Leksiniai germanizmai Žemaičių Naumiesčio šnektoje

ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXVIII (1989) KONTAKTY I WZAJEMNE ODDZIAŁYWANIA JĘZYKÓW JANINA JANAVIČIENĖ LEKSYKALNE GERMANIZMY W GWARZE ŻEMAJCKIEGO NAUMIESTIS Twierdzi się, że w ogólnym języku litewskim germanizmów używa się około trzy razy mniej niż slawizmów (Sabaliauskas, 1967, 72). Podobnie jest w wielu gwarach. Jednak po szczegółowym zbadaniu gwary Żemajckiego Naumiestisu można stwierdzić, że w niej proporcja ta jest mniej więcej odwrotna. Tak wielka interferencja języka niemieckiego w języku miejscowych mieszkańców była przede wszystkim wynikiem wielu czynników ekstralingwistycznych, ponieważ mają one większy wpływ na interferencję językową niż strukturalne różnice języków (Weinreich, 1953, 3). Głównymi czynnikami ekstralingwistycznymi, które zadecydowały o umocnieniu się niemieckich elementów leksykalnych w języku mieszkańców Żemajckiego Naumiestisu, były położenie geograficzne gwary i jej historia. Od średniowiecza Żmudź pograniczna była związana z Prusami Wschodnimi i Krajem Kłajpedzkim ścisłymi więziami gospodarczymi i handlowymi. Miejscowi mieszkańcy pamiętają, że ich dziadkowie wozili na sprzedaż produkty rolne do Tylży, Ragnety, Rusnė, a nawet do Królewca (por. także Kymmsep, 1951, 229). Od XVIII—XIX w. miała miejsce migracja Litwinów pruskich (i Niemców) na Żmudź. Wraz z rozwojem i ekspansją kapitalizmu na Litwie małorolni i bezrolni mieszkańcy tych miejscowości udawali się na zarobek do Prus Wschodnich ir Kraju Kłajpedzkiego. Iš początkowo zachodził ir proces odwrotny. W tej żmudzkiej gwarze jest mnóstwo germanizmów, zwłaszcza w mowie potocznej ludzi starszego pokolenia. Tutaj, jeśli chodzi o sprzęty gospodarstwa domowego, rzemiosło, przygotowywanie żywności i paszy, opiekę nad zwierzętami itp., co piąty lub szósty termin jest niemiecki. Prawie wszystkie nazwy związane z budownictwem, transportem, narzędziami rolniczymi i ich częściami również przynieśli wędrujący niemieccy rzemieślnicy, którzy budowali domy na Żmudzi. I tak, po zastąpieniu w Prusach Wschodnich i na Żmudzi dawnych dachów ze złamanymi, opuszczonymi końcami nowymi dachami dwuspadowymi, szczyty zaczęto nazywać gėveliais (por. niem. Giebel; Gimbutas, Wszystkie germanizmy występujące w miejscowym języku żmudzkim można podzielić na: 1) stare zapożyczenia, zachowane najprawdopodobniej jeszcze z czasów podboju krzyżackiego, np.: diktas "mocny" (< niem. dial. dicht), pucūoti "jeść, szorować' (< niem. dial. putzen), skūnė "stodoła' (< niem. dial. schune, schunia, skuna), staldis 1958, 156). "obora" (< niem. dial. stald), stuba "pokój" (niem. dial. stuba, stub, stébe)! oraz 2) późniejsze zapożyczenia, które pod względem pochodzenia są dwojakiego rodzaju: a) przynieść od lietuwininków i b) przyswoić sobie poprzez bezpośredni kontakt z mówiącymi po niemiecku, zgermanizowanymi lietuwininkami. su ir 1 Te i niektóre ir inne germanizmy z tej grupy stosują tylko interesująca nas gwara, ne ale także inni żmudzini z południowego zachodu Prūs. ir ir 127 Jak wynika z przykładów, większość niemieckich leksemów trafiła do języka żmudzkiego i lietuwińskiego nie z ogólnoniemieckiego języka, lecz z jego wariantu gwarowego, używanego w ówczesnej Małej Litwie, głównie Plattdeutsch i Niederdeutsch, np.: kiulkis (lit. —kilkis) "kluska z gotowanych ziemniaków i mąki’ (por. niem. dial. kilke), pliūmė "śliwka' (< niem. dial. plūme, por. niemiecki język ogólny Pflaume), Styvas "nieruchomy, zesztywniały' (< niem. dial. štiw, por. ogólnoniemieckie steif), Spicbukas "urwis' (< niem. Spitz "ostry, kąśliwy' + niem. dial. būbe ‘dziecko- ’). Żmudzini z terenów przygranicznych otrzymali zapewne wiele zapożyczeń niemieckich za pośrednictwem lietuwininków. Przynieśli oni wiele niemieckich słów z Prus Wschodnich i z Kraju Kłajpedzkiego. Trudno dziś ustalić, które germanizmy Żmudzini zapożyczyli bezpośrednio od Niemców, a które za pośrednictwem lietuwininków. Jedno jest pewne: pod wpływem lietuwininków wiele germanizmów stało się bardzo popularnych w gwarze żmudzkiej. Nie znając języka niemieckiego, Żmudzini zazwyczaj nie rozróżniają, które ich słowo jest niemieckie, a które litewskie. Jedynie zapożyczenia oznaczające bardzo konkretne, przyniesione lub stworzone przedmioty niewątpliwie uzupełniają i wzbogacają słownictwo (Weinreich, 1953, 53). Takie były wspomniane konkretne niemieckie nazwy narzędzi rolniczych i przedmiotów gospodarstwa domowego, np.: dišlius *„dyszla wozu”, strafigas „łańcuch”, rymas „techn. pas”, liodingė „część wozu”, reipas „okucie koła”, lecz zupełnie nie znają ich litewskich odpowiedników. Ogólnie rzecz biorąc, Litwininkowie przynieśli wiele nieznanych Żmudzinom przedmiotów i ich nazw. Wszystkie te realia nazywali własnymi, najczęściej pochodzenia niemieckiego nazwami, które przejęli również Żmudzini. Nie bez pomocy Litwininków Żmudzini przyswoili sobie wiele kalk semantycznych, np.: girinė kiaiilé „dzik” (por. niem. wildes Schwein), girinė dntis „dzika kaczka” (por. niem. wilde Ente) itd. Do takich germanizmów semantycznych należy jeszcze zaliczyć apstatyti „obszyć koronkami” (por. niem. absetzen- ), tykdji pėtnyčia (Litwininkowie mówią piėtnyčia) „Wielki Piątek” (niem. stille Woche).札 ]} 大发棋牌?рыстә # malformed? maybe need valid JSON. Let's fix. / ignored. * x Por. także šūmpos žėdis ‘przekleństwo’ (niem. Schimpfwort), Sampuoti (lietuvininkai mówią Sempiioti „przeklinać, lżyć” (od niem. schimpfen). Niektóre słowa, przechodząc do innego języka, zmieniają swoje znaczenie, najczęściej je poszerzając. Czasami całkowicie tracą swoją pierwotną treść (Weinreich, 1953, 48, 49). Takie niemieckie leksemy występują również w dialekcie żmudzkim. Na przykład czasownik šapuoti (od niem. schėpfen) dla lietuvininków, podobnie jak dla Niemców, oznacza ‘czerpać- ’, natomiast dla Żmudzinów „jeść”. Zwęziło się również znaczenie czasownika puciioti „jeść, żreć” (niem. dial. putzen). Lietuvininkai zachowali to znaczenie, lecz dla Żmudzinów słowo to oznacza tylko ‘jeść’, np., viską supucūvo „wszystko zjadł”. Ciekawym przykładem zmiany znaczenia jest słowo ūlenderis „handlarz końmi” (od niem. Hollinder „Holender”), wcześniej związane z kupnem i sprzedażą koni. Z czasem utracił swoje pierwotne znaczenie etnonimiczne ‘Holender’, a obecnie ūlenderis dla Żmudzina oznacza „handlarz końmi’. Inny przykład: przyniesione przez Litwinów z Małej Litwy słowo kėžas „ser” (z niem. Kdse) Żmudzini przystosowali wyłącznie do oznaczania sera topionego. Ser domowy w języku żmudzkim nadal pozostał serem. Litwini z Małej Litwy kėžuų nazywają każdy ser. Należy zaznaczyć, że wiele niemieckich słów zachowało się w języku Żmudzinów i Litwinów z Nowego Miasta Żmudzkiego. Dawni Litwini z Prus Wschodnich i Niemcy z Kraju Kłajpedzkiego już ich nie znają, zwłaszcza tych 128 słów, które przeszły do języka litewskiego z niemieckiego wariantu gwarowego, np.: karnėlė „przekop, rów’ (z niem. gw. karnéle). rygiel „drągomas do przywiązywania koni' (niem. dial. rigel), štrdm „mocny" (niem. dial. štrūm) ir itd. W gwarze zemaickiej w Niemieżu leksyka niemiecka tworzy następujące wyraźniejsze grupy semantyczne: sprzęty gospodarsir twa domowego i artykuły codziennego użytku: akšelinė „maszyna do przygotowywania siekaniny, (z niem. Hacksel „siekanina- ”), bliūberis „radio” (z niem. blubern „mamrotać”), briliai (wymawia się brylė) „okulary” (z niem. Brille), niem. dziecięce „łańcuszek, naszyjnik” (hybryd. iš niem. dial. kėde) kufbas „koszyk” (por. kurbėlis „krepšelis“ vok. Korb), liéde „lapų kapojimo mašinos dėžė' (plg. vok. dial. l6d ‘deze’, piledekis ‘kailiné gūnia' (z niem. Pelz ‘futro’, Decke ‘narzuta’), rantiotas (rdntiits) viédras "wiadro z su podziałką’ (hyb. por. niem. Rand ‘krawędź’- ), rigelis “drąg do przywiązywania koni' (z niem. dial. rigel), šiūpundė „sieć do noszenia siana, słomy' (por. niem. schėpfen ‘czerpać’, Bund „wiązek, pęczek’), štėrkis „krochmal do bielizny' (niem. Stdrke), por. šterkiūoti (šterkiūti) ‘standinti’ (niem. stūrken), tūzė "woreczek" (z niem. Dose: por. tabéktiizé "hybr. woreczek na tytoń"), vané ‘wanna’ (niem. Wanne), žūkas (Zaks) "worek" (por. niem. Sack). Potrawy, napoje: bydelis ‘przesiewana mąka’ (por. niem. beuteln ‘przesiewać mąkę’, widocznie iš jo wariantu gwarowego, por. że. mieszkać „pikliuoti'”), ffmbriūtė ‘piernik, ulepszony placek’ (por. niem. Pfingsten ‘Zielone Świątki’, Brot ‘chleb’), giviercai „przyprawy' (z niem. Gewiirze), karefitai „fioletowe jagody ogrodowe” (por. niem. Korinthe „drobne rodzynki- ”), klišpsai „pulpety mięsne” (z niem. Klops), krygės „drobne śliwki” (z niem. Kriecke), [yvervurstas „pasztetowa kiełbasa” (z niem. Leber „wątroba”, Wurst „kiełbasa”), marmaliddé „marmelada” (z niem. Marmelade), mašina (masyna) „kuchenka” (por. Kochmaschine „wiejska kuchenka”), pliūmė „śliwka” (z niem. dial. plime), prystekis "śniadanie" (z niem. Friihstiick, por. Ze. pryštekiauti “śniadaniować’), plėkiai "płatki owsiane' (z niem. Flocke), šmanta "śmietana" (z niem. dial. šmand), šmultė “kiaulienos taukai’ (plg. vok. Schmalz), šmekiūoti ‘ragauti’ (schmecken), šmerlekiūoti “smaguriauti’ (iš vok. dial. smėr licken "lizać tłuszcz- "), $liufpti "siorbać" (niem. schliirfen), šliūpyti "łapczywie jeść, spożywać’ (por. niem. schliipfen "ślizgać się, wyślizgiwać'; por. także šliūpas "dużo jedzący'), Sukuliédé ‘Sokoladas’ (niem. Schokolade), ūrkštas ‘kiełbasa’ (por. niem. Wurst), zdmgurkis "ogórek nasienny, marynowany’ (por. niem. Samen "nasiona", Gurke “ogórek’), zdnkukas "ciasto warstwowe' (por. niem. Sandkuchen „piaskowe ciasto”). Odzież, obuwie: dncugas ‘garnitur’ (niem. Anzug), ėlskis „krawat” (z niem. dial. halshen; por. żm. pasielskiūoti "zawiązać sobie krawat; przystroić się'), kedelys "spódnica" (z niem. dial. kedele), kleidė ‘suknelé’ (iš vok. Kleide; plg. hibr. kleidikė "mała sukienka'), kuzjūkas (kuzjaks) "marynarka" (por. niem. dial. koz jake "podróżny płaszcz'), germūlka "czapka z daszkiem' su (por. niem. dial. germéle), mūčė "kepurė' (iš vok. dial. mutze; plg. mučikė “moteriška kepuraitė"), šiūršis "prijuostė' (z niem. Schiirze), štritmpos ‘skarpetki’ (z niem. Striimpfe), štyfeliai ‘buty z cholewką’ (niem. Stiefeln), zandalés "letnie buciki' (niem. Sandale). Narzędzia pracy, maszyny, urządzenia: żart „kauptukas” (z niem. Hacke; por. akdtis <akditis „mały kauptukas”; por. także akiioti „rąbać, gromadziš ić” niem. hacken, kūpstakis hibr. ‘kauptukas’), drėšmašynė ‘kuliamoji mašina' (vok. dreschen ‘kulti’), ekelis “vaselis’ (iš vok. Hickel: plg. szydełkować “robić na szydełku" (niem. héckeln), kūras 9. 678 129 *karutis' (z niem. Karren; por. kartoti "wozić taczką' — iš niem. karren), kripé "drabina' (z niem. dial. krippe; por. kripės "przegródki wozu', kripikė ‘drabinki’), kriizai ‘marszczki’ (z niem. Krause; por. apkriizuoti "obszywać falbankami- ’), mangalis ‘przyrząd do prasowania ubrań® (z niem. Mangel), mangaliuoti ‘wałkować, gnieść’ (niem. mangeln), hybryd. susimangaliaves ‘susilamdes’, šlėga "kūjis" (vok. Schligel), Stapnotelis ‘adymo adata’ (iš vok. dial. stopnédel; por. sztapować ‘cerowaiš ć’ niem. stopfen), także por. štapinė ūdata ‘igła do cerowania’, vifidas „kołowrotek’ (por. niem. Winde ‘wciągarki- ’). Terminologia budowlana, || meble: beskis barikis "ławka" (z niem. Bank pl. Binke), dakponė Serpe’ (z niem. Dachpfanne), évelis “oblius, drožtuvas' (iš vok. dial. héwel), éveliuoti "obliuoti' (vok. dial. hėweln), éveliodé "gulsčiukas' (z niem. dial. hewelėde), gévelis “saspara’ (z niem. dial. gebel), krūsė "miękkie krzesło, fotel" (por. niem. Krasse *pleciony fotel'), kėlnorius "piwnica' (z niem. Keller), liodė “szuflada' (niem. dial. /ūde "skrzynia'), mūrliotas “wieniec ścian dla ułożenia krokwi, krokwiowy’ (z niem. dial. miirenlatte), stėnderis "słupek ogrodzenia' (z niem. Stdnder), Syveris ‘pogrzebacz’ (z niem. Schieber), šiūrkštainis "“kaminas' (vok. Schornstein), špygelis "veidrodis" (vok. Spiegel), štiūlė "kėdė" (Stuhl), švėlis "poprzeczna belka' (por. niem. Schwelle "poprzeczny próg)", trémpelis "dolna część domu nad fundamentami’ (z niem. Trempel), vifikelis "kątownik, kąt' (z niem. Winkel; por. į vifikeli ‘kątem’). Słowa opisujące ir działalność i pracę człowieka: bygaras || bagaras "żerdź, kij' (por. niem. Bagger 'koparka, używana do kopania bursztynu'; por. bygaruoti || bagaruoti „wymachiwać żerdzią, kijem”), bilderiuoti „fotografować” (z niem. Bild l.mn. Bilder ‘obraz, fotografia’), brūkuūoti „potrzebować” (niem. brauchen), berštūoti „trzeć powrósłem’ (por. niem. Biirste „Szczotka”), bérstas „płachta z włókien roślinnych”, lioduoti „ładować, pakować” (niem. laden; por. liédingé „ładunek, część wozu*), pletioti „prasować (sukno)' (z niem. platten), ruliūoti „wyrównywać pole wałem, wałkować” (z niem. rollen „toczyć, turlać się”; por. rūlis „dziecko z opuchniętym brzuchem”), šapuoti „wypychać” (z niem. dial. šūpen; por. šapinė „materac”), šporūoti „oszczędzać” (niem. sparen), šneideriuoti „zajmować się krawiectwem” (por. niem. Schneider „krawiec”, por. šneideraitis ‘krawczyk’, šneiderka „krawcowa- ”). Dzieci, przybory do nauki: b6l/ė ‘piłka’ (niem. Ball, por. boliké „piłeczka”), gibūrzdukas „urodziny” (niem. Geburtstag), klingeris „dzwonek” (z niemieckiego wschodniopruskiego Klinger, dial. niem. Klingel; por. klingeriuoti „dzwonić dzwonkiem”), pernole „piórko” (z niem. dial. pernéle), spridikis „nauka” (por. niem. dial. predigt), špyliūoti „bawić się” (niem. spielen; por. prašpyliūoti kūrą „przegrać wojnę”), šiūlė „szkoła” (lietuvininków) (niem. Schule), tobytis „igrać, szaleć” (z niem. toben). Środki transportu: boné „pociąg” (z niem. Bahne, por. hybryd. borikelis „szyny kolejowe”), grdnta „droga żwirowa, droga” (niem. Grand „żwir”), liodingė „część wozu, ładunek” (z niem. dial. liéding), liogeris „łożysko wrzeciona” (z niem. dial. /6ger), pypeliuoti „sygnalizować” (z niem. dial. pipeln), pjpelis „sygnał samochodowy” (niem. dial. pipel), reipas „okucie koła” (niem. dial. reif), rūngas „poprzeczka kół” (niem. dial. runge), ratas „rower” (niem. Rad), šėpis „statek” (niem. Schiff), slypkos „sanie” (hybryd. z niem. dial. sleppe i słowiańskiego przyrostka -k-; por. Slypkutés „sanki”), Spdnegelis „metalowy sworzeń wozu” (niem. Spannegel). 130 Handel: (pa)burguoti „sprzedać na kredyt” (niem. borgen, por. ant bufgos „skolon’”), pygelininkas „drobny handlarz na targu” (por. niem. dial. pigel „budka”), reficelis „tragarz” (niem. Ranzen), stūkis ‘kawałek’ (niem. Stiick, por. stukėlis || stukelytis ‘kawałeczek’), šmūkuliuoti „zajmować się handlem, przemytem” (por. niem. schmuggeln; por. šmukulis || šmukūlninkas „biznesmen, spekulant- ”), iūlenderis „handlarz końmi” (z niem. Hollčnder ‘Holender’). Określanie czasu: jūnis „czerwiec” (niem. Juni), mumeiit „natychmiast”, miniūta ‘minuta’ (niem. Minute); por. miniūtininkas “wskazówka minutowa- ’), stūmda || stūnda ‘godzina’ (niem. Stunde); por. stūndininkas || stumdininkas “wskazówka godzinowa’; por. hybryd. piétstundė „przerwa obiadowa- ”). Państwo, administracja: caitunga ‘gazeta’ (niem. Zeitung), kaliūzė „więzienie” (por. niem. Klause „siedziba pustelnika”), rubėžgrabė „granica państwowa, granica między działkami gruntu” (hybryd. z niem. Graben „rów” i słow. py6emc). Słowa określające stan wewnętrzny i wygląd człowieka: drimelis „dorodny nastolatek” (por. niem. dial. drimmel), fėliūoti “brakować” (niem. fehlen, por. fėlė „brak (fizyczny)- ’, furši „zaradna kobieta” (niem. fursch), giliūkis “powodzenie, szczęście” (niem. Gliick, por. giliukingas ‘szczęśliwy’ od gliicklich, giliukingai ‘szczęśliwie’, negiliūkis ‘nieszczęście’), liūstas „dobry nastrój” (niem. Lust ‘nastrój’, por. liustavdti ‘bawić się’), špūkuūoti „straszyć” (niem. dial. spūken), špūkas „duch”, zjawa (z niem. dial. spike), Stimuoti „pasitikti” (niem. stimmen, por. iStimioti “wciąż cieszyć się dobrym zdrowiem- ”), štarkūs ‘dorodny’ (niem. stark), švicūoti ‘pocić się’ (niem. schwitzen), šakarinė „kobieta-- oszustka” (por. niem. schachern „spekulować, parać się brudnymi interesami”), špicbukauti „płatać figle” (por. niem. dial. Spitzbūbe ‘niegrzeczne dziecko’), unikulis „dorodny mężczyzna’ (por. niem. Onkel „wujek’). Stosunki międzyludzkie: dryveliuoti „niek.” szwargotać (po niemiecku)' (z niem. dial. drivel), dūneriuoti "lżyć, przeklinać' (por. niem. donnern "grzmieć', por. uždūneriuoti "zakląć'), ergeliuotis "kłócić się, gniewać się" (niem. argel'n), ergelis 'uraza, gniew’ (niem. Arger), kamaratas || kamarėtas (niem. Kamerad), liūosininkas (I' ūsininks) ‘pasożyt’ (por. niem. Lossman; ponadto por. liūosininkauti “być pasożytem- "), Iėbė (liebi) "dobre życie’ (niem. Leben “życie’), liutėrija "ryzyko' (niem. Lotterie "loteria'), Strydiotis "kłócić się, gniewać się' (niem. dial. stride, por. susištrydūoti "pokłócić się, posprzeczać'; (§)tridals "porywczy- ", (§)trydmikis "porywczy- '), ūmeriuoti "pleść bzdury' (por. niem. Humor ‘humor’). Choroby i ich leczenie: anysai “anyż’ (niem. Anies), špūliūoti *mieć biegunkę® (niem. spiilen “płukać’), šlektūoti "źle się czuć’ (por. niem. schlecht “zły, źle’; ponadto por. šlektūmas užėjo "zrobiło się niedobrze’, man §lektai ‘jest mi niedobrze’), Stinkspirutis ‘amoniak’ (por. niem. stinken ‘cuchnąć’), verkitioti "działać, pomagać’ (niem. werken). Różne inne słowa: bybelis “biblia’ (niem. Bybel), fursi moteris “zaradna kobieta’ (niem. fursch), jefgau || jafgau istikt. ‘jejku’ (por. niem. Herr Gott), jūksai "śmieci" (niem. Jucks), karnélé "rów, przekop’ (z niem. dial. karnél), kliuperis “wynagrodzenie za pracę w naturze’ (por. niem. dial. kluper ‘łapówka’), krépelis ‘kulawy’ (niem. Kriippel, por. krépeliuoti “kuleć’; ponadto por. kripal, kripal ‘interj. do określania kulenia się'), knipelis ‘kij’ (niem. Kniippel), kūrė ‘indyczka’ (z niem. dial. kure, por. kurinas ‘indyk’; ponadto por. kuriks || kurytis || kuriitis hibr. ‘indyczę’), rige3 131 lis ‘luitas, gabalas' (z niem. Riegel, por. zamarzł į rigel "zamarį zł kawałek, lita"), słabo ‘słabo’ (por. niem. schwach ‘silpnas’), stufkis "gandras" (vok. Storch). Niemieckie słowa, które į trafiły do lokalnej gwary żmudzkiej, dostosowały się do jej odpowiednich norm. Obecnie trudno rozstrzygnąć, w których przypadkach otrzymały litewskie, a w których żmudzkie formanty słowotwórcze. Jedno jest jednak jasne: Żmudzini iš znacznie przekształcili niemieckie słowa przejęte przez Litwinów z Małej Litwy. Oto z iš lietuvininkų gauto šiūpelė "czerpak' (por. niem. schopfen ‘czerpać’) Żmudzini utworzyir šį li słowo šiūpelinė i zaczęli go używać w znaczeniume “kobieta o krępej twarzy’, iš lietuvininkų spdtas ‘łopata’ (niem. Spaten) pasidarė spatinas ‘łopatka’. Do niemieckich nazw zup dodano żmudzką przyrostek ka -ynė, np., pliūmjnė “słodka zupa’, mūzynė "zupa mleczna- ", ryzynė "zupa z tartych kluseczek' itd. ir Żmudzini przyswoili sobie niemało t. y. hybryd, złożeń, iš słów lietuwińskich albo sami je utworzyli (obecnie trudno to ustalić). Jų jeden człon jest niemiecki, drugi litewski, np. borikelis „kolej” (hybr. iš niem. Bahne lit. ir kėlias), drankubilis „beczka do przechowywania pomyj” (z niem. dial. drank ‘pomiesir zane jedzenie’ lit. kubilas), żiūkspiros ‘trociny’ (z niem. Jucks „šiukšlės, atliekos” ir lit. spiros), Siefikripés „boczne barierki wozu’ (niem. Krippe „drabina”, por. też šienikripė „długa drabina”), štriūmpryšis *podwiązka do pończochy' (niem. Strumpf l. mn. Striimpfe). Zdarzają ir się zresztą bardzo zlituanizowane, po prostu przerobione słowa, np. šnipštukas (Litwini pruscy wymawiają šnipeldukas *nosówka' (niem. Schnupftuch, wok. dial. snūveldok „nosinė“). Litwini przejęli wariant dialektalny snūveldok, żyjąc jeszcze na Wschodzie Prus oraz przynosząc go na obszarze ir Kłajpedy į litewską stronę. Mówiąc o fleksyjnej adaptacji niemieckich rzeczowników, należy stwierdzić, że wyrazy kończące się spółgłoską twardą stały się w języku litewskim ar rzeczownikami o temacie na O, np. kurbas „kosz” (niem. Korb), bėrštas „szczotka” (niem. Biirste „szczotir ka”) itd. Liczba pojedyncza rzeczowników była nierzadko tworzona z niemieckiego tematu liczby mnogiej, np. bilderis „obraz, zdjęcie” (niem. Bild lm. Bilder), kinderis „dziecko” (od niem. Kind lm. Kinder) ir itd. Wiele rzeczowników otrzymało litewskie przyrostki deminutywne: -ytis, -elis, .-aitis (Żm. -atis), -ikė, -inė, np. kurytis „indyczek” (z niem. dial. kure), mučikė „czapeczka” (niem. Mütze), plecditis (plecdtis) „mały plac, mała działka” (niem. Platz „miejsce”), stukėlis „kawałek” (niem. Stück), stubinė „pokojówka, służąca” (niem. dial. stub, stūbe „pokój”). Zdarzały się również przypadki przeciwne (były one rzadkie), gdy od litewskich wyrazów podstawowych tworzono derywaty z niemieckim przyrostkiem, np. kiaulerija „świństwo, bałagan” (por. niem. Schweinerei — przyrostek -erei), pinkerija „zamęt, to, co jest zagmatwane”. Por. także fotografistas „fotograf”, elektristas „elektryk” itd. Niemieckie przymiotniki, które przedostały się do miejscowej litewszczyzny, zwykle otrzymywały litewski przyrostek -ingas®, np. giliukingas „szczęśliwy” (niem. glücklich), listingas „podstępny” (niem. listig). Por. odpowiednie przysłówki giliukingai, listingai. Przymiotniki hi 2 Przypomina niemieckie -ig-, -(/)ich i ma podobne znaczenie. 132 ruiidinas "okrągły" (niem. rund), kajitinas "zadowolony" utworzyć według litewskiego modelu kūpinas. į Czasowniki były najczęściej adaptowane poprzez dodawanie przyrostków -uoti (żm. -ūti, -auti), rzadziej pochodzenia słowiańskiego -avoti, np. dekiūoti “apdengti giinia’ (niem. decken), Jėliūoti "trūkti" (niem. fehlen), knibeliuoti ‘pracować, dłubać się' (por. niem. knibbeln "wiązać"), liustavoti "bawić się" (z niem. rzeczownika Lust “gera nuotaika’), pryštekiauti "pusryčiauti' (vok. Friihstiick "pusryčiai'), šlektūoti "blogai jaustis' (iš vok. schlecht “blogas’) ir kt. Kartais lietuviška priesaga pridėta prie vokiškos, pvz., dūneriauti "keikti" (vok. donnern ‘grzmieć’), planėrūoti ‘planować’ (niem. planieren), turnėrūoti "uprawiać sport, gimnastykować się’ (niem. turnieren). Czasowniki pochodzenia niemieckiego często mają litewskie przedrostki, np., apšampūoti “i¥barti’ įštimūoti "być w dobrym nastroju, zdrowiu’, muamioti ‘zmęczyć’ (niem. ahnen), pastelować "zamówić, zaopatrzyć' (niem. stellen), supuciioti ‘zjeść’, susiStrydioti ‘pokłócić się, poróżnić się’ (niem. dial. streiden), uZduneriuoti ‘przekląć’, užklingiūoti “uZsklesti’ (niem. Klinke ‘velké’). Zdarza się niemało zupełnie niezaadaptowanych niemieckich słów, np. fimama ‘senelé’ (niem. Oma "babcia'), ūpapa "dziadek" (niem. Opa), tata 'tatuś' (niem. Papa), briiit ‘chleb’ (niem. Brot), szpek „lašiniai“ (niem. Speck), mėser „peilis“ (niem. Messer), itrdm ‘tvirta’ (niem. dial. štrūm), štrėng „griežtas“ (vok. streng), fėst ‘tvirtas’ (vok. fest) kt. ir Jie liko nekaitomi nei linksniu, nei skaičiumi. Šiuo metu šiame straipsnyje aptarti germanizmai, nors gerai žinomi ir vyresnio amžiaus vietos gyventojams, jau sparčiai nyksta, veikiami bendrinės lietuvių kalbos. Zwykle używają ich tylko ludzie ze starszego pokolenia, zwłaszcza Lietuwininkowie. Młodzież, która uczęszczała do szkoły, doskonale rozumie, że wymienione słowa są już barbaryzmami, dlatego stara się zastępować je litewskimi odpowiednikami, choć nie zawsze jej się to udaje. ne Be Bez tych germanizmów oczywiście nie obywają się starsi wiekiem Żmudzini, mówiąc o przeszłości, o realiach Małej Litwy, czasami ir chcąc uczynić swój język bardziej obrazowym. Wiele germanizmów używają, rozmawiajsu ąc z miejscowymi Lietuwininkami, w których języku są one jeszcze dość żywotne. LITERATURA Kymnep/Kusimes II. H. DTHRYeCKHE TEPPHTOPHH K ITHHYECKHE rpasnusl. M.: M35-Bo AH CCCP, 1951. 280 c. Gimbutas J. Architektura litewskiej wsi na Litwie Mniejszej. Nowy Jork, 1958. 156 p. Kurchat H. Das Memeldndische ABC: Volkskundliches Wérterbuch des Memelandisches Dolnoniemiecki. Oldenburg: Siebert, 1964. 160 S. Sabaliauskas A. Rozwój leksyki języka litewskiego, jej wzbogacanie się w latach radzieckich // Język litewski w latach radzieckich. Wilno, 1967. P. 68—102. Zinkevičius Z. Historia języka litewskiego. D. 1: Pochodzenie języka litewskiego. Wilno: Nauka, 1964. 387 p. Weinreich U. Languages in Contact. N. Y.; Filadelfia, 1953. 147 p. 133 NIEMIECKIE ZAPOŻYCZENIA IN DIALekt LOKALNY ŻEMAIČIŲ OF NAUMIESTIS PodsumowaIn nie: w artykule autor analizuje pod a względem językowym skomplikowin aną sytuację małej of miejscowości Žemaičių Naumiestis. Tutaj lokalny Na gwarę żmudzką w dużym stopniu wpłynęli tak by zwani lietuvininkai, przybysze z byłego Wschodni Prusy i Kłajpeda Dzielnica. Ponadto lokalny Na gwarę żmudzką wpływ miał również by Przez długie stulecia język niemiecki. Interferencja the of Język niemiecki i lokalna gwara in pociągnęły za sobą przeorganizowanie wzorców we wszystkich dziedzinach of języka, takich jak system in fonetyczny, częściowo of morfologia i składnia oraz niemal as wszystkie obszary słownictwa. of As we Jak wiadomo, zapożyczanie leksykalne zachodzi, gdy a słownictwo odbiorcy is jest in nieadekwatne do środowiska of a kulturowego danej miejscowości. Artykuł podejmuje próbę to ujawnienia zakresu interferencof ji określonej przez by strukturę dwóch of języków pozostającyin ch w as kontakcie, a także as by czynniki pozajęzykoin we kontekst społeczno-kulturowy of kontakty językowe. Interferencja była wzajemna. Up do tej pory można prześledzić wiele litewskie słowa w in mowie potocznej of Niemców. Najbardziej konkretne zapożyczenia niemieckie, takie jak określenia as nowo wynalezionych i importowanych przedmiotów, były jedynie uzupełnieniami słownictwa lokalnej gwary żmudzkiej. Dość liczne germanizmy rozszerzyły swoje znaczenie, wiele z nich porzuciło dawne znaczenia i nabrało nowych. Wiele niemieckich semantemów zapożyczono z niemieckiego dialektu używanego w ówczesnej Małej Litwie. Niemieckie zapożyczenia, używane w miejscowym dialekcie żmudzkim Żemajtiszkiego Naumiestu, tworzą czternaście grup semantycznych. Zapożyczone słowa zostały zaadaptowane w dialekcie przejmującym, tj. w miejscowym dialekcie żmudzkim, zgodnie z fonetycznymi i morfologicznymi wzorcami języka litewskiego. Wśród złożeń hybrydowych możemy również wyróżnić te, w których rdzeń pozostaje niemiecki, lecz inny komponent przyjmuje litewskie elementy słowotwórcze: sufiksy, prefiksy, końcówki. Niektóre niemieckie słowa w ogóle nie podporządkowały się normom dialektu przejmującego. Ostatnio zapożyczenia stopniowo straciły swoje znaczenie w miejscowym dialekcie żmudzkim i są używane głównie w mowie starszych Żmudzinów i lietuvininkai.