Seniausi lietuvių kalbiniai kontaktai su slavais

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXVIII (1989) JĘZYKÓW ZWIĄZKI IR INTERAKCJE GWAR PERYFERYJNYCH ZWIĄZKI SU SĄSIEDNIMI JĘZYKAMI ZIGMAS ZINKEVIČIUS NAJSTARSZE LITEWSKIE JĘZYKOWE KONTAKTY SU ZE SŁOWIANAMI To dość zawiły temat. Niełatwo ustalić początek kontaktsu ów Litwinów ze Słowianami, a jų także ir omówić ich przebieg i charakter. Wiele trzeba ką ujmować w przybliżeniu, czynić pewne założenia. Najpierw należy omówić rų sytuację w tamtym okresie, na ile jest to możliwe na podstawie danych lingwistyki, archeologii i historii. W iš okresie intensywnej ir ekspansji Słowian (około VII w.), kiedy Słowianie dotarli do Pskowa — W regionie nowogrodzkim zróżnicowanie językowe Bałtów wschodnich musiało być jeszcze stosunkowo niewielkie. Pod względem językowym Litwini niewiele į jeszcze różnili się wówczas od plemion bałtyckich zamieszkujących dalej na wschód. Granica ir językowa bałtycko-słowiańska musiała przebiegać gdzieś w pobliżu Mińska, Połocka ir Pskowa. W epoce tej Słowianie nie sięgali jeszcze obszaru zajmowanego w czasach historycznych przez Litwinów. Zatem ir bezpośrednie kontakty między przodkami dzisiejszych ir Litwinów a ar Słowianami raczej nie mogły istnieć. Kontakty takie musiały zachodzić jedynie między naszymi krewniakami zamieszkującymi ir dalej na wschodzie a Słowianami wschodnimi. Echa kontaktów tų naszych przodków mogły do nas ir nie dotrzeć, przynajmniej w obecnym języku litewskim nie znajdujemy ich śladów. jų Badacze hydronimii, archeolodzy, ir stwierdzają, że zachodnia część Naddnieprza, zwłaszcza między Prypecią ir a górnym Niemnem, pozostała na uboczu wczesnej ekspansji Słowian. W rejonie terytorium litewskiego fala słowiańska była późniejsza, datowana na VIII — IX stulecia, i ir ne tak masowa. Najwyraźniej przesuwali się tam ne wyłącznie prawdziwi Słowianie, lecz także ir zasymilowane przez nich grupy etnicznych Bałtów. Odmienny charakter slawizacji hydronimii bałtyckiej wskazują ir dane archeologiczne: w wielu miejscach aż do XII — XIII a. zachowały się wyspy języków bałtyckich. Język tych Bałtów musiał już wtedy nieco różnić się od języka przodków Litwinów zamieszkujących dalej na zachód. Jednak gdzie przebiegała granica między jednymi a drugimi i jak ji wyraźna była, dziś możemy tylko zgadywać. Tuż przed nawiązaniem į bezpośredniego su kontaktu z — o przodkami Litwinów nie mogło to raczej nastąpić wcześniej niż na początku IX w. — plemiona wschodniosłowiańskie doświadczyły niemałych przemian, które miały decydujące znaczenie dla dalszego rozwoju ich samych, ich języka oraz stosunków z językami bałtyckimi. Albowiem w epoce wikingów (mniej więcej od VIII w.) przez ziemie zajęte przez Słowian wschodnich, rzekami i jeziorami, przebiegał słynny wareski (wikiński) szlak wodny z Bałtyku na Morze Czarne. Połączył plemiona wschodniosłowiańskie zarówno z krajami skandynawskimi, jak i z Bizancjum oraz jego centrum Konstantynopolem, bardzo ożywił więzi handlowe i inne. W tej epoce w językach słowiańskich przybyło słów odzwierciedlających różne nowości, zapożyczonych z Europy Zachodniej za pośrednictwem Germanów. Ich pierwszym źródłem był najczęściej język łaciński. Szczególnie wielkie znaczenie miało utworzenie w IX w. państwa wschodniosłowiańskiego — Rusi Kijowskiej. Państwo to zjednoczyło plemiona słowiańskie, skonsolidowało je, przyczyniło się do niwelacji cech gwarowych, a ogólnie wzmocniło integrację językową Słowian wschodnich. 4 988 m. iš bizantyjskiej greki į Kijowa Do Rusi przybyło chrześcijaństwo. Założono pierwsze biskupstwa bliżej Litwy — W Połocku, Nowogrodzie, Turowie i Włodzimierzu. Orientacja į na wysoką kulturę bizantyjsiš ką zasadniczo wpłynęła na słowiański sposób życia. Co najważniejsze, wraz z chrześcijaństwem otrzymano pismo. Od końca X wieku cele misyjne i wysiłki į zmierzające do chrystianizacji ir plemion bałtyckich — zaczęły sprzyjać rozprzestrzenianiu się Słowian na ziemiach Bałtów. Chrześcijaństwo znacznie przyspieszyło slawizację bałtyckich wysp na wschodzie i, jak się wydaje, było jį najważniejszym czynnikiem, który o tym przesądził. Litwini į najwcześnisu ej musieli zetknąć się ze ir wschodniosłowiańskimi plemionami Krywiczów i Dregowiczów. Pierwsze z nich osiedliło się niemal wzdłuż całego wschodniego obrzeża ziem litewskich. W tym me regionie od X a. umocniło się założone przez Krywiczów księstwo połockie. Ji zmusili sąsiednich Łatgalów do płacenia daniny — Jersyki ir księstwa Kuokenesu. Starało się rozszerzać swoje wpływy ir į ziemie litewskie. Į na południowy wschód od Litwinów, w górnym iš dorzeczu Niemna, od dawna żyli nasi krewni Jaćwingowie. Su z jakimi wschodniosłowiańskie plemię Dregowiczów zetknęło się dość wcześnie, być może jeszcze VIII a. Tak sądzić be skłania między innymi zeslawizowana nazwa rzeki Merecz Mepeu, która musiała powstać jeszcze przed pełnogłosem (pełnogłosem, ros. nosmozaacue) ir przejściem k miękkiej głoski w afrykatę w języku wschodnich Słowian. W Ziemi Jaćwingów Dregowicze X—XI a. założyli ważne miasta Wołkowysk, Grodno, Słonim, Nowogródir ek itd. Wtedy musieli wejść w bezpośredį ni kontakt z su zamieszkującymi tutaj Litwinami. Wszystkie te wczesne kontakty Litwinów ze Słowianami su wschodnimi nie mogły nie wywrzeć wpływu na rozwój języka. Najbardziej interesują nas tutaj odzwierciedjų lenia w naszym języku, zwłaszcza to innowacje języka litewskiego z omawianego okresu, które objęły ir wschodnią część su obszaru t. y. wspólnego ze Słowianami, takie, które su można wiązać z odpowiednimi zjawiskami języka Słowian wschodnich. Iš za taką innowację w dziedzinie wokalizą, mu uważa am się an, na wschodzie Litwy przejście Y, w un, um, np., Zysis „gęś”, runka „ręka”, sūmtis “czerpak’. Por. słowiańskie reka > ros. pyka ‘ręka’. W zachodniobałtyckich ir językach, w zachodniej części obszaru języka litewskiego, takiej zmiany nie ma, ponieważ nie dochodziło tu do kontaktów ze Słowianami su wschodnimi; tu istniał kontakt (Prusów, Jaćwingów, Litwinów pruskich) jedynie ze Słowianami zachodnimi, którzy zachowali su nosówkę w stanie nienaruszonym albo w pewnych ¢ przypadkach mieli zamiast niej por. ę ¢, polskie reka ‘ręka’. Oczywiście, 4, an, dla am zwężenia fonetyczną przesłanką — była asymilacyjna wpływ głoski — nosowej tkwiący w je pralietuwskim (jak w) ir języku słowiańskim, lecz jego realizacja obok Słowian wschodnich, u których proces ten zachodził wcześniej, skłania nas do wiązania omawianej 4, zmiany an, am z analogicznsu ym zjawiskiem fonetyki wschodniosłowiańskiej. Iš litewskich książąt Dauspranga, Wiszimanta ir wschodnich form imion Kintena Rusi (tzw. w) Latopisie Ipatijewskim por. Josscnpynko, Bumumy(nu)ms, Kul(nu)meniū widać, że na wschodzie Litwy już na a. początku XIII wieku am an, zmieniło um się w un, ir (podobnie jak en, em > in, im) był faktem dokonanym. Formy imion chrzcielnych Antanas ir Afdrius wschodnioaukštaitiskie Untdnas ir Ufidrius wskazuje, że ta przemiana musiała rozpocząć się w XI w., po 988 kiedy ochrzczeni zostali Słowianie wschodni. Zatem najprawdopodobniej am an, (i en, em) przeszły w un, (odp. um in, im) XI— XII w., samogłoo ska nosowa ą (odp. ¢) odpowiednio się zmieniło į ų (do) jeszcze wcześniej, być może nawet około IX— X a. Por. wczesną zmianę an, w en języku łotewskim (około 1200 m. już było wo, ie), odziedziczoną najprawdopodobniej iš Z czasów księstwa Jersyki, gdy Łatgalowie bardzo blisko kontaktowali się ze wschodnimi Słowianami, a su nawet byli przez nich rządzeni, płacili daninę Połockowi. Spośród zjawisk konsonantyzmu związanych ze wschodnimi Słowianami należy przede wszystkim wskazać jotację i palatalizację spółgłosek, które Słowianie znali już wcześniej. W językach bałtyckich zjawiska te pojawiły się później i najbardziej dotknęły język tych plemion, które znajdowały się bliżej Słowian. Por. *si> š w językach łotewskim i pruskim. W języku litewskim najwyraźniejszą paralelę jotacji ze słowiańszczyzną stanowi przemiana *ti, *di w afrykaty, która dokonała się najprawdopodobniej w XIII —XIV w. i była intensywniejsza we wschodniej części obszaru, na zachodzie zaś późniejsza i mniej intensywna (por. prawo afrykat żmudzkich). Palatalizacja spółgłosek przed. przednią wokalizacją jest również najbardziej charakterystyczna dla gwar wschodniej Litwy i stopniowo słabnie w kierunku ze wschodu na zachód. Spośród gwar łotewskich spółgłoski również najwyraźniej zmiękczają się na obszarze dawnej Łatgalii, gdzie kontakt ze Słowianami jest najstarszy i najbardziej intensywny. Welaryzacja — charakterystyczne zjawisko wielu języków słowiańskich. W języku litewskim jest ona najbardziej intensywna na wschodzie, gdzie objęła także pozycję przed wokalizmem typu e (por. tūdas „lód”, tėkti „ciec”), gdzie indziej welaryzowane / występuje tylko przed a i samogłoskami tylnymi (dyftongami). Spośród zjawisk morfologicznych należy wskazać charakterystyczny dla wschodniej Litwy supletywny paradygmat zaimka osobowego trzeciej osoby (anas „on”, ale ja, jam, jį...), taki sam jak w językach słowiańskich. Występował on także w gwarach litewskich Prus (znajduje się na przykład w pismach J. Bretkūnasa), które pozostawały pod znacznym wpływem zachodniosłowiańskim (polskim). Najprawdopodobniej także litewski tryb przypuszczający z formantem -b-i wiąże się z analogiczną formacją słowiańską z 6: (początek obu dały formy czasownika būti). Najwyraźniej wczesne kontakty litewsko-wschodniosłowiańskie odzwierciedlają się oczywiście w leksyce. Wschodni Słowianie w starożytności byli głównymi pośrednikami, za których pośrednictwem do naszych przodków (i innych Bałtów wschodnich, a także Finów bałtyckich) zaczęły docierać różne nowości i związane z nimi słowa. Najstarszą warstwę slawizmów w języku litewskim stanowią przede wszystkim nazwy różnych nowych wówczas na Litwie przedmiotów, zwłaszcza obiektów handlowych, a także terminy chrześcijaństwa. Wiele z tych słów sami Słowianie otrzymali od swoich germańskich sąsiadów (ci z kolei — najczęściej z języka łacińskiego), część zaś od Bizantyjczyków posługujących się językiem greckim. Należy podkreślić, że w przeciwieństwie do bałtyzmów i lituanizmów w językach słowiańskich, które niemal wszystkie stanowią słowa pochodzenia bałtyckiego, większość dawnych slawizmów litewskich, podobnie jak w innych językach bałtyckich, to nie słowa pochodzenia słowiańskiego, lecz słowa pochodzące z innych języków, które dotarły do nas za pośrednictwem Słowian. Trudno ustalić, kiedy w języku litewskim zaczęły pojawiać się wczesne zapożyczenia przejęte za pośrednictwem Słowian wschodnich*. Raczej nie mogły one przeniknąć wcześniej niż na początku IX wieku. O czasie zapożyczania rozstrzygamy głównie na podstawie fonetyki zapożyczeń. Za najwcześniejsze, przejęte jeszcze przed X wiekiem, należałoby uznać te slawizmy wschodniosłowiańskie, które nie wykazują śladów pleofonii. Jednak właściwie nie mamy żadnych całkowicie pewnych przykładów tego rodzaju. Najpewniejsze z nich są następujące: čėrpė "takie naczynie gliniane, jego skorupa; płytka z gliny do krycia dachu, budowy pieca’ zwykle wywodzi się od słowiańskiego *čerp»s “Suké’ (stąd ros. uepen ‘czaszka’, uepenox ‘odłamek’ itd.) z końcówką -ė zamiast oczekiwanej -as z powodu litewskiego odpowiednika šūkė. Odpowiednio staropiśmienne čerpyčia "cegła' wywodzi się od sł. *čerpica. Jednakże w literaturze lingwistycznej, zwłaszcza w słownikach etymologicznych, są one nierzadko nazywane zapożyczeniami z języka białoruskiego, ale jest to nieścisłe, ponieważ w epoce zapożyczania język wschodniosłowiański (odzwierciedlony przez tak zwany język staroruski, tj. język Rusi) nie rozpadł się jeszcze na języki rosyjski, białoruski i ukraiński. 6 ta ostatnia jest najprawdopodobniej skrótem od čerepyčia (P. Skardžius TŽ VII 54, 55). W takim razie również Čėrpė może być formą zamiast starszej *čerepė=sl. Ččerepo; karbas, karbija „taki kosz, koszyk” mogłyby pochodzić z prasł. *korbs *korbeja (stąd ros. Kx0po6, kopoobka, pol. krobia; Słowianie, jak się wydaje, otrzymali je od Germanów, ci zaś z łaciny, por. corbis „kosz, koszyk”), gdyby nie późniejsze zapożyczenie z pol. korb lub skrót od późno-wschodniosłowiańskiego karūbas, karabija (<xopobs, k0opo662); skavarda „patelnia” może pochodzić z prasł. *skovorda (stąd ros. ckosopoda- ), gdyby nie późniejszy skrót od *skavarada, podobnie jak warianty skarada, skaurada i in. (por. pol. skowroda). Inne zapożyczenia, rzekomo niewykazujące śladów pełnogłosu (np. karvėjus „taki weselny placek swachy”), są jeszcze mniej wiarygodne. W języku litewskim jest kilka słów, które można uznać za przejęte jeszcze w czasie, gdy w języku wschodniosłowiańskim występowały samogłoski nosowe, które w X w. zostały już zdenazalizowane, a zatem słowa te powinny były przeniknąć do języka litewskiego jeszcze przed X w. Są to — lėnkas (etnonim) — zwykle wywodzony od */eche (> st.-rus. 1xx2 lenkas"). Przypuszczeniu, że słowo to przyszło z języków zachodniosłowiańskich (V. Kiparskis RES XXIV 24, 39), przeszkadza brak jego wyraźniejszych śladów tam; pundas, dial. pundūs „miara ciężaru, około 40 funtów, pud”; ryšulys* często wywodzi się z scs. *pyds <pods, które z kolei pochodzi od staroskandynawskiego pund (to zaś od łac. pondus „ciężar, waga”). Jednakże wyraz ten mógł dostać się do języka litewskiego także bez słowiańskiego pośrednictwa ze staroskandynawskiego albo (później) z języka wschodniopruskich Niemców (pund); unguras „Węgier” (w pismach M. Daukšy) wywodzi się ze słowiańskiego *ygars < *pgoro (> st. rus. yepuns). V. Kiparskis RES XXIV 37 uważa, że może to być późniejsza pożyczka z łaciny iš Ungurus, Ungarus, ale jest to wątpliwe. Słowa kruopos i kuodėlis mają dyftong uo zamiast słowiańskiego u (por. ros. kpyna, Kydeaw). Najprawdopodobniej są to stare zapożyczenia ze wschodniiš osłowiańskiego, które dostały się X jeszcze przed a., o ne słowa wspólnego pochodzenia (są tacy, ir którzy tak uważają). Za stary slawizm należy ir uznać żmudzkie pudkas (por. ros. nyx), por. późniejszy auksztaicki puch. Więcej starszych su wo zapożyczeń występuje w języku łotewskim, np. duoma „myśl” (ros. dyma), kapuosts „kapusta” (xanycma), mudcit „dręczyć” (myuums), rūobeža „ściana, granica” (py6emc) i in. Wszystkie te słowa wskazują, że w czasie zapożyczania « Słowianie zamiast nadal wymawiali 4, iš z którego później wyłoniły się języki litewski i łotewski. Zamiast przekonujących su ie zapożyczeń i (por. la. krievi® ‘rusai’ iš xpus-uuu) jak nie ir ma. Słowo piela "piła' mogłoby być ir ne zapożyczeniem, ale bałtycki (: wyraz peilis), który otrzymał znaczenie "piły' pod wpływem języków słowiańskich (por. ros. nusa) ar germany (vva. vile) wpływu. M. Miara w pismach Mažvydasa „taika” jest najprawdopodobniej starym derywatem z przyrostkiem -r obok słowa z przyrostkiem -I mielas, por. słow. mirs „taika” obok mils „mielas”. W języku litewskim istnieje jeszcze kilka wczesnych zapożyczeń z dwugłoską su zamiast wi słowiańskiego sr, zakładających dyftongiczną wymowę w 5: zachodnich dialektach wschodniosłowiańskich w czasie zapożyczania: kūila "išvarža, trūkis', kuilps ‘tekis’ < *kwila (rus. kuaa), *keilo — slavų kilmės žodžiai, giminiški su lie. kiila ‘iSvarza’; * Lietuvių raštuose pasitaikantis žodis kriėvai “rusai; „baltarusiai“ prawdopodobnie jest latywizmem. 7 muilas <moiao (z *mordlo: ros. mtimo); muitas < meimo — Słowianie przejęli z języków germańskich (swn. miita), a te najprawdopodobniej z łaciny; smuikas < *smtiko (ros. cMb140K) — stare słowo pochodzenia słowiańskiego (: ros. cMbIKAmb ‘ciągnąć’); tuinas ‘pal, drąg’ < eins (st.rus. meine) — stare zapożyczenie słowiańskie z języka germańskiego, por. st.isl. fun “ogrodzenie, podwórze, zagroda’. Więcej mamy słów przejętych w czasie, gdy Słowianie wschodni wymawiali jeszcze zredukowane głoski », b (jery), a więc takich, które dostały się do języka litewskiego jeszcze przed XII w. (kiedy », » zanikły), np.: asilas <0cb12 (ros. océa) — Słowianie przejęli z gockiego (asilus), a ten z łaciny (asinus); birkavas "miara masy równa 10 pudom' < *bsrkovs(sks pods) ‘Birkos (pud)’ (stąd ros. Geproeey). Miasto Birka, daw. szw. Bierké było wówczas ważnym ośrodkiem handlowym w Szwecji; bałwan "idol; strach na wróble; gapa' z 651eans. Por. balvėnas z (późniejszego?) wariantu 6016ars. Słowianie najprawdopodobniej zapożyczyli to słowo z języków tureckich; cirkva "prawosławna świątynia, cerkiew' <yspker, gen. sg. ybprs6e (rus. yepro066) — Słowianie otrzymali od Germanów (por. stwniem. chirihha), a ci — od Greków (xvpwxov). Por. bardziej rozpowszechnioną późniejszą pożyczkę cerkiew; katilas <komvans (ros. koméa) — Słowianie otrzymali od Germanów (goc. katilus, katils), a ci — z języka łacińskiego (catinus); krikštas "obrzęd chrztu; krýžius', krikštyti, krikščionis z wrostkowym -kiš kpscms "krzyż", kpecmumu, kpsemban(- un)s. Te słowa Słowianie wschodni otrzymali z języka cerkiewnosłowiańskiego (por. ros. xpecm, kpecmumeo, KpecmbAaHuH nie z ė), do którego trafiły za pośrednictwem germańskim z języka łacińskiego (Christus "Chrystus'- ), a do niego — z greckiego (yptorėc); kūbilas <Kv661+ (ros. kobea) — Słowianie otrzymali od Germanów (por. stwniem. kiibel), a ci ze średniowiecznej łac. cupellum; kūmetis <ksmembo (ros. kmems) ‘towarzysz broni; kaimietis’ — Słowianie otrzymali za pośrednictwem pośredników najprawdopodobniej z łac. comes, gen. sg. comitis „towarzysz, przyjaciel” (a więc specyficzne znaczenie tego wyrazu: „chłop dworski, gospodarz małorolny” powstało już w języku iš litewskim); kūrtas „bardzo szybki pies myśliwski” <xspms (ros. xopm) — pochodzenie tego wyrazu w językach słowiańskich jest niejasne; pipiras < ntnopo (ros. nepey) — najprawdopodobniej Słowianie otrzymali je za pośrednictwem Germanów z łaciny (piper), którzy za pośrednictwem Greków (mémep.) — z krajów Wschodu, por. stind. pippali; Povilas < ITasvas (ros. ITaeen), imię osobowe, otrzymane przez Słowian za pośrednictwem bizantyjskich Greków (IlaxūAoc) z języka łacińskiego (Paulus); pulkas <nsaxs (ros. noax) z germ. *fulkaz, por. stwniem. folk, stang. folc „wojsko, oddział”; rzodkiew < *rvdvks (ros. pedvka) — Słowianie otrzymali za pośrednictwem Germanów (por. vvZ. redik) z języka łacińskiego (radicem); szkło <cmbr10 (ros. cmekao) — Słowianie otrzymali od Germanów (goc. stikls ‘kielich’); jedwab <wwaks (tus. wéax) — Słowianie za pośrednictwem Germanów (staro skandynawskie silki) otrzymali z języka łacińskiego (séricus "jedwabny' od Sėres<gr. Zšpeg ‘Chiny’); 8 tūlkas "tłumacz" <mwaxs (ros. moar) — słowo pochodzenia słowiańskiego, por. ros. mo1Ko8amb. Omówione tu wszystkie słowa į musiały wejść do języka litewskiego jeszcze przed XII a. Do starej warstwy zapożyczeń należałoby zaliczyć również te słowa związane z chrześciį jaństwem, które dostały iš się do języka litewskiego za pośrednictwem wschodnich Słowian (nie języka polskiego!) jeszcze przed oficjalnym chrztem Litwy (1387 r.), np.: angelas anzens Słowianie otrzymali z < greckiego — (&yyehoo); bažnyčia iš <60ncnuya „świątynia pogańska” (słowiańskie bogs ‘bóg’ może być iranizmem) to słowo mogło zostać przejęte jeszcze — wtedy, gdy Słowianie pozostawali poganami; gavėnia „post przed Wielkanocą” <zoesnue (słowo pochodzenia słowiańskiego). Lit. ė zamiast ie (por. diédas<0wds) ze względu na przyrostek -ėti, por. gavėti ‘pościć w czasie Wielkiego Postu’ < 2086vmMU; kalėda „danina wręczana sługom kościelnym, odwiedzającym około Bożego Narodzenia”, por. Boże Narodzenie „święto narodzenia Chrystusa” — <xo1xda Słowianie za pośrednictwem iš pośredników otrzymali z języka łacińskiego (calendae); niedziela „dzień Pański” <neds11x (lie. ė zamiast ie prawdopodobnie pod wpływem dėti) słowiańska — kalka semantyczna z łac. diés feriata („tydzień”; znaczenie ‘tydzień’ uzyskała później z powodu dwojakiego znaczenia gr. cėBBara). Z języków wschodniosłowiańskich do języka litewskiego przedostały się także inne nazwy dni tygodnia, zachowane w dawnych tekstach i gwarach: paldičnykas, padielnykas „poniedziałek” z *panedielnykas <nonedsavnuxs, utdrnykas „wtorek” < ymopHUK® < *eomopnukrs (por. tus. emopnuKr), sereda „środa” <cepeda (kalka z, st.-w.-niem. mittawécha lub łac. media hebdomas), četveigas „czwartek” <uemeep22 pėtnyčia „piątek” <namnuya, subata „sobota” <cy6oma (z gr. caBBora > dial. *capBara, która z aramejskiego šabatū lub hebrajskiego Sabbat); Wielkanoc <eeauxs (Odenos) — słowiańska semantyczna pożyczka z gr. peydAn fpuėpa „wielki dzień". Do tych słów dołączają się ir niektóre inne stare zapożyczenia, oznaczające przeważnie nowe wówczas realia, przedmioty handlu ir itp. Za takie uważa się np.: biignas <6y6ens (z bn>gn jak w rodzimym słowie dūgnas<* dūbnas : dūbti), por. wariant būbnas (również zapożyczenie); gadynė gadyna (w iš starych pismach) <zoduna słowo — pochodzenia słowiańskiego ros. (: 200); księga < 2pomama — Słowianie iš otrzymali od Greków (ypapupara); kapa “60 jednostek' <xona — słowo pochodzenia słowiańskiego (z tego samego rdzenia co lit. kapas, kopos itd.); karūlius<xopons Słowianie otrzymali od Germanów, por. — iš św. Karol, Karol — Karola Wielkieg- (742—814 o) imię; książka <xnuza — Słowianie šį słowo najprawdopodobniej iš otrzymali ze wschodu (Chin ar Mezopotamii?) poprzez języki tureckie; lew <niomo (365ps). W językach iš słowiańskich początkowo oznaczało „dzikie, złe” (zwierzę). Pochodzenie niejasne; mięso <maco. Najprawdopodobniej rodzime słowo *mensū > mesa (=żmudzka mesa > meisd) przeksztaį łcone mésa pod wpływem słowiańskiego maco; meška <mew(b)xa "mały niedźwiedź' (w językach słowiańskich taka nazwa niedźwiedzia mogła powstać w wyniku tabu); mėta<mama — Słowianie otrzymali z języka łacińskiego (mentha), dokąd trafiło z greckiego (ptvdv); miėstas <mMscmo — słowo pochodzenia słowiańskiego, które znaczenie ‘ropon’ otrzymało od Słowian zachodnich, gdzie powstało ono pod wpływem germańskim, por. vva. stat ‘miejsce’ i "miasto"; pėčius <neuv —słowo pochodzenia słowiańskiego (: ros. meu», lit. kėpti); sifilyti <cyaumo (słowo pochodzenia słowiańskiego); šalmas <sł. *šolmo —Słowianie otrzymali od Germanów (*helmaz, por. goc. hilms, stwniem. hėlm); cisi <muxs słowo — pochodzenia słowiańskiego, o dawności zapożyczenia świadczy dઝuckie cykūs; vynas <euno — Słowianie otrzymali je najprawdopodobniej za pośrednictwem Germanów (goc. wein, stwniem. win) z języka łacińskiego (vinum). Później, po powstaniu państwa litewskiego i rozpoczęciu używania w jego kancelariach języka słowiańskiego, mniej więcej od XIV w. liczba slawizmów w języku litewskim znacznie wzrosła. Należy sądzić, że język kancelaryjny oddziaływał nie tylko bezpośrednio, lecz także za pośrednictwem ówczesnego języka mówionego Słowian wschodnich. Za rezultat tego wpływu należy uznać np. słowa bajoras <boaps (pochodzenie nie całkiem jasne, Słowianie mogli zapożyczyć je z języków tureckich), bldgas < 61a22 (słowo staro-cerkiewno-słowiańskie, u Słowian wschodnich byłoby *604022), donis „danina” <0danb, pėčėtis „pieczęć” <neuamb, rėdyti(s) „rządzić, urządzać się, stroić się” <pxsdumb- (ca), retėžius „łańcuch, kajdany” <pemsass (Słowianie otrzymali je od Germanów), tijūnas „dozorca, taki urzędnik” <murons (germanizm słowiański) i in. Z języka polskiego słowa zaczęły napływać do naszego dopiero od XV w. Nie udało się uchwycić wcześniejszych polonizmów. Od tego czasu rozpoczęły się ściślejsze kontakty z Polakami. Najstarsze polonizmy wiążą się z terminologią chrześcijańską. Interesujące, że większość tych terminów sami Polacy otrzymali od Czechów w czasie swojego chrztu. Do języka czeskiego zazwyczaj za pośrednictwem języka niemieckiego przeszły one z języków łacińskiego i greckiego. Są to słowa: apostoł, birmować, biskup (byskupas), grabnjčios (gramnjcios) „takie święto kościelne 2 lutego”, kaplica, minykas „mnich”, msza, nieszpory (mišparai), papież, traicė „Trójca”, Zegnotis itd. Do wczesnych polonizmów można zaliczyć jeszcze kilka słów o innym znaczeniu, np. garstyčia, lilia (Słowianie otrzymali je za pośrednictwem z Bliskiego Wschodu), papier (za pośrednictwem z gr. mdmupoc), rjžiai (przywędrowało aż z Indii), ratusz (Polacy otrzymali je od Niemców), sałata (za pośrednictwem z łaciny, por. salare „solić”), sejm, wojewoda itd. Mamy więcej takich słów, które mogły zostać przejęte zarówno od Polaków, jak i od Słowian wschodnich — pochodzenie trudno ustalić. Są to słowa: aliéjus (początek dała łac. oleum), dwór, kmynas (przez języki grecki i germańskie przyszło z języków semickich), post (Słowianie otrzymali je od Germanów), rdjus (przyszło z daleka, por. skr. ray „majątek”) itd. Jednak analiza takich i podobnych słów, zapożyczonych nie wcześniej niż w XV w., wykracza poza ramy naszego tematu. Tutaj chodziło przede wszystkim o omówienie jedynie odzwierciedlenia w języku litewskim najwcześniejszych kontaktów ze Słowianami — do XV w. —. SKRÓTY ang. — język angielski, po angielsku rus. — ros. dial. —forma gwarowa (nie w języku ogólnym) sen. —stara, np. sen ros. —język staroruski goc. skr. 10 goc. — — sanskrytu ind. — indyjski, staroindyjski ind. — staroindyjski skrót — słowiański islandzki skrót — islandzki skrót — starowysokoniemiecki łac. — łotewski szwedzki skrót — szwedzki polski skrót — polski TZ — Słowo ir „Tauta”. K., tt. 1923 kłamstwo. — lit. lit. — średnio-wysoko-niemiecki jęz. łac. — łac. wyż. — średnio-dolnoniemiecki jęz. RES — Revue des études slaves. Paryż 1921 itd. 0 JIPЕBHEMIIUE SI3BIKOBBIE KOHTAKTHI JIMTOBIIEB CO CJIABAHAMU W niniejszym B artykule analizuje się ODZWIERCIEDLONE B w języku litewskim wczesnych (c VII B. H. 3.) KONTAKTÓW LATOWIJEW C WSCHODNIMI CJIABAiHAMH. Beimensrorcs OOHeTHUeCKHE, MOpOĖOJIOTHUeCKHe, JIEKCHUCCKHE HHHOBAIIKHH ĮĮAHHOTO IfeEDHOJ/I2 B JIHTOBCKOM AS3bIKe, OCOOEHHO B TOBOpax BOCTOYHOM JiuTBEI. CaMtIMH paHHHMHMH CJIABH3MAMMH, NDOHHKINHMAH B JIATOBCKHŪ S35IK 10 X — XII BB,, CIHTAIOTCA Te, B KOTODEIX IIOJIHOINIACHbIC COUCTAHHA 3aMEHEHBI HENIOJIHOTTIACHELIMH Turia fort, Harnp., Čėrpė < cnaB. *čerps > pyc. uepen; CJIOBa, B KOTODELIX COXpaHHJIOCb IPOM3HOLUICHHE HOCOBBIX IMIACHbIX, Hanp. : lénkas (3THOHMM) <*lechs > Np.-pyc. /AXB. CnaBH3MaMH, a He TeHETHYECKH DOJCTBEHHBIMH CJIOBAMH C4HTAIOTCH СЛОВ, B КОТОРЫХ СОХранилось древнее Произношение: [O Ha месте слав. u: krudpos (рус. Kpyna); ie Ha MecTe Clas. i: mum. krievi (M3 Kpue-uuu); ui Ha MecTe cJIaB. bi: skrzypce <*smbiks ,a TaKxe CJIOBA, B KOTODEIX COXpaHHJIOCb TIPOM3HOLICHHE CJIABSHCKHX epOB: dsilas o0cb15, < bulvūnas bsasaws < u Ip. K rūtacTYy ApeBHMX 32aHMCTBOBAHHŪ OTHOCHTCA H XpHCTHAHCKa1 TEPMHWHOJIOTHS, NEpeHATas JIATOBCKHM S3BIKOM H3 Wschodniosłowiańskich Językowych (Nie M3 Mołdawskiego) OO Plemienia Litewski- (1387 ego): anioł < anzeas, kościół < 60»cenuna u Ip., TaKxe cloBa., a OOo3Ha€aIolIIHCe Nowe realia TOro BpeMeHHu: bęben < 0yOenb. B 3aKntoueHHe naercs KpaTKuii 0030p 3amaJHOCIABAHCKMX 3aHMCTBOBAHHĖ, IIDOHHKINHX B JMTOBCKHŪĖ S35IK IpeHMYmecTBeHHO Cc XV B.