi hybrydalnymi wariantami tego samego wyrazu, genetycznie związanymi z lit. kaūkaras (kūkarai, kūkuras), kaūkoras, kaukara ‘garb’, por. jeszcze tego samego pochodzenia kaitkas "pycha, narośl’. Spośród tych leksemów etymologicznie najbardziej przejrzyste i najmniej zmienione są kaxap3juki, kykapsuki i KyKApšjuki. Zgodnie z prawem lit. au>br. a (np., JTanaedr „nazwa doliny i drogi“ < lit. Lauž-+ br. -ok [Mikparanauimis, 136] xaxapsuxi bus atsiradusi iš lie. kaukarir menkinamosios reikšmės br. priesagos -eyxi [Cusuko, 260]. Kykap3uki ir kykapsuxi kilmė fonetiškai gali būti dvejopa. Jie gali būti kilę tiesiog iš lie. kūkarai, kukuras „kukštera“; galėjo taip pat išsirutulioti ir iš lie. kaūkaras według lit. au > br. y prawa (por. wspomniane już xykyys <lit. kaukūtis). Brak 1 Znak | w artykule wskazuje, że dźwięki (i formy) występują w różnych gwarach białoruskich. 2? Wybuchowa 2 w gwarach białoruskich (zwykle występująca w zapożyczeniach) w tekście nie różni się od ich szczelinowej 2. * O tym, że „kulkšnis” i „kaukaras” są semantycznie identycznymi realiami, świadczy także wspólna nazwa obu: kdušas, np.: galvos kaušas i kėjų kaušas (LKZ. T. 5. 446). 162 zupełnie jasne xyKApjuxi z A w rdzeniu zamiast oczekiwanego a. Czy to «x mogło tutaj powstać z a? Zatem kykapjuxi mogło przekształcić się w kykapsuki. Przypadki, gdy niekiedy w niektórych br. gwarowych lituanizmach spółgłoska twarda tworzy miękką, zdarzają się np. w lit. klūmpės, khionas>- br. kaymnei | katombel, Kayka | kmons i in. [Croymik, T. 2, 479-480; [pisnextanariuasl, 791 —797, kapter Ne 235, 236]. Z drugiej strony początek xykap3suxi mógł dać także jakiś inny lit. wariant kaiikaras, kikarai..., powiedzmy kiaukeré itp. Najbliższą krewną tych leksemów, lecz już bardziej zmienioną — po przejściu synkopy środkowej -kaskiemu — jest kypauxi <*kyrapauxi (por. analogiczne przypadki synkopy: kaasaayxa- <kasaxaayxa „wierzba“, maudpka< mapwvindpka „kurtka“ [Cxošnix, T. 2, 366; T. 3, 29)). A *kykapauxi, jak wyraźnie widać, < litew. kukar-(kaukar-)+ br. -auxi. Leksem xapdryuxri jest również całkiem bliska xakap3uxi. Być może wywodzi się od *kaxdpyuxi w wyniku metatezy spółgłosek w sylabach środkowych (-xapy-), tj. wskutek zamiany miejscami x i p: -kapy-> -pary-(na temat możliwej podobnej zamiany spółgłosek por. npaépx <npap3x „rozszczep“, padsivoea<- dzapyea „gunię“, „szorstkie prześcieradło“ [CxnoYymix, T. 4, 76, 441]). Początek *kaxdpyuxi mógł dać litew. kaukar-+ br. -yuki. Najbliższymi odpowiednikami Kapdxyuxi są leksemy xaxdwki, kKOkiwki, KOKAuISI, KOKAUKI, Kykiwki oraz nazwa miejscowa Kardo aye [Mikparananimis, 119], mimo że na pierwszy rzut oka są do niej niemal niepodobne. Mogły one rozwinąć się z form *xapardwuxi, *kOpakiuxi, *kopakauswsi, *kopaxawki, *Kypaxiwxi, *kapakduusi w wyniku synkopy środkowej sylaby -paskiemens. A zatem ich rozwój fonetyczny oddalił je jeszcze bardziej niż leksemę kapdxyuyki od pierwotnego źródła — form z *xaxap-|*xoxap-|*xykap-, wywodzących się z lit. iš kaukar- (kukar-) ir biał. sufiksów. Białoruskie formy wyjściowe słów xaprdiurxi, kapkywiki, KOpkimki, Kypkiwki być może brzmią *xaxpdiurxi, *kaxpywki, *kéxpenuxi, *xkyxpvnuxi, zmienione wskutek metatezy skupienia spółgłosek -xp (w związku z przejściem xp w px por. Kd641iK <kéabix „grużdź, kiełbasa” [Cxrošnix, T. 2, 493]). A te ostatnie, ze względu na wygodę wymowy, najprawdopodobniej wywodzą się z dłuższych form: *xaxapdwuxi, *kaxap yuri, *kOkaponuki, *kyKkapsnuki, z pominięciem środkowej sylaby g wyrazu (o możliwości takiego pominięcia por. xaimdwika < kaaamdwka „taki wóz” [CxoYynmik, T. 2, 366]. A tych form *xaxap-| *kokappagal br. a|o <lie. au powstało z lie. kaukar-; *kyxap-—- zarówno z lie. kukar-, jak i (według br. y<lie. au) — iš kaukar-. Rozwój leksem xd6pnywmxi ir Rozwój Kypniuxi musiał być podobny į KOprūmki, xypriwki (zob. wyżej), tylko w ich środku wyrazu -n-, gdy związek znaczeniowy ze źródłem podstawowym zatarł się, pojawiło się iš -k- (por. analogiczny przypadek xapmandco: < Kapranden < lie. karkanėsis „zadartonosy“ [CxoYxix, T. 2, 424]). Zatem xdpnywxi, xypniwxi< *kOpKwik, *kypkiuiki < *kokKpywmxi, *kykpšuuki < *kėkapywki, *kKyKapsnukxi <lit. kaukar- (kukar-)+br. -ywxi, -imxi. Analogicznie do ostatnich rozwinęły się ir KY)pmauki, Kypyiwki, Kypubiki leksemy, jų środkowej części wyrazu -m-/-y-/-u spółgłoskom pojawiwszy się zamiast -x-. Zatem kypmauki, kypųiuri, Kypusiki < *kyprauki, *KypKiwki, *KYpriki <*Kypaxauxi, *kypaxiwki, *kypariki < *kykapauki, *kyKakonukri, *kykapvixi <lit. kaukar- (kukar-), kaukorikai ir itp. (dėl galimo analogiško kai kurių priebalsių kaitaliojimosi br. šnektose plg. jų 6Gamadwxa< 6axadxcka, ie 163 kébauka < kénauka „duobutė po krūtine“, 2psrudmnik < OpoimOmHuix, KpbindimHikK < mpomnymhuikK, Kyxcypka- <myxcypka ir kt. [Cjošnik, T. 1, 154, 491; 1. 2, 493, 545, 558]. Tego typu leksemy są najstarsze, najbardziej zmienione i najbardziej oddalone od swojego głównego źródła. Leksema xypdnauki również mogłaby być bardzo stara. Przeszła ona następujący rozwój swoich zmian fonetycznych: xypdnauki < *kypdrauki <*kyképauki < lit. kukar-(kaukar-) dial. + -auxi. Czasami zdarza się, że w przypadku podejrzanego dial. nie udaje się ustalić dokładnego litewskiego odpowiednika białorutenizmu. Powiedzmy, że ich toponim 5doxonuxi „pastwisko wsi Saltoniškiai w rejonie Waranowa“ [MixrparanamiMia, 23] jest lituanizmem, nie ma co do tego wątpliwości, jednak nie wiadomo, czy samogłoska a w jego rdzeniu pochodzi od lit. au czy uo, ponieważ obie te dyftongi w pewnym okresie w niektórych dial. gwarach dały ten sam refleks a, np. JIakiniki < lit. au. Laukinykai i 2a6a<lie. guoba i in. Zatem nie jest jasne, czy B5axlie. atliepas jest Bauż-, czy Buoż-, por. lit. Baūžiškiai „wieś w rejonie radziwiliskim“ i Biiožiškis „wieś w rejonie birżajskim“ [LTSR adm., t. 2, 30—44]. Podobne trudności pojawiają się również przy zetknięciu ze słowami gwar białoruskich, podejrzewanymi o lituanizmy: pdei, paedswi, pazdilds!, pazdAbi, nazdpbi, pa2ousicsl, payadn, pšyzimmi, cypdei, cypyei, mającymi to samo znaczenie „strugi potu, wody, łez, bruzdy, cieku” oraz ich pazicmer ze znaczeniem „prążkowany, pstrokaty” [Cjrojjaix, T. 2, 603; T. 4, 235, 236, 237, 333; T. 5, 20, 21, 229; Cusmposių, 397, 412; Rūdninkai, Akmenynė). Leksem pdei ze względu na wymowę wybuchowego r (bardziej charakterystyczną dla białoruskich zapożyczeń), geografię jej użycia i izolację była podejrzewana jako lituanizm [Apamorkasa, 128; I pumasBenxene, 187], jednak dotąd wciąż nie udaje się uchwycić jej rzeczywistego litewskiego źródła. Obecnie, gdy w słownikach gwar białoruskich i źródłach rękopiśmiennych zapisano więcej innych niewątpliwych krewniaków pdei pod względem znaczenia i fonetyki, poszukiwania ich litewskich odpowiedników mają podstawę, by kontynuować. Uznając, że br. a <ay (<lit. au) zaszło w rdzeniu leksemu pdei* (zatem pdei <*pdyei), są podstawy, by sądzić, że między leksemami o adekwatnym znaczeniu, rdzeniami pdei, pšyeimo:, payedn (paz-, paye-, paye-) związek genetyczny jest wystarczająco jasny i że wszystkie one wywodzą się od paye-. W tej samej prapaźródłosłowowej podstawie niewątpliwie tkwią również leksemy pa2d3i, pazdiiosi, pazdawl, pazditucoi (jednak z różnymi elementami słowotwórczymi rdzenia), a także sazdpei, powstałe w drodze metatezy z pazdabr (w związku z takim przestawieniem miejsc spółgłosek skrajnych pa-—-45: sylab, tj. ich wymowy aa-—-pur por. jeszcze analogiczne br. zandipax „naczynie grzewcze z uchwytem” < le. rqdelek „t. s.” [Cxošnix, 1. 2, 717]. Początek tym leksemom o jednym znaczeniu mogły dać litewskie leksemy o pokrewnej semantyce i fonetyce. słowa z rdzeniem, powiedzmy, takie jak rdugtis (ridugtis) „chmurzyć się, zaciągać się (chmurami- )”, rdugas „ponurak”, por. jeszcze apsiraugė (užsirdugė) „zachmurzyło się”, kad tu prasraugtdi „żebyś przepadł”, užraugti „opuścić, okadzić” pszczoły dymem; z wymianą samogłosek rdzenia: riga, rūgys „długi deszcz; wilgotna pogoda”, rilgas „deszczowy, pochmurny dzień”, rūgala, rūgalas 4 Warto zauważyć, że br. słowo pdei w gwarze lazūńskiej (BTSR, rejon iwijski) jest używane już jako zapożyczenie z br. i wymawiane rd'g'e's (z powodu br. a> litewskiego. w zapożyczeniach z języków słowiańskich na o, por. białorutenizmy tej gwary atvoga „ostrożność” < br. amedza „t. p.“, uchvdtai „uchwyt“ <br. yxedme: „t. p.“ [Lazūnai]. 164 „deszczowa pogoda“, por. także: Žiulvin, Žiulvin, Žiulvineli, żywy będziesz — kwaśniał mlekiem „popłyniesz, będziesz płynąć“, jeśli martwy, — krwią popłyniesz; Padłe zwierzęta cuchnęły, a nu ich niewypowiedziany odór, kwaśniejąc „płynąc, rozprzestrzeniając się“ we wszystkich ir kierunkach, śmierdział itd. [LKŽ, t. 11, 281, 286—288, 523, 883, 892, 905]. Zatem, jak widać, lit. rdugtis (rūgti) itd. ir segment znaczeniowy „płynąć, pokrywać się, ciec” ir itp. właśnie jest ir tożsamy z br. su pdei itd. ir ze względu na znaczenie posiadane przez jej krewniaków ir pokrewieństwo to rozpatrywanych słów białoruskich ze wskazanymi su słowami litewskimi nie mogłoby nie zostać uznane. Niemało wątpliwości co do pokrewieństwa zarówno br. su pdei (i in.), jak i ir su lie. rdugtis (riigti) budzą jednoznaczne formy leksemów su pdei cypdei, cypyei. Jų rdzenie, rozstrzygając, iš podobne pod su względem brzmienia pdei, zwłaszcza o wspólnym znaczeniu, powinny być -paei, -pyei (-pyei mogłoby być albo po prostu związane su z litewskimi słowami o znaczeniu mówienia, zawierającymi rdzeń riigš, albo uznane za rozwinięte z *-payzi iš *-pojjei > >*.pyei; w związku z takim przekształceniem por. br. я ]} DC玩大发快三: Wait malformed? Need exact JSON and translation br. likely kykyys „gliniany gwizdek“ <lie. kaukūtis „t. p.“ ). Po uznaniu tego jų pokrewieńsu stwo pdei mogłoby być całkiem uzasadnioir ne. Jak jednak wyjaśnić jų początkowe cyobu wyrazów? To zaś, gdyby było ir przedrostkiem, nie nadaje wyrazom nowego znaczenia. To cyčia mogło powstać wskutek zatarcia znaczenia tego słowa jako dodatek oraz ir iš wrostek c- (dla ułatwienia wymowy) y. Że analogiczne przypadki dodawania spółgłosek w gwarach (zwłaszcza jų w zapożyczeniach) występują, ir dobrze pokazuje br. ceficna „więź” < 64caa „t. s.“, nafwmea „obramowanie, obicie“ < le. listwa „t. s.“, lie. skrūpčioti<- krūpčioti ir d. itd. [(CnoYšxix, T. 4, 14, 403; LKZ, t. 12, 1101]. O że czasami po c (lub innej spółgłoski), gdy nagromadzi się grupa spółgłosek, może być wstawiana inna y ar samogłoska, widać takie wyrazy gwarowe, jak iš Dcapanod |Kcypano0 nevipaA06|xcapan0 „źródło, krynica“ le. zrddlo | < „t. s.“, cykaapos со?‍ End of previous response? We need translate exact last cykaapos „sklerozė“ < cK1epd3 „t. p.“, cyKpymax „ryšulys“ < ckpymax „t. p.“ kt. ir [CnoYix, T. 2, 140, 174: t. 5, 14, 16]. Panašų balsio w (a nawet q!) wtrącenie dobrze pokazują ir niektóre litewskie (także pruskie) ir zapożyczenia, np. suliūbas, sąliūba, sąliūbas „małżeństwo“ le. < šlub „it. d.“ (por. pr. salūban „t. p.“ ), sunevoga „įžeidimas, apšmeižimas“ < le. zniewaga „t. p.“, sumislas „išmonė, sumanymas“ le. < zmys/ „itd. sutrumpinimas „vestuvės“ ru. < cead66a „itd. “ [LKŽ, t. 12, 81; t. 14, 137, 148, 151, 250]. Galėjo čia tas cyvisas biti ir pridėtas prie žodžių *paei, *pyei, przy ich rozszczepieniu br. dostosowując się do praw słowotwórar stwa języka do jego systemu. Podobne przypadki słowotwórcze ir występują w zapożyczeniach z dialektów litewskich, np. siusmislas „zamysł” le. < zmyst ,t. D. suvada „spór” < br. ada „t. p.“ <le. zwada „t. p.“ [LKZ, t. 14, 230, 246]. Jeśli nasze przypuszczenie okazałoby się uzasadnionir e, białoruskie pdei, cypdei itp. ir litewskie pochodzenie spokrewnionych z nimi leksemów, całkiem możliwe, mogło być właśnie takie*. SKRÓTY Akmenynė — gwara z okolic Akmenšnė (rejon solecznicki) 1981 m. E. Notatki z ekspedycji Grinaveckienė. ApamonkrasBa — Apawonkasa A. V., T 'psiuaseurene A. I., Kasajsuyk I. II., Maukenių 0. O., PamManosiu SI. M., Illaranasa JI. O. 3 nekcixi Genapyckix *Odnośnie niektórych Członkowie kolegium redakcyjnego „lituanizmów” mają inne zdanie. 165 raBopak 3axoxusi 30RHBI //Becui Axkamamii Hasyk BCCP. Cepbia rpaMajįcKix HaByk, Ne 4, 1969. S. 123–134. Jeisnexrana-—Įlsianekrajiariumsi: atnac Gernapyckait Mosel. KapThl i KOMEHTapsli. Ti9HBI Misnck, 1963. Grinaveckienė, —Grinaveckienė E., Mackevič J. Niektóre fonetyczne cechy białoruskich lituanizmów //Język litewski i bilingwizm. V., 1988. S. 123—131. Grinaveckiené, —Grinaveckienė E., Mackevič J. Odzwierciedlenia wokalizmu jęz. (i)au w białoruskich lituanizmach //Baltistica. 1989. T. 3 (1 dodatek). S. 70—80. TpnmaBeunkene —T'pumaBeukexe D., Maukesnu 10. O., PoManosBau E. M., Uečepyk E. H. B5sirroBas JIGKCHKA JIATOBCKOrO IpOHCXOXJIEHHKSA B 3arragmmolH Benopyccum //Lietuvių terminologija. V., 1975. P. 163—195. Lazūnai — zapisy ekspedycji E. Grinaveckienė z lat 1959 i 1972, dotyczące gwary Lazūnai (rej. Yvijds). LTSR adm. — informator o administracyjno-- terytorialnym podziale Litewskiej SRR. V., 1976. T..2 LKZ —Słownik języka litewskiego. Wilno, 1968. T. 1; Wilno, 1969. T. 2; Wilno, 1956. T. 3 i nast. Mikpatananimis —Mikparananimis Benapyci. Mińsk, 1974. Hapojmae —Hapoanae cnosa. Mińsk, 1976. Rūdninkai —zapisy gwary Rūdninkų) (rejon solecznicki) z ekspedycji E. Grinaveckienė w 1980 r. Ciano — Kusmko II. V. Hapojxnas jiekcikKa i ciosayrsapense. Mińsk, 1972. Cusarnrosiųu — Cusmxosiu T. O. Cnoyuik rpomenckait BobGnacui. Mińsk, 1983. Cnoynik — Caoymik Gemapyckix rasopak rašno4ma-3axojHait Benapyci i se marpaHiawa. T. 1-5, Mińsk, 1979-1986. XKrsiBoe — XKrsiBoe cuoBa. Mińsk, 1978. NIEODMIENNE CZASOWNIKI W BIAŁORUSKICH GWARACH Pe3iomMe HUccnenosatenu GejopyccKOoH JMAJIEKTHOJ JIEKCHKH MOCTOSHHOICTAIKHBAIOTCSA C elle HEOIO3HAHHBIMH 32HMCTBOBAHHSIMH JIKTOBCKOTO proucxoxaenus. Zwraca się uwagę na zapożyczenia z wokalizmem rdzenia a |oO/Yy, rozwijające się w ciągu stulecia z litewskich słów z wokalizmem (i uo, (au, np., 2abd “wneM’ < aT. guoba "Tx. " ',zYacanki "TOJIOBaCcTHKH" < mr. biožgalviai "Tx. ", cAmka "Gojniburoi IUIATOK C KyTacaMu’ <JIaT. siaiisté "Tx. ', Loks „Nazwa wsi w rejonie nowogrodzkim BCCP’ < mut. Laikas “na3saume nous’ (<xar. laitkas ‘none’), kyxyys ‘riamnsHb CBHCTOK' <I HT. kaukutis “Tx.’. Dane zapożyczenia często zachowują w sobie również pewne zmiany konsonantyzmu i wyróżniają się różnorodnością słowotwórstwa. Dlatego często stosunkowo trudno ustalić bezpośrednie litewskie źródła takich leksemów. W artykule przeanalizowano powstawanie słowa Kaipšuki TATOYHAS KOCTh; HOTH; IUIE4H*' i motywuje się, a także uzasadnia ich pochodzenie (każdego z osobna) od mut. kdukaras (kūkuras) "Gyrop'. Ponieważ rdzeń w białoruskich zapożyczeniach może pochodzić zarówno od JIAT, NH(TOHTa au, tak i od uo, faktycznie niemożliwe jest ustalenie dokładnego litewskiego źródła białoruskiego toponimu Bdacsuuki: jego powstanie w jednakowym stopniu mogło posłużyć jako litewski toponim BaiiZiskis, jak i Buožiškis. W artykule podjęto próbę ustalenia litewskiego źródła dla leksemów pdei, payzitubi, payzdu, cypazi i in. „TIOTEKH, CTPYH TOTa, BOMB, CJIE3*, w odniesieniu do których wyraźnie istniała opinia, że są one JUTYyaHHW3Mbl. Na podstawie znaczenia segmentu „tędy, rozciągać się, pokrywać się i prawdopodobieństwo prawa Gap. a<imT. au (por.: payzdn, p5yzimst) wynika stąd, że dane leksemy mogły pochodzić od lit. Słów z rdzeniem raug-(riaug-, riig-) o tym samym znaczeniu. Rdzeniami leksemów cypdzi, cypyei są -paz-, -pye-, a ich pierwsza sylaba cy-, nie nadając słowom nowego znaczenia, jest przyrostkiem, tak samo jak sylaba SH4-KBAJIH- ¢umEpyeTcs w litewskiej zapożyczonej suvada „ccopa”<6np. eada „Tk.’ <pol. zwada € , Tk. 166