Leksiniai germanizmai Žemaičių Naumiesčio šnektoje

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXVIII (1989) KALBŲ RYŠIAI IR SĄVEIKOS JANINA JANAVIČIENĖ LEKSYKALNE GERMANIZMY W GWARZE ŻMUDZKIEJ NAUMIESTIS Twierdzi się, że w ogólnej odmianie języka litewskiego germanizmów używa się około trzy razy mniej niż slawizmów (Sabaliauskas, 1967, 72). Podobnie jest w wielu dialektach. Jednak po szczegółowym zbadaniu gwary żmudzkiej Naumestis można stwierdzić, że proporcja ta jest w niej mniej więcej odwrotna. Tak duża interferencja języka niemieckiego w mowie miejscowej ludności była przede wszystkim wynikiem wielu czynników ekstralingwistycznych, ponieważ mają one większy wpływ na interferencję językową niż strukturalne różnice między językami (Weinreich, 1953, 3). Głównymi czynnikami ekstralingwistycznymi, które przyczyniły się do zadomowienia się niemieckich elementów leksykalnych w mowie mieszkańców Naumestis, były położenie geograficzne gwary i jej historia. Od średniowiecza Żmudź przygraniczną łączyły ścisłe więzi gospodarcze i handlowe z Prusami Wschodnimi i Krajem Kłajpedzkim. Miejscowi mieszkańcy pamiętają, że ich dziadkowie wozili na sprzedaż produkty rolne do Tylży, Ragnity, Rusnė, a nawet Królewca (por. także Кушнер, 1951, 229). Od XVIII—XIX wieku trwała migracja Litwinów pruskich (i Niemców) na Żmudź. Wraz z rozwojem kapitalizmu na Litwie małoletni i bezrolni mieszkańcy tych miejscowości udawali się w poszukiwaniu zarobku do Prus Wschodnich i Kraju Kłajpedzkiego. Początkowo zachodził także proces odwrotny. W tej żmudzkiej gwarze germanizmów jest mnóstwo, zwłaszcza w codziennej mowie starszego pokolenia. Wypowiadając się o sprzętach domowych, rzemiośle, przygotowywaniu żywności i paszy, opiece nad zwierzętami itp., co piąty lub szósty termin jest niemiecki. Niemal wszystkie nazwy elementów budowlanych, środków transportu, narzędzi rolniczych i ich części zostały również przyniesione przez wędrownych niemieckich rzemieślników, którzy budowali domy na Żmudzi. Na przykład, gdy w Prusach Wschodnich i na Żmudzi dawne dachy ze skośnymi, opuszczonymi końcami zastąpiono nowymi dachami dwuspadowymi, szczyty zaczęto nazywać gėveliais (por. niem. Giebel; Gimbutas, 1958, 156). Wszystkie germanizmy występujące w języku miejscowych Żmudzinów dzielą się na: 1) dawne zapożyczenia, które przetrwały prawdopodobnie jeszcze z czasów podboju krzyżackiego, np.: diktas ‘mocny’ (< niem. dial. dicht), pučoti ‘jeść, wcinać’ (< niem. dial. putzen), skūnė ‘stodoła’ (< niem. dial. schune, skunia, skuma), staldīs ‘obora’ (< niem. dial. stald), stubà ‘pokój’ (niem. dial. stuba, stub, stöbe)1 oraz 2) późniejsze zapożyczenia, które ze względu na pochodzenie są dwojakiego rodzaju: a) przyniesione przez Litwinów pruskich i b) przejęte bezpośrednio w kontaktach z Niemcami i zgermanizowanymi Litwinami pruskimi. 1 Tych i niektórych innych germanizmów z tej grupy używa nie tylko interesująca nas gwara, lecz także inni południowi i zachodni Żmudzini z obszaru przygranicznego. 127 Jak widać na przykładach, większość niemieckich leksemów trafiła do gwary żmudzkiej i języka lietuwininków nie z ogólnego języka niemieckiego, lecz z jego odmiany dialektalnej używanej w ówczesnych Prusach Wschodnich, głównie Plattdeutsch i Niederdeutsch, np.: kiulkis (lit. — kìlkis) ‘kluska z gotowanych ziemniaków i mąki’ (por. niem. dial. kilke), plūmė ‘śliwa’ (< niem. dial. plūme, por. ogólnoniemieckie Pflaume), štyvas ‘nieruchomy, zesztywniały’ (< niem. dial. štiw, por. ogólnoniemieckie steif), špicbukas ‘sos’ (< niem. spitz ‘ostry, kąśliwy’ + niem. dial. bübe ‘dziecko’). Żmudzini z pogranicza zapewne otrzymali wiele niemieckich zapożyczeń za pośrednictwem lietuwininków. Przynieśli oni wiele niemieckich słów z Prus Wschodnich i z okręgu kłajpedzkiego. Trudno dziś ustalić, które germanizmy Żmudzini zapożyczyli bezpośrednio od Niemców, a które za pośrednictwem lietuwininków. Jedno jest tylko pewne: pod wpływem lietuwininków wiele germanizmów stało się bardzo popularnych w gwarze żmudzkiej. Nie znając języka niemieckiego, Żmudzini zazwyczaj nie rozróżniają, które słowo jest niemieckie, a które litewskie. Zapożyczenia bez wątpienia uzupełniają i wzbogacają słownictwo, gdy nazywają konkretne, przyniesione lub wytworzone przedmioty (Weinreich, 1953, 53). Takimi były wspomniane niemieckie nazwy konkretnych narzędzi rolniczych i sprzętów domowych, np.: dišlius ‘dyszel wozu’, strangas ‘łańcuch’, rymas ‘pas techniczny’, liūdinge ‘część wozu’, repas ‘obręcz koła’, lecz w ogóle nie znają ich litewskich odpowiedników. Ogólnie rzecz biorąc, lietuwininkai przynieśli wiele przedmiotów nieznanych Żmudzinom oraz ich nazwy. Wszystkie te realia nazywali własnymi nazwami, najczęściej pochodzenia niemieckiego, które przejęli także Żmudzini. Nie bez pomocy lietuwininków Żmudzini przyswoili sobie wiele kalk semantycznych, np.: girinė kiaulė ‘dzik’ (por. niem. wildes Schwein), girinė antis ‘dzika kaczka’ (por. niem. wilde Ente) i in. Do takich germanizmów semantycznych należy jeszcze zaliczyć apstatyti ‘obszyć dzianiną’ (por. niem. absetzen), tykôji pėtnyčia (lietuwininkai mówią piėtnyčia) ‘Wielki Piątek’ (niem. stille Woche). Por. także šampos žodis ‘przekleństwo’ (niem. Schimpfwort), šampuoti (lietuwininkai mówią šėmpuoti) ‘przeklinać, złorzeczyć’ (od niem. schimpfen). Niektóre słowa, przechodząc do innego języka, zmieniają znaczenie, najczęściej je rozszerzając. Niekiedy całkowicie tracą pierwotną treść (Weinreich, 1953, 48, 49). Takie niemieckie leksemy występują również w gwarze żmudzkiej. Na przykład czasownik šapiuoti (od niem. schöpfen) oznacza dla lietuwininków, podobnie jak dla Niemców, ‘czerpać’, natomiast dla Żmudzinów ‘jeść’. Zawęziło się również znaczenie czasownika pucúoti ‘jeść, szorować’ (niem. dial. putzen). Lietuwininkai zachowali takie znaczenie, lecz dla Żmudzinów słowo to oznacza jedynie ‘jeść’, np. viską supucavo ‘zjadł wszystko’. Ciekawym przykładem zmiany znaczenia jest słowo ùlenderis ‘handlarz końmi’ (od niem. Holländer ‘Holender’), dawniej związane z kupnem i sprzedażą koni. Z czasem utraciło ono pierwotne znaczenie etnonimiczne ‘Holender’ i obecnie ùlenderis oznacza dla Żmudzina ‘handlarza końmi’. Inny przykład: Żmudzini zawęzili znaczenie przyniesionego przez lietuwininków słowa kėžas ‘ser’ (od niem. Käse), stosując je wyłącznie na określenie sera topionego. Twaróg w gwarze żmudzkiej nadal nazywa się serem. Lietuwininkai słowem kėžu określają każdy rodzaj sera. Należy zaznaczyć, że wiele niemieckich słów utrwaliło się w języku Żmudzinów i lietuwininków z okolic Žemaičių Naumiestis. Dawni lietuwininkai z Prus Wschodnich i Niemcy z okręgu kłajpedzkiego już ich nie znają, zwłaszcza tych słów, które przeszły do języka litewskiego z niemieckiego 128 tarminio varianto, pvz.: karnõlė ‘perkasa, griovys’ (iš vok. dial. karnõle), rigelis ‘buomas arkliams pririšti’ (vok. dial. rigel), štrãm ‘tvirtas’ (vok. dial. štrãm) ir kt. W gwarze żmudzkiej z okolic Žemaičių Naumiestis leksyka niemiecka tworzy następujące wyraźniejsze grupy semantyczne: artykuły gospodarstwa domowego, sprzęty i przedmioty codziennego użytku: akšelėnė ‘maszyna do przygotowywania sieczki’ (z niem. Hacksel ‘sieczka’), bliūberis ‘radio’ (z niem. blubern ‘bulgotać’), bríliai (wymawiane brylė) ‘okulary’ (z niem. Brille), kėdikė ‘łańcuszek, naszyjnik’ (hybryda z niem. dial. kėde), kūrbds ‘koszyk’ (por. kurbelis ‘koszyczek’, niem. Korb), liõdė ‘skrzynia sieczkarni’ (por. niem. dial. lôd ‘skrzynia’), pildekis ‘futrzana derka’ (z niem. Pelz ‘futro’, Decke ‘narzuta’), rantúotas (rántūts) viedra ‘wiadro z podziałką’ (hybryda, por. niem. Rand ‘krawędź’), rigelis ‘drąg do przywiązywania koni’ (z niem. dial. rigel), šiūpundė ‘siatka do noszenia siana i słomy’ (por. niem. schöpfen ‘czerpać’, Bund ‘wiązka, pęk’), štérkis ‘krochmal do bielizny’ (niem. Stärke), por. šterkiuoti (šterkiūti) ‘krochmalić’ (niem. stärken), tūžė ‘woreczek’ (z niem. Dose; por. tabõktūžė ‘hybryd. woreczek na tytoń’), vãnė ‘wanna’ (niem. Wanne), žãkas (žãks) ‘worek’ (por. niem. Sack). Potrawy, napoje: bydelis ‘mąka pytlowa’ (por. niem. beuteln ‘przesiewać mąkę przez sito’, zapewne z jego wariantu dialektalnego; por. żmudz. bydeluoti ‘przesiewać mąkę’), fýmbriūnė ‘piernik, lepsze ciasto’ (por. niem. Pfingsten ‘Zielone Świątki’, Brot ‘chleb’), gívierčai ‘przyprawy’ (z niem. Gewürze), karentai ‘fioletowe jagody ogrodowe’ (por. niem. Korinthe ‘drobne rodzynki’), kliūpsai ‘pulpety mięsne’ (z niem. Klops), krýgės ‘małe śliwki’ (z niem. Kriecke), lývervurstas ‘kaszanka wątrobiana’ (z niem. Leber ‘wątroba’, Wurst ‘kiełbasa’), marmaliõdė ‘marmolada’ (z niem. Marmelade), mašinà (mašýna) ‘kuchenka’ (por. Kochmaschine ‘kuchenka wiejska’), plūmė ‘śliwka’ (z niem. dial. plūme), pryštekis ‘śniadanie’ (z niem. Frühstück; por. żmudz. pryštekiauti ‘jeść śniadanie’), plėkiai ‘płatki owsiane’ (z niem. Flocke), šmántà ‘śmietana’ (z niem. dial. šmãnd), šmúltė ‘smalec wieprzowy’ (por. niem. Schmalz), šmekiuoti ‘próbować’ (schmecken), šmerlekiuoti ‘zajadać się’ (z niem. dial. smer licken ‘lizać tłuszcz’), šliūrpti ‘siorbać’ (niem. schlürfen), šliūpyti ‘żarłocznie jeść’ (por. niem. schlüpfen ‘ślizgać się, wyślizgiwać’; por. też šliūpas ‘dużo jedzący’), šukuliõdė ‘czekolada’ (niem. Schokolade), ùr kštas ‘kiełbasa’ (por. niem. Wurst), žamgurkis ‘ogórek nasienny, kiszony’ (por. niem. Samen ‘nasiona’, Gurke ‘ogórek’), žán kukas ‘ciasto warstwowe’ (por. niem. Sandkuchen ‘piaskowa babka’). Ubrania, obuwie: áncugas ‘garnitur’ (niem. Anzug), élškis ‘krawat’ (z niem. dial. hälschen; por. żmudz. pasielskiuoti ‘zawiązać krawat; wystroić się’), kedėlys ‘spódnica’ (z niem. dial. kedele), kleidė ‘sukienka’ (z niem. Kleide; por. hybryd. kleidikė ‘mała sukienka’), kuzjākas (kuzjāks) ‘marynarka’ (por. niem. dial. koz jake ‘płaszcz podróżny’), germúlka ‘czapka z daszkiem’ (por. niem. dial. germõle), mùčė ‘czapka’ (z niem. dial. mutze; por. mučikė ‘damska czapeczka’), šiūržis ‘fartuch’ (z niem. Schürze), štrūmpos ‘pończochy’ (z niem. Strümpfe), štýfeliai ‘buty z cholewami’ (niem. Stiefeln), zandālės ‘letnie pantofelki’ (niem. Sandale). Narzędzia pracy, maszyny, urządzenia: ākas ‘motyczka’ (z niem. Hacke; por. akãtis < akãitis ‘mała motyczka’; por. też akūoti ‘rąbać, motyczyć’, z niem. hacken, kūpstakis hybryd. ‘motyczka’), drėšmašynė ‘maszyna młócąca’ (niem. dreschen ‘młócić’), ėkelis ‘szydełko’ (z niem. Häckel; por. ėkeluoti ‘robić szydełkiem’ (niem. häckeln), kāras 9. 678 129 ‘wózek ręczny’ (z niem. Karren; por. karioti ‘wieźć na taczce’ – z niem. karren), kripė ‘drabina’ (z niem. dial. krüppe; por. kripės ‘burty wozu’, kripikė ‘drabinka’), krūzai ‘falbanki’ (z niem. Krause; por. apkrūziuoti ‘obszyć falbankami’), maṅgalis ‘urządzenie do prasowania ubrań’ (z niem. Mangel), mangaliuoti ‘wałkować, gnieść’ (niem. mangeln), hybryd. susimaṅgaliavęs ‘pognieciony’, šlegą ‘młotek’ (niem. Schlägel), štapnotelis ‘igła do cerowania’ (z niem. dial. stopnōdel; por. štapuoti ‘cerować’ z niem. stopfen), por. też štapinė adata ‘igła do cerowania’, vīndas ‘kołowrotek’ (por. niem. Winde ‘wciągarki’). Terminologia budowlana, meble: beṅkis || baṅkis ‘ławka’ (z niem. Bank, lm. Bänke), dakponė ‘dachówka’ (z niem. Dachpfanne), ėvelis ‘strug, hebel’ (z niem. dial. hėwel), ėveliuoti ‘heblować’ (niem. dial. hėwelṇ), ėveliodė ‘poziomnica’ (z niem. dial. hewelōde), gėvelis ‘krokiew’ (z niem. dial. gebel), kraše ‘miękki fotel’, fotelis (por. niem. Krasse ‘pleciony fotel’), kėlnorius ‘piwnica’ (z niem. Keller), liōdė ‘szuflada’ (niem. dial. lōde ‘skrzynia’), mūrluotas ‘wieniec ścian pod krokwie, krokwiowy’ (z niem. dial. mūrenlatte), stenderis ‘słupek ogrodzenia’ (z niem. Ständer), šveris ‘szyber piecowy’ (z niem. Schieber), šiurkštainis ‘komin’ (niem. Schornstein), špygelis ‘lustro’ (niem. Spiegel), štūlė ‘krzesło’ (Stuhl), švelis ‘belka poprzeczna’ (por. niem. Schwelle ‘próg poprzeczny’), trėmpelis ‘dolna część domu nad fundamentami’ (z niem. Trempel), viṅkelis ‘węgielnica, kąt’ (z niem. Winkel; por. į viṅkelį ‘pod kątem’). Wyrazy opisujące działalność i pracę człowieka: býgaras || bàgaras ‘tyczka, kij’ (por. niem. Bagger ‘koparka, używana do wydobywania bursztynu’; por. býgaruoti || bàgaruoti ‘wymachiwać tyczką, kijem’), bilderiuoti ‘fotografować’ (z niem. Bild lm. Bilder ‘obraz, fotografia’), brūkuoti ‘być potrzebnym’ (niem. brauchen), berštuoti ‘trzeć myjką’ (por. niem. Bürste ‘szczotka’), bérštas ‘myjka’, liodúoti ‘ładować, pakować’ (niem. laden; por. liódingė ‘ładunek, część wozu’), pletúoti ‘prasować (sukno)’ (z niem. platten), ruliuoti ‘wyrównywać pole wałem, wałkować’ (z niem. rollen ‘toczyć, turlać’; por. rūlis ‘otyłe dziecko’), šapuoti ‘upychać’ (z niem. dial. šāpen; por. šapinė ‘materac’), šporuoti ‘gromadzić’ (niem. sparen), šneideriuoti ‘pracować jako krawiec’ (por. niem. Schneider ‘krawiec’, por. šnėideraitis ‘krawczyk’, šnėiderka ‘krawcowa’). Dzieci, przybory szkolne: bōlė ‘piłka’ (niem. Ball, por. bolikė ‘mała piłeczka’), gibūrzdūkas ‘urodziny’ (niem. Geburtstag), klingeris ‘dzwonek’ (z prusko-niem. Klinger, niem. standardowego Klingel; por. klingeriuoti ‘dzwonić dzwonkiem’), pernolė ‘pióro’ (z niem. dial. pernōle), spridikis ‘pouczenie’ (por. niem. dial. predigt), špyliúoti ‘bawić się’ (niem. spielen; por. pra špyliuoti kārą ‘przegrać wojnę’), šūlė ‘szkoła’ (u Lietuwininków) (niem. Schule), tōbytis ‘psocić, szaleć’ (z niem. toben). Środki transportu: bōnė „pociąg” (z niem. Bahn, por. hybryd. bōnikelis „tory kolejowe”), gránta „droga żwirowa, droga” (niem. Grand „żwir”), liódingė „część wozu, ładunek” (z niem. dial. lióding), liōgeris „łożysko osi” (z niem. dial. lōger), pýpeliuoti „sygnalizować” (z niem. dial. pīpeln), pýpelis „sygnał samochodu” (niem. dial. pīpel), reīpas „obręcz koła” (niem. dial. reif), rūngas „poprzeczka kół” (niem. dial. runge), rātas „rower” (niem. Rad), šėpis „statek” (niem. Schiff), šlýpkos „sanki” (hybryd. z niem. dial. sleppe i słowiańskiego przyrostka -k-; por. šlypkūtės „małe sanki”), špānegelis „metalowy sworzeń wozu” (niem. Span ne gel). 130 Handel: (pa)burguoti ‘sprzedawać na kredyt’ (niem. borgen, por. ant būrgos ‘na kredyt’), pygelininkas ‘drobny handlarz na targu’ (por. niem. dial. pigel ‘budka’), reñčelis ‘tobołek’ (niem. Ranzen), štūkis ‘kawałek’ (niem. Stück, por. stukėlis || stukelytis ‘kawałeczek’), šmūkuliuoti ‘zajmować się handlem, przemytem’ (por. niem. schmuggeln; por. šmukulis || šmukūlninkas ‘biznesmen, spekulant’), ūlenderis ‘handlarz końmi’ (z niem. Holländer ‘Holender’). Określanie czasu: jūnis ‘czerwiec’ (niem. Juni), mumėnt ‘natychmiast’, miniūta ‘minuta’ (niem. Minute); por. miniūtininkas ‘wskazówka minutowa’), štūmda || štūnda ‘godzina’ (niem. Stunde); por. štūndininkas || štūmdininkas ‘wskazówka godzinowa’; por. hybryd. piėtstundė ‘przerwa obiadowa’). Państwo, administracja: caitunga ‘gazeta’ (niem. Zeitung), kaliūžė ‘więzienie’ (por. niem. Klause ‘siedziba pustelnika’), rubėžgrabė ‘granica państwowa, granica między działkami’ (hybryda z niem. Graben ‘rów’ i słow. рубеж). Wyrazy określające stan wewnętrzny i wygląd człowieka: drimelis ‘wyrośnięty nastolatek’ (por. niem. dial. drimmel), fėliūoti ‘brakować’ (niem. fehlen, por. fėle ‘brak (fizyczny)’, furši ‘obrotna kobieta’ (niem. fursch), giliūkis ‘powodzenie, szczęście’ (niem. Glück, por. giliūkingas ‘szczęśliwy’ od glücklich, giliūkingai ‘szczęśliwie’, negiliūkis ‘nieszczęście’), liūstas ‘dobry nastrój’ (niem. Lust ‘nastrój’, por. liūstavóti ‘mieć wesołe myśli’), špūkioti ‘straszyć się’ (niem. dial. spūken), špūkas ‘duch’, zjawa (z niem. dial. spūke), štimuoti ‘pasować’ (niem. stimmen, por. įštimuoti ‘wciąż cieszyć się dobrym zdrowiem’), štarkūs ‘krzepki’ (niem. stark), švičiuoti ‘pocić się’ (niem. schwitzen), šakarinė ‘oszustka’ (por. niem. schachern ‘spekulować, parać się nieuczciwymi interesami’), špibukauti ‘płatać figle’ (por. niem. dial. Spitzbube ‘niesforne dziecko’), ūnkulis ‘postawny mężczyzna’ (por. niem. Onkel ‘wujek’). Relacje międzyludzkie: dryveliuoti ‘pogardl. bełkotać (po niemiecku)’ (z niem. dial. drivel), dūneriuoti ‘złorzeczyć, przeklinać’ (por. niem. donnern ‘grzmieć’, por. uždūneriuoti ‘zakląć’), ergeliuotis ‘kłócić się, złościć się’ (niem. ärgel’n), ergelis ‘uraza, złość’ (niem. Ärger), kamarātas || kamarōts (niem. Kamerad), liūosininkas (l’ūsininks) ‘lokator’ (por. niem. Lossman; por. także liūosinininkauti ‘być lokatorem’), lėbė (liebi) ‘dobre życie’ (niem. Leben ‘życie’), liutėrija ‘ryzyko’ (niem. Lotterie ‘loteria’), štrydūotis ‘kłócić się, złościć się’ (niem. dial. strīde, por. susištrydūoti ‘pokłócić się, posprzeczać’; (š)trydals ‘porywczy’, (š)trydmikis ‘porywczy’), ūmeriuoti ‘gadać bzdury’ (por. niem. Humor ‘humor’). Choroby i ich leczenie: anyšai ‘anyż’ (niem. Anies), špūliuoti ‘mieć biegunkę’ (niem. spülen ‘płukać’), šlektūoti ‘źle się czuć’ (por. niem. schlecht ‘zły, źle’; por. także šlektumas užėjo ‘zrobiło mi się niedobrze’, mán šlektai ‘jest mi niedobrze’), štinkspirutis ‘amoniak’ (por. niem. stinken ‘wydzielać zapach’), verkiūoti ‘działać, pomagać’ (niem. werken). Różne inne wyrazy: bybelis ‘Biblia’ (niem. Bybel), furši moteris ‘obrotna kobieta’ (niem. fursch), jėrgau || jār̄gau wykrz. ‘ojej’ (por. niem. Herr Gott), jūksai ‘śmieci’ (niem. Jucks), karnōlė ‘rów, przekop’ (z niem. dial. karnōl), kliūperis ‘zapłata za pracę w naturze’ (por. niem. dial. kluper ‘łapówka’), krėpelis ‘kaleka’ (niem. Krüppel, por. krėpeliuoti ‘utykać’; por. także kripal, kripal ‘wykrz. określające utykanie’), knīpelis ‘kij’ (niem. Knüppel), kūrė ‘indyczka’ (z niem. dial. kure, por. kūrinas ‘indyk’; por. także kurūks || kurūtis || kurūtis hybryd. ‘indyczątko’), rige- 9* 131 lis ‘bryła, kawałek’ (z niem. Riegel, por. sušālo į rigeļi ‘zamarzło w bryłę’), švākai ‘słabo’ (por. niem. schwach ‘słaby’), sturkis ‘bocian’ (niem. Storch). Niemieckie wyrazy, które weszły do lokalnej gwary żmudzkiej, przystosowały się do jej odpowiednich norm. Obecnie trudno ustalić, w których przypadkach przyjęły słowininkowskie, a w których żmudzkie formanty słowotwórcze. Jedno jest jednak pewne: wyrazy niemieckie przejęte od słowininków Żmudzini znacznie przekształcili. Na przykład od przejętego od słowininków šūpelė ‘czerpak’ (por. niem. schöpfen ‘czerpać’) Żmudzini utworzyli šūpelinė i zaczęli używać tego wyrazu w znaczeniu ‘kobieta o dużej twarzy’; od słowininkowskiego spātas ‘łopata’ (niem. Spaten) utworzyli spātinas ‘mały czerpak’. Do niemieckich nazw zup dodano żmudzką końcówkę -ynė, np. plūmynė ‘słodka zupa’, mūžynė ‘zupa mleczna’, ryžynė ‘zupa z tartych kluseczek’ itd. Żmudzini przyswoili wiele hybryd, tj. wyrazów złożonych, od słowininków albo sami je utworzyli (obecnie trudno to ustalić). Jeden ich człon jest niemiecki, drugi litewski, np. bonkelis ‘kolej’ (hybryda z niem. Bahnė i lit. kelias), drānkubilis ‘beczka do przechowywania pomyj’ (z niem. dial. drānk ‘pomyje’ i lit. kubilas), žūkspiros ‘trociny’ (z niem. Jucks ‘śmieci, odpady’ i lit. spiros), šienkripės ‘boczne przegrody wozu’ (niem. Krippe ‘drabina’, por. także šienkripė ‘długa drabina’), strūmpryšis ‘podwiązka do pończoch’ (niem. Strumpf, lm. Strümpfe). Zdarzają się też wyrazy mocno zlitewszczone, wręcz przekształcone, np. šnipštukas (słowininkowie wymawiają šnipeldukas ‘chusteczka do nosa’ (niem. Schnupftuch, niem. dial. snūveldok ‘chusteczka do nosa’). Słowininkowie zapewne przejęli wariant gwarowy snūveldok jeszcze w czasie zamieszkiwania Prus Wschodnich i Kraju Kłajpedzkiego, a następnie przynieśli go na stronę litewską. Odmieniającą adaptację niemieckich rzeczowników należy opisać następująco: wyrazy zakończone twardą spółgłoską lub samogłoską w języku litewskim stawały się rzeczownikami o temacie na -ō, np. kurbas ‘kosz’ (niem. Korb), bėrš tas ‘myjka’ (niem. Bürste ‘szczotka’) itd. Liczbę pojedynczą rzeczowników często tworzono od niemieckiego tematu liczby mnogiej, np. bilderis ‘obraz, fotografia’ (niem. Bild, lm. Bilder), kiñderis ‘dziecko’ (z niem. Kind, lm. Kinder) itd. Wiele rzeczowników otrzymało litewskie przyrostki deminutywne: -ytis, -elis, -aitis (żm. -ātis), -ikė, -inė, np. kurūtis ‘indyczątko’ (z niem. dial. kure), mucikė ‘czapeczka’ (niem. Mütze), plecaitis (plecātis) ‘mały skrawek, mała działka’ (niem. Platz ‘miejsce’), stukėlis ‘kawałek’ (niem. Stück), stubinė ‘pokojówka, służąca’ (niem. dial. stub, stōbe ‘pokój’). Zdarzały się też przypadki odwrotne (nieczęste), kiedy od litewskich wyrazów podstawowych tworzono derywaty z niemieckim przyrostkiem, np. kiaulerija ‘świństwo, nieporządek’ (por. niem. Schweinerei — przyrostek -erei), pinkerija ‘plątanina, coś splątanego’. Por. także fotografistas ‘fotograf’, elektristas ‘elektryk’ itd. Niemieckie przymiotniki, które weszły do lokalnej litewszczyzny, zazwyczaj otrzymywały litewski przyrostek -ingas², np. giliukingas ‘szczęśliwy’ (niem. glücklich), listingas ‘podstępny’ (niem. listig). Por. odpowiadające im przysłówki giliukingai, listingai. Przymiotniki ² Przypomina on niemieckie -ig-, -(l)ich i ma podobne znaczenie. 132 ruūdinās ‘okrągły’ (niem. rund), kantīnas ‘zadowolony’ utworzono według litewskiego modelu kūpinds. Czasowniki adaptowano głównie przez dodawanie przyrostków -uoti (żm. -ūti, -auti), rzadziej pochodzącego ze słowiańszczyzny -avoti, np. dekīuoti ‘przykryć derką’ (niem. decken), fėliūoti ‘brakować’ (niem. fehlen), knibeliuoti ‘majsterkować, dłubać’ (por. niem. knibbeln ‘wiązać’), liūstavoti ‘bawić się’ (od niem. rzeczownika Lust ‘dobry nastrój’), pryš-tekiauti ‘jeść śniadanie’ (niem. Frühstück ‘śniadanie’), šlekčiūoti ‘źle się czuć’ (od niem. schlecht ‘zły’) itd. Czasami litewski przyrostek dodano do niemieckiego, np. dū-neriūoti ‘przeklinać’ (niem. donnern ‘grzmieć’), planeriūoti ‘planować’ (niem. planieren), turnerūoti ‘uprawiać sport, gimnastykować się’ (niem. turnieren). Czasowniki pochodzenia niemieckiego często mają litewskie przedrostki, np. apšam-pūoti ‘zbesztać’, ištimūoti ‘być w dobrym nastroju, cieszyć się dobrym zdrowiem’, nudnūoti ‘zmęczyć’ (niem. ahnen), pasteliūoti ‘zamówić, zapewnić’ (niem. stellen), supučūoti ‘zjeść’, susištrydūoti ‘pokłócić się, poróżnić’ (niem. dial. streiden), uždūneriūoti ‘zakląć’, užklingiūoti ‘zamknąć na zasuwę’ (niem. Klinke ‘klamka’). Zdarza się sporo zupełnie niezaadaptowanych wyrazów niemieckich, np. ūmama ‘babcia’ (niem. Oma ‘babunia’), ūpapa ‘dziadek’ (niem. Opa), papā ‘tatuś’ (niem. Papa), briūt ‘chleb’ (niem. Brot), špėk ‘słonina’ (niem. Speck), męser ‘nóż’ (niem. Messer), štrām ‘mocny’ (niem. dial. štrām), štrēng ‘surowy’ (niem. streng), fēst ‘twardy’ (niem. fest) itd. Pozostały nieodmienne przez przypadki i liczby. Obecnie omówione w tym artykule germanizmy, choć dobrze znane starszym mieszkańcom miejscowości, szybko zanikają pod wpływem ogólnolitewskiego języka. Zwykle posługują się nimi tylko osoby starszego pokolenia, zwłaszcza Lietuvininkai. Młodzież, która uczęszczała do szkoły, doskonale rozumie, że wspomniane wyrazy są już barbarzyzmami, dlatego stara się zastępować je litewskimi odpowiednikami, choć nie zawsze jej się to udaje. Oczywiście, starsi Żmudzini nie mogą się obyć bez tych germanizmów, gdy mówią o przeszłości, o realiach Litwy Mniejszej, a czasem chcą, by ich język stał się bardziej obrazowy. Wielu germanizmów używają, rozmawiając z miejscowymi Lietuvininkai, w których języku są one nadal dość częste. LITERATŪRA Кушнер/Кнышев П. И. Этнические территории и этнические границы. М.: Изд-во АН СССР, 1951. 280 с. Gimbutas J. Lietuvių sodžiaus architektūra Mažojoje Lietuvoje. New York, 1958. 156 p. Kurchat H. Das Memelländische ABC: Volkskundliches Wörterbuch des Memelländisches Niederdeutsch. Oldenburg: Siebert, 1964. 160 S. Sabaliauskas A. Lietuvių kalbos leksikos raida, jos turtėjimas tarybiniais metais // Lietuvių kalba tarybiniais metais. V., 1967. P. 68–102. Zinkevičius Z. Lietuvių kalbos istorija. D. 1: Lietuvių kalbos kilmė. V.: Mokslas, 1964. 387 p. Weinreich U. Languages in Contact. N. Y.; Philadelphia, 1953. 147 p. 133 GERMAN LOANWORDS IN THE LOCAL DIALECT OF ŽEMAIČIŲ NAUMIESTIS Summary In the paper the author analyses a linguistically complicated situation in the small locality of Žemaičių Naumiestis. Here the local Samogitian dialect was greatly influenced by the so-called lietuvininkai, newcomers from former Eastern Prussia and the Klaipėda District. Furthermore, the local Samogitian dialect had also been influenced by the German language for long centuries. The interference of the German language in the local dialect implied the rearrangement of patterns in all domains of the language, such as the phonetic system, partly morphology and syntax and almost all areas of the vocabulary. As we know, lexical borrowing occurs when a recipient vocabulary is inadequate in the cultural environment of a given locality. The paper attempts to disclose the extent of interference determined by the structure of two languages in contact as well as by non-linguistic factors in the socio-cultural context of language contacts. The interference was mutual. Up till now one can trace many Lithuanian words in the oral speech of the Germans. The most concrete German loanwords, such as designations for newly invented and imported objects were mere additions to the vocabulary of the local Samogitian dialect. Quite a number of Germanisms extended their content, many discarded their old meanings and acquired new ones. Many German semantemes were borrowed from the German dialect, used in former Lithuania Minor of the time. German loanwords, used in the Žemaičių Naumiestis local Samogitian dialect, form fourteen semantic groups. The borrowed words were adapted in the recipient dialect, i. e. the local Samogitian dialect according to the phonetic and morphological patterns of the Lithuanian language. Among the hybrid compounds we can also distinguish those in which the stem remains German but another component acquires the Lithuanian word-forming elements: suffixes, prefixes, endings. Some of the German words did not obey the norms of the recipient dialect at all. Lately the loanwords have lost gradually their significance in the local Samogitian dialect and are used mostly in the speech of elder Samogitians and lietuvininkai.