Žemaičių žodžiai „prýšininkė“, „prýšinė“

veizėti czas. „patrzeć”: weyziek kniga ŠP ₂₄; weyziedams ant jo jaunistes Iš 367₁₂; ŠP 40₂₁. verčia rzecz. „ocena”: atrāda werczia AD 321₁₂; werczia dūdame TPS 445₉. vienatėjis przym. „jedyny”: jymk samu sawa winatėjey Iš 336₂₃; samay tawa wina-tiejey Iš 337₅. vylius rzecz. „oszustwo”: par willu sawa dukrawezdia prazūwa Iš 399₃₁; Iš 399₂₇. visius rzecz. „ród, potomstwo”: tawa wisius pryligs anas Iš 336₉; Iš 355₂. visuotimas przym. „1) powszechny, 2) zwykły”: 1) pagal wysotymos žynios ŠP 32₁₈; pažynty (...) wysōtyma apgymyma kalbos TPS 448₁; 2) palykes tyktay žmones wysoty mius Iš 388₁₀. žavinti czas. „zabijać, uśmiercać”: karaluka žawijnty norieja ŠP 58₁₂. žyminimas rzecz. „znaczenie, sens”: niejokia neturentys žimyn y ma DŽ 130₁₆. žmonystė rzecz. „ludzkość”: pritelus žmonistes AD 309₁₃. žvėti czas. „łowić ryby, łapać”: žada muny žwity marga lidekele DŽ 96₁₁. žvynas przym. „pokryty łuskami”?: turieja apsiausta kaypo žwina žuwis: waria apautay ant koju; waria szalmas ant galwos yr skyda waria ant pecziu Iš 367₂. Albina Auksoriūtė ŻMUDZKIE SŁOWA PRYŠININKĖ, PRYŠINĖ Jedna z nazw pomieszczeń żmudzkiego domu mieszkalnego – chaty – to pryšininkė. W dialekcie żmudzkim używa się również innych pokrewnych nazw: pryšinė, pryšininkė, pryšininkis. Słowo pryšininkė znane jest już z pism S. Daukantasa. Opisując żmudzkie chaty, zauważa on: „A trzecie [drzwi] do pryšininkė, od słowa pryš, ponieważ było przed drzwiami chaty DB 23”. S. Daukantas nie wspomina, jakie było przeznaczenie tego pomieszczenia. Obecnie w północnym i zachodnim dialekcie żmudzkim pryšininkė oznacza pomieszczenie w chacie, w którym mieszkają starzy domownicy: Wyszła (wyszła) do staruszków, do pryšininkė Brs. Przyprowadź synową, przeniesiemy się do pryšininkė Šv (LKŽ X 698). Północni Żmudzini to pomieszczenie nazywają także pryšininke. W „Słowniku języka litewskiego” do objaśnienia znaczenia słowa pryšininkė dodano jeszcze: „... albo urządzona świetlica” (X 698). W dialekcie żmudzkim pryšininkė nie ma znaczenia „świetlica”, albo jest to znaczenie występujące bardzo rzadko. Nie ma go również w pismach M. Valančiusa, który używał tego słowa. Zwraca na to uwagę także K. Būga: „Żmudzka pryšininkė... nie zastępuje naszej świetlicy” II 48. S. Daukantas wymienia następujące nazwy pomieszczenia dla gości: trobos, svetlyčė, alkierius, svečio troba. Obecnie Żmudzini nazywają pokój gościnny dobrą chatą, dużą chatą albo tak samo jak cały dom – troba: Cała rodzina zebrała się, by porozmawiać z gościem, w dobrej chacie TI (LKŽ III 243). Pójdziemy do dużej chaty, nieprzyjemnie trzymać gości w kuchni Šll. Wymyj chatę, jutro może przyjdą goście Kltn. Pokój gościnny podobnym słowem izba gościnna obok seklyčios, sveklyčios, svetlyčios nazywają południowi Auksztoci: Poproś gości do izby gościnnej Srj (LKŽ X 696). Zbierzmy się i chodźmy tańczyć do izby gościnnej DrskŽ 283. Północno- i zachodniożmudzkie określenie izbie gościnnej jest spokrewnio- 225 pryšinė: Tę synową przyprowadził – będziemy mieszkać w pryšinėl[e] Grd (LKŽ X 696). Słowo priešininkas w tym samym znaczeniu występuje również w utworach nieżmudzkiego pisarza Vaižgantasa: Sam przecież wyprosi sobie u syna dobrą dożywotnią rentę i będzie mieszkał sobie w priešininkė LKŽ X 698. W swoim słowniku podaje to słowo także A. Juška: „Drugi koniec domu nazywa się priešininkas, tam mieszka rodzina”. Chodzi tu już o inne znaczenie – „pokój dla służby, pomieszczenie dla domowników”. Północnym i zachodnim Żmudzinom znane jest ponadto słowo pryšininkis „przybudówka, sień”. Osobno wspomnijmy jeszcze o dwóch nazwach używanych w dialekcie auksztockim: priešinė, priešinė. Jednym ze znaczeń słowa priešinė podanych w „Słowniku języka litewskiego” jest „dom, chata” X 695. W „Tautoje ir žodyje” K. Būga opublikował znaleziony w rękopisach A. Kosarzevskio wykaz słów żmudzko-litewskich, sporządzony przez nieznanego dialektologa. Jeden z jego wierszy brzmi: „Priešinė – gryčia”. Jeśli jest to słowo żmudzkie, powinno brzmieć pryšinė, nie priešinė. K. Būga, opierając się na tym wykazie, stwierdza w „Kalboje ir senovėje”: „Żmudzka priešinė jest tym samym, co auksztocka gryčia i pirkia” II 48. Stąd w „Słowniku języka litewskiego” wzięło się wspomniane wcześniej znaczenie słowa priešinės. K. Būga bynajmniej tak nie uważał. Pytał, czy priešinė może oznaczać świetlicę, którą jeden z krytyków, uznając za obcy wyraz, zastąpił w pismach Vaižgantasa słowem priešinė. Używane w Valkininkai wyrażenie priešiniai dantės „dowodzi, że priešinė oznacza raczej «przednią» [sień] niż świetlicę” – pisze K. Būga (II 49). W żadnym dialekcie słowa tego nie używa się na określenie domu czy chaty. Nie ma wątpliwości, że priešinė jest nazwą pomieszczenia. Zestawienie „priešinė – gryčia” nie oznacza, że porównuje się dwie nazwy domu mieszkalnego. W dialektach litewskich słowami gryčia, troba, pirkia nazywa się nie tylko domy mieszkalne chłopów, lecz także ich najważniejsze pomieszczenia. Oto jeszcze jedno stwierdzenie K. Būgi: „Oto części šlajusa [domu mieszkalnego]: 1) gryčia = po żmudzku troba, 2) seklyčia = po żmudzku pryšininkė [co do tej zbieżności K. Būga wyraża wątpliwości w tej samej pracy «Kalboje ir senovėje»], 3) pringis = po żmudzku preimenė” (K. Būga. Rinktiniai raštai. V., 1959. T. 2. P. 316–317). Co oznacza auksztockie priešinė? Jak wspomnieliśmy, dla południowych Auksztotów jest to nazwa najlepszej części domu, pokoju gościnnego. Ponadto dla niektórych południowych Auksztotów i zachodnich Auksztotów z okolic Kowna słowo to (u tych ostatnich także priešinė) oznacza „sień i pomieszczenie do przechowywania czegoś, komórkę”, np.: Drzwi w priešinė są otwarte i wieje wiatr Krok. Czemu stoisz w priešinė, idź do izby! Ig. Wyniesiecie kapustę do priešinė, bo już się ukisiła Al. W tym roku ziemniaki marne – nawet połowy priešinė nie napełniliśmy Vv (LKŽ X 696). Jeszcze dwa pokrewne słowa: priešnė „przybudówka” bywa używane w Alvite obok nazwy gõnkos, a w Kairiai znane jest słowo priešinšys „sień” (LKA 39, 40). Gražina Smalinskienė FORMY TEI W PYTANIU W żmudzkich gwarach (Tryškiai, Eigirdžiai, Raudėnai, Papilė, Akmenė, Kelmė, Užventis, Pavan­denė, Šauké­nai, Padubysys, Pašilė, Vaiguva) odnotowano formę tei „to” (zaimek wskazujący, który może łączyć także części zdania lub zdania). Np.: tėi 226