Ekskliuzyviniai žodžių variantai su balsiais „a“ ir „u“

LIETUVIŲ LEKSIKOS IR TERMINOLOGIJOS PROBLEMOS LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXIX (1991) VYTAUTAS VITKAUSKAS EKSKLUZYWNE WARIANTY WYRAZÓW Z SAMOGŁOSKAMI a I u* W języku litewskim, zwłaszcza w jego dialektach, istnieje wiele wariantów wyrazów z samogłoskami a i u. Wiele z nich podano w tomach LKŽ. Można je wszystkie podzielić na kilka grup. I. To chyba najprostsza grupa, w której a: u występuje ze względu na onomatopeję. Przede wszystkim należą tu różne czasowniki i wyrazy dźwiękonaśladowcze, których warianty z samogłoską a wskazują na jakby łagodniejszy dźwięk, lżejsze lub wolniejsze działanie, a z samogłoską u — na bardziej gwałtowne: kābeldoti || kubeldóti, dadnóti || dudnóti „mówić, paplać”, kraménti || kruménti „kaszleć”, krapinėti || krupinėti „chodzić, ledwie iść”, raresỹs || ruresỹs „łomot”, rarėti || rurėti „łomotać”, stapalinėti || stupalinėti „włóczyć się” itd. (zapisano około stu takich przykładów). Jest to jedynie środek ożywiający czynność. Pewna wątpliwość wynika z tego, że przykłady pochodzą z różnych gwar, a w jednej gwarze używa się tylko części z nich — w jednych występuje -a-, w innych -u-: påkšt || pùkšt, šmåkštelėti || šmùkštelėti itd.; aliōti „krzyczeć” występuje w wielu częściach Litwy, a uliōti w okolicach Kupiškis: ul'ōje p'iemanas, r'ē'k'e Slm. Do tej grupy przylegają dość osobliwe warianty kilku wyrazów. Wszyscy wiecie, że wariant wyrazu rūpūžė „Bufalo vulgaris; takie przekleństwo” E. Frenkelis wiąże z rāpal ioti „pełzać” itd. W gwarach (żmudzkich i dźukijskich) ma to wyraźny element zabawy: rāpūžė || rāpūža mówi się jakby żartem, ukrywając to przekleństwo przed dziećmi. Zastąpienie samogłoski u samogłoską a ma znaczenie humorystyczne i nie jest regularne, dlatego nie należy tu stosować praw fonetycznych. Szczególnie wyraźnie widać to w wyrazie sabiṅkaulis „kość ogonowa”; ponadto u Żmudzinów słyszano również sabinkė „pupcia”. Zastępując u samogłoską a bez żadnej regularności, można wypowiedzieć wyraz sabiṅkaulis bardziej publicznie, a wyrazem sabiṅkė nawet zażartować z dziećmi. To samo dotyczy wyrazów maturžė ir muturžė „rzadka zupa; pot. gęba”. U Dzuków ma to również funkcję eufemizującą: muturžė (→mutnùs, mutinỹs, mùtė) jest formą pierwotną, nieco dosadniejszą, podczas gdy maturžė to jakby łagodniejsza, „zabawowa” forma. II. Spora grupa wariantów wyrazów z a || u powstała wskutek rozwoju ide. sylabicznych l, m, n, r > al, am, an, ar || ul, um, un, ur (kaŕkti || kuŕkti, skārti || skūrti → skāris || skūris, karkulỹs || kurkulỹs, skarulỹs || skurulỹs itd.). Tak powstały formy występujące w różnych gwarach: gāmalas || gùmulas, gramulỹs „grudka” || grumulỹs „bryła”, ramōti „być spokojnym” || rumōti „spokojnie leżeć”, saluva „wyspa” BB || * Artykuł opracowano na podstawie referatu wygłoszonego podczas I Międzynarodowej Konferencji Bałtystycznej. 204 sulava N (wyraz salà Fraenkel łączy z salėti, por. salėti, salvėti i sulà, sulėti). Tu splata się kilka rdzeni, żadna gwara nie ma wszystkich łańcuchów słowotwórczych — zachowały się tylko pojedyncze fakty. Wskutek tego splątania powstają nowe słowa, np. mamà || mumà || momà „matka”. Obecnie wymowę żmudzkiego mun-, num- większość językoznawców uważa za regularną zmianę fonetyczną (nawet W. Toporow zmienił zdanie w „Słowniku języka pruskiego”, omawiając kamanas) (Топоров, 1980, 200). Sądzę, że kryje się tu coś ważniejszego, dlatego tę kwestię podjąłem, bo w wielu gwarach nie da się tego uzasadnić żadnym prawem (u rasejniškiai, u zachodnich Żmudzinów am, an w jednej sylabie nie ulega zmianie, a w różnych — tak, i to nie we wszystkich gwarach żmudzkich). Szczególnie nie daje podstaw do przyjęcia prawa fonetycznego lewy brzeg Niemna (Karklė, nawet Gāstos — kartoteka LKŽ, zapis V. Kurtinaitisa), zachodni Żmudzini i południowi Żmudzini rasejniškiai. Zapomnieliśmy o myśli Ch. Stanga, że mun może pochodzić od praindoeuropejskich sylabicznych *l, m, n, r (Stang, 1966, 34–35). W istocie, dlaczego nie spieramy się o jakąś fonetyczną osobliwość skārti i skūrti, a spieramy się o analogiczne mun-, num- (Zinkevičius, 1966, 299; Grinaveckis, 1960, 77; Grinaveckis, 1973, 172; Vanagienė, Vitkauskas, 1969, 212–214). Przecież tu i tam a i u wymieniają się całkiem równomiernie — jedne gwary mają jedne formy, a inne odmienne. III. Dość duża grupa wariantów wyrazów z a || u wiąże się z przejściem szeregu a oboczności samogłoskowej języków bałtyckich do szeregu u w różnych gwarach: ganiōti „pędzić” Nm, Lp || guniōti Auk, Lnkv || goniōti Dbk (oraz gāiniōti || guiniōti), plajoti End || plujōti „łazić” (oraz plaujōti), lajùs || lujùs „szybko szczekający” (sulūti, sulūjo), gākčioti || gōkčioti Rs || gukčiōti „mieć czkawkę” Ds, Skd, grajōti „zgarniać” || grujōti Sug, gramañtas || grumañtas Pnd, Škn (gromañtas Krš), ramùs || rumùs (żmudzki nadmorski) || romùs, sravùs || sruvùs || srovùs; sravénti || sruvénti || srovénti. IV. Chyba najwięcej takich wyrazów z występującymi w wariantach samogłoskami a i u nie ma sonantów ani charakteru onomatopeicznego. Np.: až i už, sa || su; ūpė oraz tradycyjna gwara starszych mieszkańców Minapiai w rejonie telszańskim m'ėnapė (w księstwie kuronśkim Keklio — jak gdyby potwierdzenie twierdzenia Blesego i Mažiulisa o bliskości kuronśkiego i pruskiego, por. pruskie ape „rzeka”); ābas Smn || ūbas Šd; ābašlaitė Smn || ūbašlaitė Švnč, Str; daburys PrL || duburys; dabūrkis Akm || dubūrkis Krš „zagłębienie w rzece, jeziorze”, gābalas || gūbulas J, Štk; gabalinis || gubālinis Rdn (gobalinis cō.kros); gabùs || gubùs J, M. Valanč, sugubėti „zdołać” Klt; gabėta Ak || gubieta Bsg „bogini”, por. gabijà „bogini, święty ogień”; gabštà „wiązka” Kair || gubšnà „pęk” Sl; gābūžas Prk, Rs, J || gubūžas „wiązka” Brž, Sg, kābti „umierać” Ds, Kp; Mlt || kūbti, kākinti „dostarczać dość” || kūkinti „nasycać, dawać dużo”, kakorȳt OG421 || kukorȳt „pojutrze” Vrn; kādaras J, Vrd || kūdaras K, Klp, Kin, por. także skādaras „kadaras” Ut || skūdaras; kapūrna Lzd || kupūrna „kopiec” Drsk, Mrk; kasulà „kiść” Lkm || kusulỹs „gruda” J || kùsulas; putrà į kusulą sušōka Krš; krajōti „rzucać” prš || krujōti „wyrywać” Rdm; katulỹs „łaskotanie” Slnt, Dr || kutulỹs; lazgėti „powiewać” Krt || luzgėti „drżeć, poruszać się” Tl, Slnt; lāginti żmudz. J „zagadnąć” || luginti „kusić” B; lākatas || lùkutas „szmata” Ll, Up, Lkv, Kltń; lāpatas „szmata” M. Valanč || lūpatas żmudz.; lagaminas „pudło na rzeczy w podróż, bagaż” || lugaminas Q397 „zapasy żywności” || lūgumas J; latùs „mały i krępy” Rgv || lūtis „grubas o krót- 205 kich nogach” żmudz.; magėti „chcieć” || mugėti (in dā.rbū nā.t mūga „bardzo chce” Rod, wieś Kargaudai); maguoti „chcieć” Vdš, Kvr, Ldk, Vlk || muguoti „być namiętnym” żmudz., J; maklas „gapowicz” Skp, Kp || muklā „niezdara, ktoś niezorientowany” Ml, Bsg; māsūlas „komar” || māsūlas u zachodnich Dzuków || mūsulas żmudz.; mązgas || mūzgas Žvr, Nm; pladu̇kė Šts; Ggr || pludunkė || pludungė żmudz. „kobieta rozwiązła”; plākė „leszcz” PrL || plūkė „taka ryba”; plākti „bić” || plūkti „trzeć len”; rākti || rūkti „jezioro zarasta, zarastało”; rapūkas || ropūtė || rupūtė „ziemniak” Vv, Šv, Jdr – LKA I 161; rāpti „chorować” || rūpti „stawać się ospowatym, mieć ospę”; rasnoti „mżyć” Grg, Grk || rusnoti „płynąć wolno” Kv; ratinėti „kręcić się” || rutinėti „toczyć” Rod, Dv; sālig „wzdłuż” J, LD427, Jrb, Rs, Žž, Ad || salīg Stl, Jrb, Slv i sūlig, salēi Jz; stābaras || stūbaras; smaklė „pętla węzła” J || smuklė „pętla: sidła” Grv, Ln, A. Baran; skabrīs || skubrūs „zwinny, szybki”; stagūtė „pług; socha” || stūgė LKA I 105. Przykładów jest dość dużo. Przyczyny ich powstania są prawdopodobnie następujące: a) Upodobnienie samogłosek lub zastąpienie jednej inną: gābulas || gūbulas (gubalinis), kratulys, kapūrna || kupūrna. Jest to dawne zjawisko: por. lit. nūgara || nugarà || nūgura (Klp) (dopiero w 1977 roku zapisane we wsi Kukuliškiai, nieznane LKŽ, łot. mugura); b) Daleki związek z obocznością samogłoskową szeregu a: gab-, gob-, gub-, pla-, plo- (plu-); c) Część wyrazów mogła uzyskać u z praindoeuropejskiego *ō. We wspomnianym twierdzeniu Stanga, a także Endzelynasa i innych, „r, l, m, n” przed bałtyckim u (ō) czasem wymieniają się z bałtyckim a, e… być może więc powstało ono z pierwotnego nieakcentowanego o (i n) wskutek osłabienia (Endzelīns, 1951, 53). Można przypuszczać, że stūgė, mūzgas, muguoti, pludunkė, skubrūs itd. mają u z *o: por. twierdzenia J. Kazlauskasa (Казлаускас, 1962, 24), V. Mažiulisa (Mažiulis, 1970, 16–18) o istnieniu *ō (odmienny pogląd: Zinkevičius, 1980, 58–59). Czy z tego *ō mogły powstać stūgė (obok stagūtė), mūzgas Nm, Žvr i in., a także jeszcze kilkadziesiąt wyrazów? Jak inaczej wyjaśnić dość liczne formy równoległe z samogłoskami rdzeniowymi a i u? Do takiej oboczności samogłosek a i u przyczyniły się także stare zapożyczenia, w których u: a pochodzi ze słowiańskiego *ō: sabata || šūbatà, kravāuninkas || kruvāuninkas (zupełnie nieprawdopodobne jest, by od czasów K. Alminauskisa kudūras uważano za zapożyczenie, por. skādaras || skūduras; kadaryš || skadaryš itd.; por. także analogiczny przypadek: rumulais uważamy za wyraz rodzimy, a rāmalo­ti || rūmuloti za germanizmy; ponadto skatūlė || skacūlė oraz skutulė || skučūlė). Interesujące jest również występowanie dyftongu -ui- jako odpowiednika -ai- w podobnych wyrazach różnych gwar: rāinas || rūinas, rāinyti || rūinyti „być pręgowanym”; rāišus || rūisas, rāišī || rūišti (rāiščioti || rūiščioti, rāišis || rūišis), rāižyti || rūižyti, rāikis „spódnica” Skdv || rūikis Šv, Vn, Grdm itd. To dopiero początek badań. Takie chwiejne wahanie a i u zauważono dawno, lecz nie było kiedy nad tym przysiąść. Jeśli opisane tu zjawiska okażą się czymś istotnym, a nie błahostką, badania będą kontynuowane. Prof. M. Rudzytė podczas konferencji bałtystycznej w 1985 roku napomknęła, że podobne zjawiska występują także w gwarach łotewskich, augšzemnieków vonuks „w bruździe” i in. LITERATŪRA Endzelīns J. Latviešu valodas gramatika. Rīgā, 1951. Grinaveckis V. Šiaurės vakarų dünininkų tarmių fonetinės ypatybės ir jų raida // Vilniaus valstybinio pedagoginio instituto Mokslo darbai. 1960. T. 11. 206 Grinaveckis V. Žemaičių tarmės istorija. V., 1973. Kazlauskas J. Lietuvos kalbos istorinė gramatika. V., 1968. Mažiulis V. Baltų ir kitų indoeuropiečių kalbų santykiai. V., 1970. Stang Chr. S. Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen. Oslo-Bergen-Tromso, 1966. Vanagienė B., Vitkauskas V. Dėl žemaičių mun- ir num- // Lietuvių kalbotyros klausimai. 1969. T. 11. Zinkevicius Z. Lietuvių dialektologija. V., 1966. Zinkevicius Z. Lietuvių kalbos istorinė gramatika. V., 1980. T. 1. Казлаускас И. К развитию общебалтийской системы гласных // Вопросы языкознания. 1962. № 4. Топоров В. Н. Прусский язык / Словарь К. М., 1980. В. ВИТКАУСКАС ЭКСКЛЮЗИВНЫЕ ВАРИАНТЫ СЛОВ С ГЛАСНЫМИ A И U Резюме В литовском языке существует немало слов с вариантами, различающимися гласными a и u. Все примеры можно делить на четыре группы: 1. Слова ономатопеического происхождения: dadinōti || dudinōti „говорить“, raresjs || ruresys „грохот“ и др. 2. Слова, где a || u произошло от иде. *l, m, n, r > al, am, an, ar || ul, um, un, ur: gāmatas || gūmulas, kum, klub, ramōti || rumōti „быть спокойным“ и др. 3. Слова, где варианты с корневыми a и u связаны с чередованием корневых гласных a || u || o: ganiōti || gunióti || goniōti „прогонять“, sravùs || srovùs || sruvùs „текучий“ и др. 4. Слова, где a || u, по мнению автора, происходило от древнебалтийского *ō: gabùs || gibùs „способный“, ābas || ūbas „старинная печка“, stagūtė || stūgė „соха“ и др.