Žemaičių žodžiai „prýšininkė“, „prýšinė“

patrzeć, czasownik „Patrzeć“: weyziek kniga SP ,,; weyziedams ant jo jaunistes Iš 367,,: SP 40,,. verčia rzeczownik „ocena“: atrada werczia AD 321,,; werczia diidame TPS 4454. jedyny, przymiotnik „jedyny“: jymk sunu sawa winatiejy sunuy tawa Iš 3364; winatiejuy Iš 337. podstęp, rzeczownik „oszustwo“: par wilu sawa dukrawedzia prazuwa visius rzeczownik Iš 399; Iš 399,,. „ród, potomstwo- “: tawa wisius pryligs anas Iš 3364; Iš 355,. visuotimas przym. ,,1) wszechobe2) cny, 1) powszechny“: pagal wysotymos žynios SP 32,4: pažynty (...) wysétyma apgymyma kalbos TPS 448,; 2) palykes tyktay žmones wysotymius 13 388,,. žavinti vksm. „Zabijać, uśmiercać“: karaluka žawyjnty noriėja SP 58,4. żyminimas rzecz. „znaczenie, sens”: niejokia neturentys žimynyma DZ 130,,. žmonystė rzecz. „ludzkość- ”: pritelus Zmonistes AD 309,4. žvieti czas. „Łowić, chwytać”: žada muny žwity marga lidekele DZ 96,,. łuska przym. „pokryty łuskami”? ma obleczone jak łuska ryba: waria obuwie na nogach; waria szalmas ant galwos skyda waria ant yr pecziu Iš 367,. Albina Auksoriūtė ŻMUDZKIE SŁOWA PRYŠININKĖ, PRYŠINĖ Jedna z iš nazw pomieszczeń izby w — żmudzkim domu mieszkalnym — — pryšininkė. W gwarze żmudzkiej używane są inne nazwy ir pokrewne temu słowu: pryšinė, pryšninkė, pryšininkis. Słowo pryšininkė znane jest już iš S. z pism Daukantasa. Opowiadając o żmudzkich chatach, zaznacza: trzecie „O [drzwi] į pryšininkę, nu od słowa pryš, ponieważ przed drzwiami chaty znajdowała się DB 23“. Jakie było przeznaczenie tego pomieszczeS. nia, Daukantas nie wspomina. ir Obecnie w gwarze północno-zachodnich Żmudzinów pryšininkė oznacza pomieszczenie w chacie przeznaczone do zamieszkania przez starców: Wyszła (wyszła) an izba starcza pry§inink e¢ Brs. Przywieziemy synową, wzniesiemy į przyśnicę Šv (LKŽ X 698). Żmudzini północni nadal nazywają to pomieszczenie przyśnicą. W „Słowniku języka litewskiego” do objaśnienia znaczenia takiego słowa jak przyśnica „... ar dodano jeszcze: urządzona izdebka gościnna” (X 698). W dialekcie żmudzkim przyśnica nie ma znaczenia izdebki gościnnej albo jest to znaczenie występujące bardzo rzadko. Takiego znaczenia nie ma ir šį osoby używającej tego słowa M. W pismach Valančiusa. To zaznacza ir K. Būga: „U północno-- zachodnich Żmudzin- ... ów pryšininkė nie jest odpowiednikiem naszej świetlicy“ II 48. S. Daukantas wymienia następujące nazwy pomieszczenia dla gości: trobos, svetlyčė, alkierius, svečio troba. Obecnie Żmudzini nazywają pokój gościnny gerėja troba, didžioji tréba albo tym samym słowem co cały dom — troba: ir — Cała rodzina zebrała su się, aby porozmawiį ać z gośćmi ją w dobrej izbie TI (LKŽ III 243). Idzie į przez wielką izbę, w kuchni nieprzyjemnie trzymać gościti SI. Wymyj izbę, jutro może przyjdą goście Kltn. Pokój gościnny podobnym słowem priešinė obok sekljcios, sveklicios, svetlycios nazywają południowi Auksztoci: Į priešinę prasvk gości Srj (LKZ X 696). Suskabinair m, idziemy naprzeciw tańczyć DrskZ 283. Północno-- ir zachodnim żmudzkim pryšininkei pokrewne 225 określenie pomieszczenia mieszkalnego karšinčius południowi Żmudzini nazywają pryšinė: Syn sprowadził do domu — synową, mieszkamy w pryšinė[je] Grd (LKŽ X 696). Wyraz priešininkas o takim samym znaczeniu występuje ir ne w utworach żmudzkiego pisarza Vaižgantasa: Sam miałby gi wydzielić iš synowi dobrą odprawę i ir żyć po pańsku w priešininke LKŽ X 698. W swoim słowniku wyraz ten podaje również A. Juška: „Drugi koniec domu nazywa się priešininkas, gdzie mieszka rodzina” Tu już inne znaczenie —„izba najemników, rodzina“. Na ir północno-- zachodniej Żmudzi znane jest również słowo pryšininkis „przybudówka, przedsionek“. Osobno wymienimy jeszcze parę nazw używanych w gwarze aukszockiej: priešinė, priešinė. Jednym ze znaczeń słowa priešinė podanych w Słowniku języka litewskiego jest — „dom, chata“ X 695. W „Tautoje ir žodyje“ K. Būga opublikował znalezioną w rękopisach A. Kosarzewskiego listę żmudzko-litewskich słów nieznanego dialektologa. Jedna z jej linijek brzmi: „Priešinė —gryčia“. Jeśli jest to tutaj słowo żmudzkie, powinno brzmieć pryšinė, a nie priešinė. K. Būga, opierając się na tej liście, w „Kalboje ir senovėje” twierdzi: „Żmudzkie priešinė jest tym samym, co w gwarach auksztockich gryčia i pirkia” II 48. Stąd w „Słowniku języka litewskiego” pojawiło się wcześniej wspomniane znaczenie słowa priešinė. K. Būga w żadnym razie tak nie uważał. Podnosił kwestię, czy priešinė może oznaczać seklyčią, którą jeden z krytyków, jako obce słowo, w pismach Vaižgantasa zastąpił wyrazem priešinė. W Valkininkai używane wyrażenie priešiniai dantes „wskazuje, że priešinė będzie raczej «riepejmsa» [priemenė] niż seklyčia” — pisze K. Būga (II 49). W żadnej gwarze tym słowem nie określa się domu ani chaty. Nie ma wątpliwości, że priešinė jest nazwą pomieszczenia. Zestawienie „priešinė—gryčia” nie oznacza, że zestawiane są dwie nazwy domu mieszkalnego. W gwarach litewskich słowami gryčid, troba, pirkia określa się nie tylko chłopskie domy mieszkalne, lecz także ich najważniejsze pomieszczenia. Oto jeszcze jedno twierdzenie K. Būgi: „Šlūjaus [domu mieszkalnego] są następujące części: 1) gryčia = żm. troba, 2) seklyčia = żm. pryšininkė [z powodu tego zestawienia K. Būga w tej samej „Kalboje ir senovėje” wyraża wątpliwość], 3) pringis = żm. preimené* (K. Būga. Rinktiniai raštai. V., 1959. T. 2. S. 316—317). Co oznacza aukštaičių priešinė? Jak wspomnieliśmy, dla Auksztotów południowych jest to nazwa lepszego końca izby, pokoju gościnnego. Ponadto dla niektórych mieszkańców południowej Aukszoty oraz zachodnich mieszkańców Aukszoty z okolic Kowna to słowo (dla mieszkańców okolic Kowna także priešinė) oznacza „sień i pomieszczenie do odkładania czegoś, komorę”, np. W sieni drzwi są otwarte i wieje wiatr Krok. Czemu stoisz w sieni, idź do izby! 1g. Wynieście kapustę do sieni, bo już skwaśniała Al. W tym roku ziemniaki są marne — nie napełniliśmy nawet połowy sieni Vv (LKZ X 696). I jeszcze kilka wyrazów pokrewnych: priėšnė „przedsionek”, czasami używane w Alwicie obok nazwy gėnkos, oraz w Kairiai znane słowo priefinys „sień” (LKA 39, 40). Gražina Smalinskienė FORMY TEI W GWARACH ŻMUDZKICH (Tryškiai, EigitdZiai, Raudėnai, Papilė, Akmčnė, Kelmė, Ūžventis, Pavandenė, Saukénai, Padubysys, Pašilė, Vaiguva) odnotowano formę tei „to” (zaimek wskazujący, mogący łączyć także części zdania lub zdania). Np.: 1'2i 226