Seniausi lietuvių kalbiniai kontaktai su slavais

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXVIII (1989) KALBŲ RYŠIAI IR SĄVEIKOS ZWIĄZKI GWAR PERYFERYJNYCH Z SĄSIEDNIMI JĘZYKAMI ZIGMAS ZINKEVIČIUS NAJDAWNIEJSZE KONTAKTY JĘZYKOWE LITWINÓW ZE SŁOWIANAMI To dość zawiły temat. Niełatwo ustalić, kiedy rozpoczęły się kontakty Litwinów ze Słowianami, a także omówić ich przebieg i charakter. Wiele kwestii trzeba przedstawić w przybliżeniu i wysunąć pewne przypuszczenia. Najpierw należy omówić ówczesną sytuację, na ile jest to możliwe na podstawie danych językoznawczych, archeologicznych i historycznych. W okresie intensywnej ekspansji Słowian (około VII w.), gdy Słowianie dotarli do regionu Pskowa i Nowogrodu, zróżnicowanie językowe wschodnich Bałtów musiało być jeszcze stosunkowo niewielkie. Pod względem językowym Litwini niewiele różnili się wówczas od plemion bałtyckich zamieszkujących dalej na wschód. Granica językowa między Bałtami a Słowianami musiała przebiegać gdzieś w pobliżu Mińska, Połocka i Pskowa. W tej epoce Słowianie nie dotarli jeszcze na obszar zajmowany przez Litwinów w czasach historycznych. A zatem bezpośrednie kontakty między przodkami dzisiejszych Litwinów a Słowianami były zapewne niemożliwe. Kontakty takie mogły zachodzić jedynie między Słowianami wschodnimi a naszymi pobratymcami mieszkającymi dalej na wschodzie. Echa tych kontaktów mogły nie dotrzeć do naszych przodków; w każdym razie w dzisiejszym języku litewskim nie znajdujemy ich śladów. Badacze hydronimii i archeolodzy stwierdzają, że zachodnia część dorzecza Dniepru, zwłaszcza obszar między Prypecią a górnym biegiem Niemna, pozostawała na uboczu wczesnej ekspansji Słowian. Na obszarze litewskim fala słowiańska pojawiła się później, w VIII–IX wieku, i nie była tak masowa. Najwyraźniej przesuwały się tu nie tylko właściwe plemiona słowiańskie, lecz także zasymilowane przez nie grupy etnicznych Bałtów. Odmienny charakter slawizacji hydronimii bałtyckiej i dane archeologiczne wskazują, że w wielu miejscach aż do XII–XIII w. przetrwały tu wyspy języków bałtyckich. Język tych Bałtów musiał się już wówczas nieco różnić od języka przodków Litwinów mieszkających dalej na zachód. Dziś możemy jedynie snuć przypuszczenia, gdzie przebiegała granica między jednymi a drugimi i jak wyraźna była. Tuż przed bezpośrednim zetknięciem się z przodkami Litwinów — a trudno przypuszczać, by nastąpiło ono wcześniej niż na początku IX w. — plemiona wschodniosłowiańskie przeszły istotne przemiany, które miały decydujące znaczenie dla dalszego rozwoju ich samych, ich języka oraz stosunków z językami bałtyckimi. W epoce wikingów (mniej więcej od VIII w.) przez ziemie zajmowane przez Słowian wschodnich, wzdłuż rzek i jezior, biegł słynny wodny szlak Waregów (Wikingów) z Bałtyku do Morza Czarnego. Połączył on plemiona wschodniosłowiańskie zarówno z krajami skandynawskimi, jak i z Bizancjum oraz jego ośrodkiem — Konstantynopolem, znacznie ożywiając handel i inne kontakty. W tej epoce w językach słowiańskich przybyło słów odzwierciedlających różne nowości, zapożyczonych z Europy Zachodniej za pośrednictwem Germanów. Ich pierwszym źródłem był najczęściej język łaciński. Szczególnie wielkie znaczenie miało utworzenie w IX w. państwa wschodniosłowiańskiego — Rusi Kijowskiej. Państwo to zjednoczyło plemiona słowiańskie, skonsolidowało je, przyczyniło się do niwelacji cech gwarowych, a ogólnie wzmocniło integrację językową Słowian wschodnich. 4 W 988 r. z Bizancjum greckiego do Rusi Kijowskiej dotarło chrześcijaństwo. Założono pierwsze biskupstwa bliżej Litwy — w Połocku, Nowogrodzie, Turowie i Włodzimierzu. Zwrócenie się ku wysokiej kulturze bizantyjskiej zasadniczo wpłynęło na sposób życia Słowian. Co najważniejsze, wraz z chrześcijaństwem przyjęli oni pismo. Od końca X w. ekspansję Słowian na ziemie bałtyckie zaczęły wspierać również cele misyjne — dążenia do chrystianizacji plemion bałtyckich. Chrześcijaństwo znacznie przyspieszyło slawizację bałtyckich wysp na wschodzie i, jak się wydaje, było najważniejszym czynnikiem, który ją przesądził. Litwini najwcześniej musieli zetknąć się ze wschodniosłowiańskimi plemionami Krywiczów i Dregowiczów. Pierwsze z nich osiedliło się niemal wzdłuż całego wschodniego pogranicza ziem litewskich. Od X w. w tym regionie dominowało założone przez Krywiczów księstwo połockie. Zmuszało ono do płacenia daniny sąsiadów — Łatgalów z księstw Jersiki i Koknese. Starało się także rozszerzać swoje wpływy na ziemie litewskie. Na południowy wschód od Litwinów, w górnym dorzeczu Niemna, od dawna mieszkali nasi pobratymcy Jaćwingowie. Wschodniosłowiańskie plemię Dregowiczów zetknęło się z nimi dość wcześnie, być może już w VIII w. Do takiego wniosku skłania między innymi zeslawizowana nazwa rzeki Mereczanki Мереч, która musiała powstać jeszcze przed pleofonią (pełnogłosem, ros. полногласие) i przekształceniem miękkiego k w afrykatę w języku Słowian wschodnich. Na ziemi Jaćwingów Dregowicze założyli w X–XI w. ważne grody: Wołkowysk, Grodno, Słonim, Nowogródek i inne. Musieli wówczas zetknąć się bezpośrednio z mieszkającymi tuż obok Litwinami. Wszystkie te wczesne kontakty Litwinów ze Słowianami wschodnimi musiały wpłynąć na rozwój języka. Najbardziej interesują nas tu ich odzwierciedlenia w naszym języku, zwłaszcza innowacje ówczesnego języka litewskiego, które objęły wschodnią część obszaru językowego i są wspólne ze Słowianami, tj. takie, które można powiązać z odpowiednimi zjawiskami w języku Słowian wschodnich. Z zakresu wokalizmu za taką innowację można uznać przejście ą, an, am w ų, un, um we wschodniej Litwie, np. žūsis ‘gęś’, runka ‘ręka’, sūmtis ‘czerpak’. Por. słowiańskie ręka oraz > ros. рука ‘ręka’. W językach zachodniobałtyckich i w zachodniej części obszaru języka litewskiego takiej zmiany nie ma, ponieważ nie było tu kontaktów ze Słowianami wschodnimi; istniał tu kontakt (Prusowie, Jaćwingowie, Litwini pruscy) jedynie ze Słowianami zachodnimi, którzy zachowali nosowe ę lub w niektórych przypadkach mają ę zamiast ę, por. pol. ręka ‘ręka’. Oczywiście, fonetyczna podstawa zwężenia ą, an, am — asymilacyjny wpływ dźwięku nosowego — tkwiła w samym języku litewskim (podobnie jak w słowiańskim), jednak jej realizacja w sąsiedztwie Słowian wschodnich, gdzie proces ten zaszedł wcześniej, skłania nas do wiązania omawianej zmiany ą, an, am z analogicznym zjawiskiem fonetycznym w języku Słowian wschodnich. Ze wschodnich form imion litewskich książąt Dauspranga, Višimanta i Kentenisa Dausprango, Višimanto ir Kentenio w kronice ruskiej (tzw. Ipatijewskiej), por. Довъсн-рунко, Вишимун(н)тъ, Ки(н)теній, wynika, że we wschodniej Litwie już na początku XIII w. przejście an, am w un, um (podobnie jak en, em > w in, im) było już faktem. Wschodnioaukštaitskie formy imion chrzcielnych Antānas ir Āndrius — Untānas ir Ūndrius — wskazują, że zmiana ta musiała rozpocząć się po 988 r., kiedy ochrzczeni zostali Słowianie wschodni. Najprawdopodobniej zatem an, am (oraz en, em) przeszło w un, um (odpowiednio in, im) w XI–XII w., a samogłoska nosowa ą (odpowiednio ę) zmieniła się odpowiednio w ų (i) jeszcze wcześniej, być może już około IX–X w. Por. wczesną zmianę an, en w języku łotewskim (około 1200 r. istniały już formy uo, ie), odziedziczoną najprawdopodobniej z czasów księstwa Jersiki, kiedy Łatgalowie utrzymywali bardzo bliskie kontakty ze Słowianami wschodnimi, a nawet byli przez nich rządzeni i płacili daninę Połockowi. 5 Spośród zjawisk konsonantycznych związanych ze wschodnimi Słowianami należy przede wszystkim wymienić jotację i palatalizację spółgłosek, znane Słowianom już wcześniej. W językach bałtyckich zjawiska te pojawiły się później i w największym stopniu objęły języki tych plemion, które znajdowały się bliżej Słowian. Por. *ši > š w językach łotewskim i pruskim. W języku litewskim najbardziej wyrazistą paralelę z językami słowiańskimi w zakresie jotacji stanowi przejście *ti, *di w afrykaty, które dokonało się najprawdopodobniej w XIII–XIV w. i było intensywniejsze we wschodniej części obszaru, a na zachodzie nastąpiło nieco później i z mniejszą intensywnością (por. prawo afrykat żmudzkich). Palatalizacja spółgłosek przed samogłoskami przednimi jest również najbardziej typowa dla gwar wschodniej Litwy i stopniowo słabnie w kierunku ze wschodu na zachód. W gwarach łotewskich spółgłoski są najbardziej zmiękczone także na obszarze dawnej Łatgalii, gdzie kontakt ze Słowianami jest najstarszy i najintensywniejszy. Wokalizacja twardego l jest zjawiskiem charakterystycznym dla wielu języków słowiańskich. W języku litewskim jest ona najbardziej intensywna na wschodzie, gdzie objęła także pozycję przed samogłoskami typu e (por. tãdas ‘lód’, lėkti ‘latać’); gdzie indziej wokalizowane l występuje tylko przed a i samogłoskami (dyftongami) tylnymi. Spośród zjawisk morfologicznych należy wymienić charakterystyczny dla wschodniej Litwy supletywny paradygmat zaimka w 3. osobie (ãnas ‘on’, ale jõ, jãm, jį …), taki sam jak w językach słowiańskich. Występował on również w gwarach litewskich Prus (znajdujemy go np. w pismach J. Bretkūnasa), które uległy znacznym wpływom zachodniosłowiańskim (polskim). Najprawdopodobniej także litewski tryb przypuszczający z formantem -bi- należy wiązać z analogiczną konstrukcją słowiańską z бы (obie formy powstały od form czasownika być). Najwyraźniej wczesne kontakty litewsko-wschodniosłowiańskie odzwierciedlają się, rzecz jasna, w leksyce. W starożytności wschodni Słowianie byli głównymi pośrednikami, za sprawą których do naszych przodków (oraz innych wschodnich Bałtów, a także Finów bałtyckich) zaczęły docierać różne nowości i związane z nimi słowa. Najstarsza warstwa slawizmów w języku litewskim składa się głównie z nazw różnych nowych wówczas przedmiotów na Litwie, zwłaszcza towarów handlowych, a także terminów chrześcijańskich. Wiele z tych słów Słowianie sami zapożyczyli od swoich germańskich sąsiadów (ci zaś przeważnie z łaciny), część od greckich mieszkańców Bizancjum. Należy podkreślić, że w przeciwieństwie do bałtyzmów i lituanizmów w językach słowiańskich, które niemal wszystkie są słowami pochodzenia bałtyckiego, większość dawnych slawizmów w języku litewskim, podobnie jak w innych językach bałtyckich, to słowa nie słowiańskie, lecz pochodzące z innych języków, które dotarły do nas za pośrednictwem Słowian. Trudno ustalić, kiedy w języku litewskim zaczęły pojawiać się najwcześniejsze zapożyczenia przejęte za pośrednictwem wschodnich Słowian¹. Raczej nie mogły one trafić do niego wcześniej niż na początku IX w. O czasie zapożyczania wnioskujemy głównie na podstawie fonetyki zapożyczeń. Za najwcześniejsze, przejęte jeszcze przed X w., należy uznać te wschodnie slawizmy, które nie wykazują śladów pełnogłosu. Nie mamy jednak właściwie żadnych całkowicie pewnych przykładów tego rodzaju. Najbardziej wiarygodne są następujące: čerpė ‘takie gliniane naczynie, jego skorupa; gliniana dachówka, cegła do budowy pieca’ zwykle wywodzi się ze słowiańskiego *čerьpъ ‘skorupa’ (stąd ros. череп ‘czaszka’, черепок ‘odłamek’ itd.), z końcówką -ė zamiast oczekiwanej -as pod wpływem litewskiego synonimu šukė. Odpowiednio starolitewskie čerpyčia ‘cegła’ wywodzi się ze słowiańskiego *čerьpica. Jednakże 1 W literaturze językoznawczej, zwłaszcza w słownikach etymologicznych, często nazywa się je zapożyczeniami z języka białoruskiego, ale jest to nieścisłe, ponieważ w epoce zapożyczania język wschodniosłowiański (odzwierciedlony w tak zwanym staroruskim, czyli języku Rusi) nie rozpadł się jeszcze na języki rosyjski, białoruski i ukraiński. 6 ta ostatnia jest najprawdopodobniej skrótem od čerepyčia (P. Skardžius TŽ VII 54, 55). W takim razie także čerpe może być formą zamiast starszego *čerėpė = ze słowiańskiego čerепъ; karbas, karbija ‘taki kosz, pleciony koszyk’ mogłyby pochodzić ze słowiańskiego *korbъ, *korbja (stąd ros. короб, коробка; pol. krobia; Słowianie prawdopodobnie zapożyczyli je od Germanów, ci zaś z łaciny, por. corbis ‘kosz, pleciony koszyk’), o ile nie jest to późniejsze zapożyczenie z polskiego korb albo skrót od późnego wschodniosłowiańskiego karabas, karabija (< коробъ, коробья); skavardą ‘patelnia’ może pochodzić ze słowiańskiego *skovoroda (stąd ros. сковорода), chyba że jest późniejszym skrótem od *skavaraďa, podobnie jak warianty skaradà, skauradà itd. (por. pol. skowroda). Inne zapożyczenia, które rzekomo nie wykazują śladów pełnogłosu (np. karvãjus ‘taki weselny placek swatki’), są jeszcze mniej wiarygodne. W języku litewskim istnieje kilka słów, które można uznać za zapożyczone jeszcze w okresie, gdy w języku wschodniosłowiańskim występowały samogłoski nosowe, zdenazalizowane już w X w.; słowa te musiały zatem trafić do litewskiego przed X w. Są to — lėnkas (etnonim) — zwykle wywodzi się ze słowiańskiego *łęchъ (> starorus. ляхъ ‘Polak’). Przypuszczeniu, że słowo to pochodzi z języków zachodniosłowiańskich (V. Kiparskis RES XXIV 24, 39), przeczy brak jego wyraźniejszych śladów na tamtym obszarze; pùndas, dial. pundñs ‘miara masy około 40 funtów, pud; wiązka’ często wywodzi się ze słowiańskiego *pudъ < pędъ, które z kolei zapożyczono ze staronordyckiego punda (to zaś z łac. pondus ‘ciężar, masa’). Słowo to mogło jednak trafić do litewskiego również bez pośrednictwa słowiańskiego, ze staronordyckiego albo (później) z języków niemieckich Prus Wschodnich (pund); unguras ‘Węgier’ (w pismach M. Daukšy) wywodzi się ze słowiańskiego *ęgъrъ (< *ęgъrъ (> starorus. угринъ). V. Kiparskis RES XXIV 37 uważa, że może to być późniejsze zapożyczenie z łacińskiego Ungurus, Ungarus, ale jest to wątpliwe. Słowa kruopos i kuodėlis mają dyftong uo zamiast słowiańskiego u (por. ros. крупа, кудель). Najprawdopodobniej są to dawne zapożyczenia ze wschodniosłowiańskiego, przejęte jeszcze przed X w., a nie wyrazy wspólnego pochodzenia (choć są i tacy, którzy tak uważają). Za dawny slawizm należy uznać także żmudzki puõkas (por. ros. пух), por. późniejszy aukštocki pūkas. Więcej starszych zapożyczeń z uo występuje w języku łotewskim, np. duõma ‘myśl’ (ros. дума), kàpuõsts ‘kapusta’ (капуста), muõcît ‘męczyć’ (мучить), rùobežà ‘mur, granica’ (рубеж) itd. Wszystkie te słowa wskazują, że w chwili zapożyczania Słowianie nadal wymawiali u jako ō, z którego później rozwinęło się bałtyckie uo. Nie ma właściwie przekonujących zapożyczeń z ie zamiast i (por. łot. krievi² ‘Rosjanie’ od крив-ичи). Słowo pielà ‘piła’ może nie być zapożyczeniem, lecz bałtyckim dziedzictwem (= peilis), które nabrało znaczenia ‘piła’ pod wpływem języków słowiańskich (por. ros. пила) lub germańskich (śr.-dolniem. vile). mieras ‘pokój’ z pism M. Mažvydasa jest najprawdopodobniej dawnym dziedzictwem z przyrostkiem -r-, obok wyrazu mielas z przyrostkiem -l-; por. słowiańskie mirъ ‘pokój’ obok milъ ‘miły’. W języku litewskim jest jeszcze kilka wczesnych zapożyczeń z dyftongiem ui zamiast słowiańskiego ъi, które wskazują na dyftongiczną wymowę ъi w zachodnich gwarach wschodniosłowiańskich w okresie zapożyczania: kūila ‘przepuklina, pęknięcie’, kuilỹs ‘biegun’ < *kyla (ros. кула), *kolb — wyrazy pochodzenia słowiańskiego, spokrewnione z lit. kūla ‘przepuklina’; 2 Występujący w litewskich tekstach wyraz krievai ‘Rosjanie; Białorusini’ jest najprawdopodobniej latwizmem. 7 muilas < мыло (od *mьldlo: ros. мыть); mutas < мыто – Słowianie zapożyczyli je od Germanów (stwn. müta), ci zaś najprawdopodobniej z łaciny; smuikas < *sъmbko (ros. смычок) – stare słowo pochodzenia słowiańskiego (: ros. смыкать ‘ściągać’); tūnas ‘pal, drąg’ < тынъ (stros. тынь) – stara pożyczka słowiańska z języków germańskich, por. stisl. tún ‘ogrodzenie, podwórze, zagroda’. Więcej mamy wyrazów zapożyczonych w czasach, gdy Słowianie wschodni wymawiali jeszcze zredukowane głoski ъ, ь (jery), a więc takich, które dostały się do języka litewskiego jeszcze przed XII w. (kiedy ъ, ь zanikły), np.: asilas < осьлъ (ros. осёл) – Słowianie zapożyczyli je od Gotów (asilus), ci zaś z łaciny (asinus); birkavas ‘svorio matas 10 pūdų’ < *bъrkоvъ (skz. пѳдъ) ‘Birkos (pūdas)’ (iš čia rus. берковец). Birkos miestas, sen. šved. Bierkö anuomet buvo svarbus prekybos centras Švedijoje; bulvōnas ‘bożek; straszydło; gap’ od болванъ. Por. balvōnas od (późniejszego?) wariantu болванъ. Słowianie najprawdopodobniej zapożyczyli to słowo z języków tureckich; cirkva ‘prawosławna świątynia, cerkiew’ < църквы, gen. sg. църкве (ros. церковь) – Słowianie zapożyczyli je od Germanów (por. stwn. chirihha), ci zaś od Greków (κυρικόν). Por. bardziej rozpowszechnioną późniejszą pożyczkę cerkvė; katilas < комьлъ (ros. котёл) – Słowianie zapożyczyli je od Germanów (goc. katilus, katils), ci zaś z łaciny (catinus); krikštas ‘obrzęd chrztu; krzyż’, krikštyti, krikščionis z wstawnym -k- od крьсть ‘krzyż’, крьстumu, крьстьян(ин)ъ. Te wyrazy Słowianie wschodni zapożyczyli z języka staro-cerkiewno-słowiańskiego (por. ros. крест, крестить, крестьянин bez ё), do którego trafiły za pośrednictwem języków germańskich z łaciny (Christus ‘Chrystus’), a do niej – z greki (χριστός); kūbilas < къбьлъ (ros. кобел) – Słowianie zapożyczyli je od Germanów (por. śwn. kübel), ci zaś ze średniowiecznej łaciny cupellum; kūmetis < къметь (ros. кметь) ‘wojownik; wieśniak’ – Słowianie zapożyczyli je za pośrednictwem innych języków, najprawdopodobniej z łac. comes, gen. sg. comitis ‘towarzysz, przyjaciel’ (a więc specyficzne znaczenie tego wyrazu ‘chłop dworski, posiadacz działki’ powstało już w języku litewskim); kūrtas ‘bardzo szybki pies myśliwski’ < хортъ (ros. хорт) – pochodzenie tego wyrazu w językach słowiańskich jest niejasne; pieprz < пъпъръ (ros. перец) – najprawdopodobniej Słowianie otrzymali go za pośrednictwem Germanów z łaciny (piper), a ci za pośrednictwem Greków (πέπερι) – z krajów wschodnich, por. st.ind. pippali; Pōvilas < Павьлъ (ros. Павел), imię osobowe, Słowianie przejęli za pośrednictwem bizantyjskich Greków (Παῦλος) z łaciny (Paulus); pułk <пълкъ (ros. полк) z germańskiego *fulkaz, por. stwniem. folk, stang. folc ‘wojsko, oddział’; rzodkiewka < *rъdъkъ (ros. редька) – Słowianie przejęli z łaciny (rādicem) za pośrednictwem Germanów (por. stwniem. redik); szkło < стькло (ros. стекло) – Słowianie przejęli od Germanów (goc. stikls ‘kielich’); jedwab < шьлъкъ (ros. шёлк) – Słowianie otrzymali go za pośrednictwem Germanów (st.skand. silki) z łaciny (sēricus ‘jedwabny’, od Sēres < gr. Σῆρες ‘Chiny’); 8 tùlkas ‘tłumacz’ < тълкъ (ros. толк) — wyraz pochodzenia słowiańskiego, por. ros. толковать. Wszystkie omówione tu wyrazy musiały trafić do języka litewskiego jeszcze przed XII w. Do starej warstwy zapożyczeń należy zaliczyć także te wyrazy związane z chrześcijaństwem, które dostały się do języka litewskiego ze wschodniosłowiańskiego (nie z języka polskiego!) jeszcze przed oficjalnym chrztem Litwy (1387 r.), np.: anioł < ангелъ — Słowianie przejęli z greki (ἄγγελος); kościół < божница ‘świątynia pogańska’ (słowiańskie богъ ‘bóg’ może być iranizmem) — wyraz ten mógł zostać zapożyczony jeszcze wtedy, gdy Słowianie byli poganami; gavėnia ‘post przed Wielkanocą’ < говение (wyraz pochodzenia słowiańskiego). Lit. ė zamiast ie prawdopodobnie wynika z przyrostka -ėti, por. dėdės < дѣдъ, por. gavėti ‘pościć w czasie Wielkiego Postu’ < говѣти; kalėda ‘danina przekazywana sługom kościelnym odwiedzającym domy w okresie Bożego Narodzenia’, por. Kalėdos ‘święto Narodzenia Chrystusa’ < коляда — Słowianie otrzymali ten wyraz za pośrednictwem pośredników z łaciny (calendae); nedėlia ‘niedziela’ < недѣля (lit. ė zamiast ie prawdopodobnie pod wpływem dėti) — słowiańska kalka semantyczna z łac. dies feriata (‘tydzień’ stało się późniejszym znaczeniem wskutek dwuznaczności gr. σάββατα). Ze wschodniosłowiańskiego do języka litewskiego trafiły również inne nazwy dni tygodnia, zachowane w dawnych pismach i dialektach: paldienykas, padielnykas ‘poniedziałek’ od *панедѣльникъ <понедѣльникъ, utàrnykas ‘wtorek’ <уморникъ <*въторникъ (por. ros. вторник), seredà ‘środa’ <середа (kalka z stwniem. mittawēcha lub łac. media hebdomas), čètvergas ‘czwartek’ <четвергъ pėtnyčia ‘piątek’ <пятница, subata ‘sobota’ <субота (z gr. σαββατα > dial. *σαμβατα, które pochodzi z aram. šabatā lub hebr. šabbāt); Wielkanoc <великъ (день) — słowiańska kalka semantyczna z gr. μεγάλη ἡμέρα ‘wielki dzień’. Do tych wyrazów dołączają również niektóre inne stare zapożyczenia, oznaczające przeważnie nowe wówczas realia, przedmioty handlu itp. Za takie można uznać np.: bęben < бубенъ (z bn > gn jak w rodzimym wyrazie dūgnas < * dūbnas: dūbti), por. wariant būbნას (również zapożyczenie); gadynė od gadyna (w dawnych pismach) <година — słowo pochodzenia słowiańskiego (: ros. год); gròmata < грамота — Słowianie przejęli od Greków (γράμματα); kapà ‘60 jednostek’ <копа — słowo pochodzenia słowiańskiego (z tego samego rdzenia co lit. kāpas, kõpos itp.); karalius <король — Słowianie przejęli od Germanów, por. stwn. Karal, Karl — imię Karola Wielkiego (742—814 r.); knygà <книга — Słowianie najprawdopodobniej przejęli to słowo ze Wschodu (Chin lub Mezopotamii?) za pośrednictwem języków tureckich; liūtas <лютъ (звѣрь). W językach słowiańskich początkowo oznaczało ‘dzikie, złe (zwierzę)’. Pochodzenie niejasne; mėsà <мясо. Najprawdopodobniej rodzimy wyraz *mensā > męsa (= żmudz. mėsà > meisà) przekształcił się w mėsà pod wpływem słowiańskiego мясо; meškà <меи(ь)ка ‘mały niedźwiedź’ (w językach słowiańskich taka nazwa niedźwiedzia mogła powstać wskutek tabu); 9 mẽtė < мята — Słowianie przejęli z łaciny (mentha), dokąd trafiło z greki (μίνθη); miẽstas < мѣсто — wyraz pochodzenia słowiańskiego, który znaczenie ‘город’ uzyskał od Słowian zachodnich, gdzie pojawiło się ono pod wpływem języków germańskich, por. śwniem. stat ‘miejsce’ i ‘miasto’; pẽčius < печь — wyraz pochodzenia słowiańskiego (: ros. печь, lit. kẽpti); siūlyti < сулить (wyraz pochodzenia słowiańskiego); šalmas < sl. *šolm — Słowianie przejęli z języków germańskich (*helmaz, por. goc. hilms, stwniem. hēlm); tykùs < тихъ — wyraz pochodzenia słowiańskiego; o dawnym zapożyczeniu świadczy forma dzukijska cykùs; vynas < вино — Słowianie przejęli prawdopodobnie za pośrednictwem Germanów (goc. wein, stwniem. wīn) z łaciny (vinum). Później, po powstaniu państwa litewskiego i wprowadzeniu języka słowiańskiego do jego kancelarii, mniej więcej od XIV w. liczba slawizmów w języku litewskim znacznie wzrosła. Należy przypuszczać, że język kancelaryjny oddziaływał nie tylko bezpośrednio, lecz także za pośrednictwem ówczesnego języka mówionego Słowian wschodnich. Za rezultat tego wpływu można uznać na przykład wyrazy bajõras < бояръ (pochodzenie nie jest całkiem jasne, Słowianie mogli przejąć go od Turków), blõgas < благъ (wyraz staro-cerkiewno-słowiański; w językach wschodniosłowiańskich miałby postać *бологъ), donis ‘danina’ < дань, pėčėtis ‘pieczęć’ < печать, rėdyti(s) ‘rządzić, urządzać (się), stroić (się)’ < прядать(ся), retėžius ‘łańcuch, kajdany’ < ретязь (Słowianie przejęli wyraz z języków germańskich), tijūnas ‘dozorca, taki urzędnik’ < тиунъ (germanizm w językach słowiańskich) i inne. Wyrazy z języka polskiego zaczęły przenikać do naszego języka dopiero od XV w. Nie udało się uchwycić wcześniejszych polonizmów. Od tego czasu rozpoczęły się ściślejsze kontakty z Polakami. Najstarsze polonizmy są związane z terminologią chrześcijańską. Ciekawe, że większość tych terminów sami Polacy przejęli od Czechów w czasie chrztu. Do języka czeskiego trafiły one zwykle z łaciny i greki za pośrednictwem języka niemieckiego. Są to wyrazy apãštalas, birmavóti, vỹskupas (býskupas), grabnyčios (gramnyčios) ‘święto kościelne obchodzone 2 lutego’, koplyčia, minỹkas ‘mnich’, mišià, nẽšparai (mišpãrai), pópiežius, traičė ‘Trójca’, žegnotis i inne. Do wczesnych polonizmów należy zaliczyć jeszcze kilka wyrazów o innym znaczeniu, na przykład garstyčia, lelija (Słowianie przejęli je z Bliskiego Wschodu za pośrednictwem innych języków), pópierius (za pośrednictwem innych języków z gr. πάπυρος), rýžiai (przywędrował aż z Indii), rõtùšė (Polacy przejęli go od Niemców), salotà (za pośrednictwem innych języków z łaciny, por. salāre ‘solić’), šeimas, vaivadà i inne. Więcej jest takich wyrazów, które mogły zostać przejęte zarówno z polskiego, jak i ze wschodniosłowiańskiego — trudno ustalić ich pochodzenie. Są to wyrazy aliẽjus (początek dała łac. oleum), dvãras, kmýnas (przez grekę i języki germańskie przywędrował z języków semickich), pãšininkas (Słowianie przejęli go z języków germańskich), rõjus (przybył z daleka, por. skr. rāy ‘majątek’) i inne. Omówienie takich i podobnych wyrazów, zapożyczonych nie wcześniej niż w XV w., wykracza jednak poza zakres naszego tematu. Zależało nam przede wszystkim na omówieniu śladów w języku litewskim najwcześniejszych kontaktów ze Słowianami — sprzed XV w. SKRÓTY ang. — język angielski, po angielsku ros. — rosyjski dial. — forma gwarowa (nieogólnosłowiańska) st. — stary, np. st. ros. — język staroruski 10 goc. – gocki ind. – indyjski, st. ind. – język staroindyjski isl. – islandzki łot. – łotewski pol. – polski lit. – litewski łac. – łaciński RES – Revue des études slaves. Paris 1921 i nast. sanskr. – sanskryt sł. – słowiański stwniem. – staro-wysoko-niemiecki szw. – szwedzki TŽ – Tauta ir žodis. K., 1923 i nast. śrwniem. – średnio-wysoko-niemiecki śrwniderl. – średnio-dolnoniemiecki NAJDAWNIEJSZE KONTAKTY JĘZYKOWE LITWINÓW ZE SŁOWIANAMI Streszczenie W artykule analizuje się odzwierciedlenie w języku litewskim wczesnych kontaktów Litwinów ze Słowianami wschodnimi (od VII w. n.e.). Wyodrębniono innowacje fonetyczne, morfologiczne i leksykalne z tego okresu w języku litewskim, zwłaszcza w gwarach wschodniej Litwy. Za najstarsze slawizmy, które przeniknęły do języka litewskiego przed X–XII w., uważa się te, w których pełnogłosowe połączenia zostały zastąpione przez niepełnogłosowe typu tort, np. čérpė < słow. *čerъ > ros. череп; wyrazy, w których zachowała się wymowa samogłosek nosowych, np.: lénkas (etnonim) < *lęchъ > st.rus. ляхъ. Za slawizmy, a nie wyrazy spokrewnione genetycznie, uważa się wyrazy, w których zachowała się dawna wymowa: uo w miejscu słow. и: krū́pos (ros. крупа); ie w miejscu słow. i: litew. krievi (od крив-ичи); ui w miejscu słow. ы: smūikas < *smykъ, a także wyrazy, w których zachowała się wymowa słowiańskich jerów: ásilas < осьль, bulvónas < бълвань i in. Do warstwy najstarszych zapożyczeń należy również terminologia chrześcijańska, przejęta przez język litewski z języków wschodniosłowiańskich (nie z polskiego) przed chrztem Litwy (1387 r.): ángelas < ангелъ, bažnyčia < боженица i in., a także wyrazy oznaczające nowe ówczesne realia: būgnas < бубень. Na zakończenie przedstawiono krótki przegląd zapożyczeń zachodniosłowiańskich, które przeniknęły do języka litewskiego głównie od XV w.