Ekskliuzyviniai žodžių variantai su balsiais „a“ ir „u“

LITEWSKIEJ LEKSYKI 1R TERMINOLOGII PROBLEMY LITEWSKIEGO JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXIX (1991) VYTAUTAS VITKAUSKAS EKSKLUZYWNE WARIANTY SŁÓW SU SAMOGŁ4 IR U* OSKAMI Wariantsu ów słów z samogłoskami a ir « w języku litewskim, zwłaszcza w jego dialektach, jest niemało. Jų wiele podano w tomach LKŽ. Wszyscy oni jakby podzielili się na kilka į grup. I. To bodaj najprostsza grupa, gdzie a : u ze względu na onomatopeję. Przede wszystkim będą tu różne czasowniki, wyrazy dźwiękonaśladowcze, w których su warianty z a samogłoską wskazują ir jakby na łagodniejszy dźwięk, lżejsze, ar wolniejsze działanie, a z o su samogłoską na w bardziej donośne: || kabeldoti kubeldoti || „mówić, paplać“, kramėnti kruménti || „kaszleć“, krapinėti krupinéti || „spacerować, ledwie iść“, raresys || ruresys „łoskot“, rarėti || ruréti „łoskotać“, || stapalinéti stupalinéti „włóczyć się“ ir t. t. (około stu zapisanych takich przykładów). Jest to tylko środek ożywienia czynności. Jedna wątpliwość: przykłady pochodzą z iš różnych gwar, w jednej gwarze używa się tylko części przykładó- — w, w jednym miejscu su -a-, w innym su -u-: pakšt pūkšt, || šmakštelėti šmūkštelėti || itd. ; alioti ir „krzyczeć” w wielu miejscach na Litwie ir w/iéti W krainie kupiskim: ul Iš-je p'iemanas, r'ė'k'e Sim. Do tej grupy dołączają dość dziwne warianty kilku słów. Wszyscy wiecie, że wariant słowa rūpūžė „Bufalo vulgaris; taka klątwa” E. Frenkelis łączy su rapalioti „ropoti“ ir itp. W gwarach (żmudzkich i ir dzūkijskich) ma to wyraźne elementy zabawy: rapužė rėpūža mówi || się jakby żartobliwie, ukrywając przekleństwo przed šį dziećmi. Zastąpienie w jednej samogłoski g inną ma znaczenie humorystyczne, nie jest stałe, dlatego nie trzeba tu stosować praw fonetycznych. Jest to szczególnie jasne w słowie sabiūikaulis „kość pośladkowabe ”, to, słyszane na Żmudzi jako ir sabinikė „pośladek”. Be po zastąpieniu mų w samogłoski w słowie a, sabifikaulis można już powiedzieć je bardziej publicznie, a słowem o sabinikė nawet żartować z dziećmi. su Tak samo jest ir su Słów matufzé ir muturzé „skyssrita uba; niek. usta“. Na Dzukach również ma to znaczenie eufemizujące: muturzė (—>mutnūs, mutinys, mūtė) jest formą pierwotną, nieco bardziej szorstką, o maturzeé zaś jakby łagodniejszą, „zabawową” formą. II. Niemały zbiór wariantów słów su a | u powstał wskutek ide. sylabicznyI, m, n, ch r>al, am, an, ar || ul, um, un, (karkti kutkti, ur skarti || skūrti skaris || skūris, — karkuljs kurkulps, || skarulys skurulps || || ir t. itp.). Tak jest w różnych gwarach powstałe formy gamalas gumulas, || gramulys „gniutulas“ grumulys || „grumstas“, ramoti „być spokojn- || ym“ rumoti „spokojnie leżeć“, saluva „wyspa“ BB | * Artykuł opracowano na I podstawie referatu wygłoszonego na międzynarodowej konferencji bałtystycznej. 204 sulava N (słowo sala Fraenkel wiąże z salėti, por. salčti, salvėti i sula, suléti). Tutaj splata się kilka rdzeni, żadna gwara nie ma wszystkich łańcuchów słowotwórczych — zachowały się jedynie pojedyncze fakty. Wskutek to splatania powstają nowe słowa, np. mama muma || || moma „matka“. Obecnie większość językoznawców uważa żmudzkie mun-, numtarimą za prawidłową zmianę fonetyczną (nawet V. Toporow zmienił swoje zdanie w „Słowniku języka pruskiego“, mówiąc o kamanas) (Tonopos, 1980, 200). Wydaje mi się, że jest tu coś ważniejszego, poświęciłem, ponieważ w wielu gwarach to nie można tego uzasadnić żadnym prawem (w gwarach rasejniškiai, w zachodniożmudzkich an am, w jednej sylabie nie o ulega se zmianie, skirtinguotaip — ir ne we wszystkich Żmudzinach). Szczególnie nie daje podstaw do prawa fonetycznego lewy brzeg Niemna (Kafklė, nawet Gūstos — kartoteka LKŽ, zapis V. Kurtinaitisa), Żmudzini zachodni i Żmudzini południowi raseiniai. Zapomnieliśmy o Ch. o myśli Stanga, że mun może pochodzić od ty ide. sylabicznych */, m, n, r (Stang, 1966, 34—35). W istocie, dlaczego nie spieramy się o jakąś fonetyczną osobliwość skdrti i skūrti, a o analogiczne mun-, num spieramy się (Zinkevičius, 1966, 299; Grinaveckis, 1960, 77; Grinaveckis, 1973, 172; Vanagienė, Vitkauskas, 1969, 212—214). Bo tu ir tutaj, tam ir air zmieniają u się zupełnie równomier- — nie: jedne gwary mają jedne formy, inne — odmienne. o III. Dość duża grupa wariantsu a || w ów wyrazów su jest związana z wejścia em szeregu wymiany samogłosek języków bałtyckich į u w szeregach w różnych gwarach: ganidti „pędzić“ Nm, Lp || guniéti Auk, Lnkv || gonidti Dbk (ir gdiniéti || guinioti), plajoti End || plujoti „włóczyć się“ (ir plaujoti), lajūs || lujus „szybko szczekający“ (sulūti, sulūjo), gūkčioti || gokčioti Rs || gukčioti „czkać“ Ds, Skd, grajoti „wyławiać“ || grujéti Sug, gramaiitas || grumafitas Pnd, Škn (gromaiitas Krš), ramūs || rumūs (pajūrio žem.) || romūs, sravūs | sruvūs || srovūs; sravėnti || sruvėnti || srovénti. IV. Zapewne najwięcej takich słów z ekskluzywnie występującymi su samogłoskami stanowią sonanty, nie mają one a ir d onomatopeiczności. be ir Np. : až ir za, sa || z; ūpė tradycyjir nego dialektu dawnych ludzi Minapiai rej. telszański m'énapé: (kuroński W księstwie Kėklio — jakby iš Blesės ir twierdzenia Mažiulisa o ir bliskości Kurów i Prusów, por. pruskiego obrzę „rzeka“); abas Smn ūbas || Sd; abaslaité Smn || abasiaité Švnč, Str; daburjis PrL || duburys; dabuikis Akm || dubuikis Krš „duobė upėje, ežere“, gabalas || gūbulas J, Stk; gabalinis || gubalinis Rdn (gobal'in'is cė.kros); zdolni || gubūs J. M. Valang, sugubéti „potrafić“ Kltn; gabéta Ak || gubieta Bsg „boginię- ”, por. gabija „boginię, święty ogień”; gabsta „gabana” Kair || gubsna „kiść“ Sl; gabuzas Prk, Rs, J || gubuzas „wiązka“ Brż, Sg, kabti „umierać“ Ds, Kp, Mlt kabti, kakinti || „wystarczająco || dostarczać“ kūkinti ,nasycać, dużo dawać“, kakoryt OG421 || kukoryt „pojutrze“ Vrn; kūdaras J, Vrd || kūduras K, Klp, Kin, por. jeszcze skūdaras „kadaras“ Ut || skūduras; kapūrna Lzd || kupūrna „kupstas“ Drsk, Mrk: kasula ; „grono“ Lkm | kusulps „guz“ J || kūsulas; kasza i kusula sušūoka Kr: krajać „rzucać“ prs || krujūoti „wyrywać“ Rdm; łaskotanie „łaskotanie“ Sint, Dr || łaskotanie; trzepotać „powiewać“ Krt || luzgéti „drżeć, poruszać się“ Tl, Sint; /ūginti żem. J „zagady- | wać“ luginti „wabić“ B; lūkatas || lukutas „szmata“ LI, Up, Lkv, Kltn; /ūpatas „szmata“ M. Valanč || lipatas żm. ; walizka „pudło do ką spakowania się na | podróż, bagaż“ lugaminas Q397 „zapasy żywności“ || /kgumas J; latūs „mały ir gruby“ Rgv lūtis || „grubas 205 na nogach grubas“ żem. ; magéti „chcieć“ || mugéti (w dd.rbu' nū"t mūga,labai nori“ Rod, Kargaudū k.); maguoti „chcieć“ Vdš, Kvr, Ldk, VIk mugūoti „być || namiętnym“ żem., J; mūklas „gapa“ Skp, Kp || mukla „niezdara, ktoś, kto się nie orientuje“ MI, Bsg; mūšalas „uodas“ || przynęta wiecz. dzuk. || mūsulas żm. ; węzeł | mūzgas Žvr, Nm; pladuka Sts; Ggr || pluduiiké || pludufigé żm. „włóczęga- ”; plūkė „leszcz” PrL || plūkė „taka ryba”; plakti „bić” || plūkti „len” rakti || rūkti „jezioro ruiika, dymi t. y. rośnie, rosło; rapūkas || ropūtė || rupūtė „ziemniak” Vvr, Sv, Jdr —LKA I 161; rapti „chorować” || rapti „stawać się pokrytym strupami, mieć ospę”; rasnoti „Jlynoti” Grg, Grk rusnéti || „powoli płynąć” Kv; ratinėti „kręcić się“ || rutinéti „toczyć“ Rod, Dv; salig „wzdłuż, stosownie do“ J, LD427, Jrb, Rs, Žž, Ad | salyg Stl, Jrb, Slv ir salig, salei Jz; stabaras || stiburas; smaklé „pętla węzła“ J || smuklė „pętla: Zabangos* Grv, Ln, A. Baran; skabrūs || skubrūs „zwinny, szybki“; staguté warklas; žagrė“ | stugé LKA I 105. Przykładów jest dość dużo. Przyczyny ich powstania są prawdopodobnie następujące: a) Upodobnienie samogłosek lub zastąpienie jednej inną: gabulas || gūbulas (gubalinis), kratulys, kapūrna || kupūrna. Jest to stare zjawisko: por. lit. nūgara || nugara || nugura (Klp) (dopiero w 1977 roku zapisane we wsi Kukuliškės, nieznane w LKŽ, łot. mugura); b) Daleki związek z wymianą samogłosek szeregu ag: gab-, gob-, gub-, pla-, plo-(plu-); c) Część słów w mogła nabrać iš ide. *6č. Wspomnianym Stango, dar Według ir innych twierdzeń Endzelīna „r, /, m, n* przednio-- bałtyckie w (6) czasami zmienia się w bałtyckie a, e..: być może zatem powstało z pierwotnej niezwartej o (un n) w wyniku dyftongizacji (Endzelins, 1951, 53). Można sądzić, że stūgė, mūzgas, muguūoti, pluduiiké, skubrūsir itd. mają uiš *o: Por. twierdzenia J. Kazlauskasa (Kasnayckac, 1962, 24), V. Mažiulisa (Mažiulis, 1970, 16—18) o istnieniu *j (odmienny pogląd: Zinkevičius, 1980, 58—59). Czy z tego *0 nie mogły powstać stūgė (obok stagūtė), mūzgas Nm, Žvr i in. oraz jeszcze kilkadziesiąt słów. Jak inaczej wyjaśnić dość liczne formy paralelne z samogłoskami rdzeniowymi a i u? Do takiej wymiany samogłosek a i w przyczyniły się również stare zapożyczenia, w których u: a pochodzi z prasłowiańskiego *5: sabata || sūbata, kravduninkas || kruvduninkas (zupełnie niewiarygodne, by kuduras od czasów K. Alminauskisa uważano za zapożyczenie, por. skūdaras || skūduras; kadarys || skadarys itp. ; por. jeszcze analogiczny przypadek: rumulais nazywamy swoim słowem, a ramaloti || rūmuloti germanizmami; jeszcze skatūlė || skačiūlė i skutūlė || skučiūlė). Ciekawe jest również występowanie dyftongu -aianalogu -wi w podobnych słowach różnych gwar: rdinas || rūinas, rdinyti | rūinyti „być pręgowanym”, rdišas || rūišas, raišti || rūišti (raiščioti || rūiščioti, raišis || rūišis), raižyti || rūižyti, raikis „spódnica” Skdv | rūikis Sv, Vn, Grdm itp. To dopiero początek badań. To takie naprzemienne występowanie a i u zauważono już dawno, tylko nie było kiedy przysiąść do tego zagadnienia. Jeśli opisane tu rzeczy okażą się nie błahostkami, nie bredniami, będzie się je dalej badać. Prof. M. Rudzytė podczas konferencji bałtystycznej w 1985 roku wspomniała, że podobne zjawiska występują również w gwarach łotewskich, np. augzemniekų vonuks „jastrząb” i in. LITERATURA Endzelins J. Gramatyka języka łotewskiego. Ryga, 1951. Grinaveckis V. Cechy fonetyczne i rozwój gwar północno-zachodnich dūnininków //Prace naukowe Wileńskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego. 1960. T. 11. 206 Grinaveckis V. Historia gwary żmudzkiej. Wilno, 1973. Kazlauskas J. Historyczna gramatyka języka litewskiego. Wilno, 1968. Mažiulis V. Stosunki ir języków bałtyckich z innymi językami indoeuropejskimi. V., Stang 1970. Chr. S. Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen. Oslo-Bergen-Tromso, 1966. Vanagienė B., Vitkauskas V. O żmudzkich ir munnum- || Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. 1969. T. 11. Zinkevičius Z. Dialektologia litewska. V., 1966. Zinkevičius Z. Historyczna gramatyka języka litewskiego. V., 1980. T. 1. Kazaayckac M. K pa3sxTHro oOugeGajiruūckKoH CHCTEMEI riacHeiX // BoripoCbi 3bIKO3HAaus. 1962. Mo 4, Tonopos B. H. Ilpycceranit s3LiK /CrnoBaps K. M., 1980. B. BATKAVCKAC DKCKJIIO3HBHbIE BAPHAHTbI CJIOB C WNIOSEK 4 U U Pieszo B JIMTOBCKOM #3bIKE CYIIECTBYET HEMAJIO CJIOB C BapHaHTAMH, Pa3iH4alOLIMMHCH TJIaCHbIMH a Hu. : Bce npumepsl MOXKHO JIEJIATb Ha 4eTbIpe Mpyribi: 1. CnoBa OHOMATONIEHYECKOTO TIPOUCXOXKNeHUsA: dadnoti dudndti || „roBopuTe“, raresys || ruresys „rpoxoT“ Hu JIp. | 2. Cosa, rae a || u npon3oniso or une. */, m, n, r> al, am, an, ar || ul, um, un, ur: gūmalas gumulas || „kxoM, KNYyG6“, ramoti || rumdti „ObiTb CHOKOHHBIMTM H JP. 3, Cnosa, rae BapHaHTbi C KOPHEBBIMH @ H HU CBSI3aHbl C 4epeJIOBAHHeM KOPHEBBLIX TJIAaCHbIX all ull ganioti o: gunidti || gonidti || „nporoHsTs“, sravūs || srovūs || sruvūs „Tekyauū“ H np. 4. Cnosa, re a || u, mo MHeHHIO aBTOPa, HpOHCXOJIHJIO OT ApesHebanTuiickoro *o: gabūs gubiis || cnocobuelit”, dbas ibas || ,crapuHHas neyka“, staguté || stūgė „coxa“ x" ap.