Formos „tei“ klausimu

Południowi Żmudzini używają nazwy pomieszczenia mieszkalnego starców pryšinė: Sūnus marčią parsivedė — mas pryšinė[je] gyvenam Grd (LKŽ X 696). Słowo priešininkas o takim samym znaczeniu występuje ir ne w utworach żmudzkiego pisarza Vaižgantasa: Sau gi išsiimsiąs iš sūnaus gerą išimtinę ir ponu sau gyvensiąs priešininke LKŽ X 698. W swoim słowniku słowo to podaje również A. Juška: „Antras galas rūmo vadinas priešininkas, kur stov šeimyna“. Tu mamy już inne znaczenie — „pokój dla najemników, izba czeladna” . Północno-- ir zachodnim Żmudzinom znane jest jeszcze słowo pryšininkis „przybudówka, przedsionek”. Osobno wspomnimy jeszcze o kilku nazwach używanych w gwarze aukszockiej: priešinė, priešinė. W „Słowniku języka litewskiego” jedno ze znaczeń podanych dla słowa priešinė to — „dom, chata” X 695. W „Tautoje ir žodyje” znajduje się opublikowana przez K. Būgę lista żmudzko-litewskich słów nieznanego dialektologa, odnaleziona w rękopisach A. Kosarzewskiego. Jeden z jej wierszy brzmi: „Priešinė —gryčia“. Jeśli jest to słowo żmudzkie, powinno brzmieć pryšinė, a nie priešinė. K. Būga, opierając się na tej liście, w dziele „W języku i w starożytności” stwierdza: „Żmudzka priešinė jest tym samym, co wyżgrodzka gryčia i pirkia” II 48. Stąd w „Słowniku języka litewskiego” pojawiło się wcześniej wspomniane znaczenie słowa priešinė. K. Būga w żadnym razie tak nie uważał. Podniósł kwestię, czy priešinė może oznaczać seklyčię, którą jeden z krytyków, jako wyraz obcy, zastąpił w pismach Vaižgantasa słowem priešinė. Używane w Valkininkach wyrażenie priešiniai dantes „wskazuje, że priešinė będzie raczej „riepejmsa“ [priemenė] niż seklyčia” — pisze K. Būga (II 49). W żadnym dialekcie słowem tym nie określa się domu ani chaty. Nie ma wątpliwości, że priešinė jest nazwą pomieszczenia. Zestawienie „priešinė—gryčia” nie oznacza, że zestawione są dwie nazwy domu mieszkalnego. W litewskich gwarach słowami gryčid, troba, pirkia określa się nie tylko wiejskie domy mieszkalne, lecz także ich najważniejsze pomieszczenia. Oto jeszcze jedno twierdzenie K. Būgii: „Šlūjaus [domu mieszkalnego] są następujące części: 1) gryčia = żm. troba, 2) seklyčia = żm. pryšininkė [co do tego zestawienia K. Būga w tej samej „Kalboje ir senovėje” wyraża wątpliwość], 3) pringis = żm. preimené* (K. Būga. Rinktiniai raštai. V., 1959. T. 2. S. 316—317). Co oznacza przyšinė u Auksztotów? Jak wspomnieliśmy, dla Auksztotów południowych jest to nazwa lepszego końca chaty, izby gościnnej. Ponadto dla niektórych Auksztotów południowych oraz Auksztotów zachodnich z okolic Kowna słowo to (u Auksztotów kowieńskich także priešinė) oznacza „sień i pomieszczenie do przechowywania czegoś, komorę”, np. : Drzwi naprzeciwko są otwarte i wieje wiatr Krok. Dlaczego stoisz naprzeciwko, idź do izby! 1g. Wynieście kapustę naprzeciwko, bo już się ukisiła Al. W tym roku ziemniaki są marne — nawet połowy naprzeciwka nie napełniliśmy Vv (LKZ X 696). I jeszcze kilka wyrazów pokrewnych: priėšnė „przedsionek” czasami używa się w Alvite obok nazwy gėnkos, a w Kairiai znane jest słowo priefinys „sień” (LKA 39, 40). Gražina Smalinskienė O FORMIE TEI W DIALEKTACH ŻMUDZKICH (Tryškiai, EigitdZiai, Raudėnai, Papilė, Akmčnė, Kelmė, Ūžventis, Pavandenė, Saukénai, Padubysys, Pašilė, Vaiguva) odnotowano formę tei „to” (zaimek wskazujący, mogący łączyć także części zdania lub zdania). Np.: 1'2i pas'ūt'i'n 226 vdrka' „to szalone dzieci” (Raudėnai); daba“ t'ei. m'2.ršt „dabar tai miršta“ (Użwenty, DūnŽ); a t'či tap, a t'či tūoksū' ės'i „czy tak, czy taki jesteś“ (Papilė); g'ėr'i vaika" | t'ei. g'ėrū" J uo je kudk'i" rūpu'ž'es | t'ei. g'ėr'aū v'isd n'ėr'ei.k „dobre dzieci, to dobrze, a jeśli jakieś ropuchy, to lepiej wcale nie trzeba“ (Kuršėnai, DūnŽ), t'éi tu n'¢is'i (Pašilė), t'¢ bd.va l'i'nks'm'¢ Idika' | t'či šūokūom (Tryškiai), t'ei. burs d'id'el'i d'i"va" | ka n'eb'g'é.rs s'v'iec (Kūrtuvėnai) i tak dalej. Są to fakty z gwar niektórych Żmudzinów. U A. Valeckienė takich zaimków i spójników znajduje się w dawnych pismach, zwłaszcza w Biblii Chilinskiego, w gwarach zachodnioauksztockich na całym Nadniemniu (Valeckienė, 1977, 62, 69; Valeckienė, 1984, 216) bezpodstawnie, być może jedynie mogą pochodzić od waryszczanina Vaišnora z „Margarita teologiška”. Wyjęcie fey z całego systemu fonetycznego przekładu Biblii Chilinskiego, por. podane tam „poprawienie” Ch'347, pateykuney „pataikūnai” Ch! 334, waykej „vaikai” Ch'302, 361, tejs „tais” Ch? 237, 349, ilgey „ilgai” Ch'360, 370, dienej „dienai” Ch*193, por. jeszcze grežus „gražus” Ch'355 itd. Jest to związane z redukcją pierwszego składnika dyftongu ai u południowych Auksztotów (zachodnich Dzuków), którą obecnie obserwuje się w tych samych lub pobliskich gwarach: występuje tam również zastępowanie ai dyftongiem ei: be'ike „baigti“, d'eiri"cas „dairytis“ i in. W gwarach zachodnioauksztockich, a nawet w Ejragołe i Gaurach, tei ma również wariant teip po zaniku spółgłoski p: t'ei. n'egal'ū | t'ei. n'es'v'eika | ka vos kojes pav'elku VI, tai t'ei iž'd'i"k'e" | tai t'ei pas'ut'e: | ka t'ig dūok to'k'us ir va.l'g'i"t n'edūok Jd; ta" vaika ji t'ei i taraé'k'ina v'isur su sav'im Jrb (zapis E. Grinaveckienė); kas 1'ė“ s'ieks t'ei to'l'i Vdžg; t'ei. saū'k'i | aš t'ik pa.rsakau V1; §'it'ei š'it'ei | vai.kai | t'ei. ir žlinut | kai ž'v'ir'b'l'ei Jd ir t. t. Takie przykłady podał K. Jurkšaitis w swoich zapisach folklorystycznych oraz w dziele „Prusy Litewskie- ”: Drapiąc się po głowie, rozmyślał, co teraz należałoby zrobić Jrk 70. Skąd wzięło się to żmudzkie fei? (Partykuła aukszocka pochodzi od teip, po zaniku p, podobnie jak v'isai „na wszelki sposób“ Jrb, VI, Jd i in., šiai „w ten sposób“ Jd, š'it'ei „w taki sposób“ Jd, Vdžg.) A. Valeckienė twierdzi, że tei powstało od teip (Valeckienė, 1984, 219). Można tylko powiedzieć, że w wielu gwarach, w których używana jest ta forma zaimkowa tei, mówi się wyłącznie tap Akm, Rdn, Pp, Krš, Krtv, Užv. Wewnętrzny system gwar nie pozwala twierdzić tego w ten sposób. Tę kwestię należałoby wyjaśniać zupełnie inaczej, zgodnie z systemem fonetycznym tych gwar. We wszystkich tych gwarach jest niemało słów niemających silniejszych związków z pokrewnymi słowami i rdzeniami, w których ai zostało zastąpione dyftongiem ei (czasami jest to nowe dla gwar słowo, które przyszło z języka ogólnego). Np.: d'ein'i „śpiewa“ Krš (d'ein'ii-Pvn), d'ein'uška Krš „dainuška“ (d'éin'oska Eig, Ub, Rdn), g'ei.žūs „gaižus“ Krš (g'eiZps Vds, Rdn), #'é.ips „błyskawica“ Krš, ž'eibiūrt'į „błyskać się“ Krš (ž'eibū't'e Vkšn, Pvn), pavei.zūs Vrp (choć vai.zūs), p'é.it'v'iet- 'i's „peikėtis“ Vds (gdzie indziej pd.it'v'iet'- is || pd.it'vliet'- i"s), gal rei.bul'v Krš (r'čibol'ū" Pvn itd.), gr'eib'i't'e „grėbti“ Rdn, Trš (gr'eib'i"t'į Krš, Sauk), t'r'ein'ijė „część wozu“ Krš (obok częstszego train'ijė Krš), por. jeszcze ž'ei“s't'i nj. „Bawić się“ Krš, Krtv, Sauk (ž'čis't'e Rdn, Trš: vaka. ž'čid graž'ė* Pp), eikš't'ič nj. „plac“ Krš; ž'ei.zda nj. „Žaizda” Krš i in. Należy zwrócić uwagę na wymienność ai || ei w wariantach niektórych słów: kaip't'i || k'eip't'i, išvaizda || įšveizda || įš 'v'eiza, knaiba's'i'- t'i || kn'eibasi"- t'i, lai (rzad.) || I'ei (często) „niech”, pddraikis || padr'eikūs „który się rozwłóczy”, pakrd.imu || pakr'č.imių „rozproszył”, švd.ipa || 227 §'v'é.ipa (Luokė) i in. Por. jeszcze tarnd.ut'i (tarnd.ut'e) || t'ernd.ute (t'ernd.ut'e- ), tū.rnc (ale lm. dopełn. +t'ėrnūmn „sług”). Taka wymienność ai || ei w pewnych słowach będzie również przyczyną pojawienia się formy zaimka (spójnika) #'ei. Może to być także nieco starszy fakt (por. MT niektóre fakty). Forma ta w gwarach wyraźnie nie była wiązana z tas (zwłaszcza u Żmudzinów, gdzie zanikł tzw. rodzaj nijaki, ich formy), dlatego dyftong ai został zastąpiony przez ei, nie został on nawet zmonoftongizowany zgodnie z prawami gwar. Nie pozwala na to wiązanie z teip system gwar, fakty użycia leksyki. Potwierdza to również czasami używana obok forma tai DūnŽ 544 oraz partykuły š'ita' || Seta: „šitai, štai“ tata" „tatai“, ūštatū || Oštatū,,uztatai®, tikta: || tėktū" „tiktai“. Dlatego pojawianie się słów i słówek należy wyjaśniać wewnętrznymi prawami i niuansami gwar, a nie podobieństwem przypadkowych słów używanych w różnych dialektach. LITERATURA Valeckienė A. Forma tai i jej warianty w gwarach języka litewskiego //Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. V., 1977. T. 17. S. 55—74, Valeckienė A. System gramatyczny języka litewskiego. V., 1984. Skróty, takie jak LKŽ. Vytautas Vitkauskas