Keletas įvardžių semantikos klausimų

LITEWSKA LEKSYKA I TERMINOLOGIA PROBLEMY ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXIX (1991) ADELĖ VALECKIENĖ KILKA ZAGADNIEŃ SEMANTYKI ZAIMKÓW 001. Przy pisaniu nowych gramatyk języka litewskiego lub opracowywaniu słowników wiele problemów stwarzają zaimki, ustalenie nomenklatury oraz interpretacja jų form niektórych zaimków. Ostatnio w językoznawstwie litewskim poświęca się zaimkom więcej uwagi. Istotne zalecenia dotyczące interpretacji form niektórych zaimków przedstawił V. Žulys (1969, 167—177; 1974, 83—92). Niedawno w czasopiśmie „Boripocbi s3biKo3HaHHa“ ukazał się artykuł wybitnych rosyjskich językoznawców, badaczy języka litewskiego i przyjaciół T. Bułyginy i J. Stiepanowa (Byxsiruka, Crenanos, 1988, 17—33), w którym poruszono problematykę zaimków języka litewskiego. O semantyce zaimków opublikowano studium A. Rosina (1984) (recenzję zob. Tekorienė, 1987, 86—92). Problemy poruszane w tych pracach skłaniają do dalszych rozważań i rozwiązywania różnych kwestii związanych z semantyką zaimków. Zaimki tworzą nieliczną, można powiedzieć, zamkniętą klasę wyrazów. Ich trzon stanowią stare wyrazy, właściwe wielu językom indoeuropejskim. Dlatego w klasie zaimków niemało jest cech uniwersalnych. Z drugiej strony w każdym języku występują zjawiska specyficzne, związane zarówno z semantyką zaimków, jak i z ich formalnym wyrażeniem. W języku litewskim wiele niejasności budzi semantyczna granica zaimków z innymi klasami wyrazów, zwłaszcza z przymiotnikami. Pewne słowa ze względu na swoje znaczenie i użycie są bliskie zarówno zaimkom, jak i przymiotnikom. Jednak zaimki są formami dyskretnymi i z ich powodu nawet w przypadkach przejściowych, już choćby ze względów praktycznych, należy przyjąć decyzję klasyfikacyjną: zaimek czy przymiotnik. Niemało trudności sprawia ustalenie kategorii rodzaju, liczby i przypadka niektórych zaimków języka litewskiego. Czasami nie jest jasne, czy mamy do czynienia z dwiema lub kilkoma formami rodzaju, liczby i przypadka tego samego leksemu, czy też z dwoma lub kilkoma odrębnymi leksemami. Rozstrzygając w taki czy inny sposób kwestie związane z semantyką zaimków, nie należy zapominać o kryterium celowości, tzn. o tym, aby określone rozstrzygnięcie teoretyczne nie utrudniało ani nie komplikowało, lecz ułatwiało opis struktury gramatycznej. 002. Przy odróżnianiu zaimków od innych klas wyrazów można oprzeć się na 3 kryteriach: semantyce wyrazów, dystrybucji i właściwościach morfologicznych. Główną cechą semantyczną zaimków jako klasy wyrazów jest ich znaczenie referencyjne. Jak wskazuje R. Jakobson (1971, 132), zaimki odróżnia od innych elementów kodu lingwistycznego ich obowiązkowa referencja do określonego komunikatu. Ponadto, w odróżnieniu od rzeczowników i przymiotników, znaczenie zaimków jest bardzo ogólne i nieokreślone. Pod względem dystrybucji zaimki również różnią się od rzeczowników i przymiotników. W przeciwieństwie do rzeczowników nie przyłączają przydawek, np. mówi się: wysoki człowiek, ale niemożliwe jest powiedzenie: *wysoki ja. 134 W przeciwieństwie do przymiotników zaimki nie mogą przyłączać przysłówków, np. mówi się: bardzo piękny, ale nie można powiedzieć: *bardzo taki. Dystrybucyjne właściwości zaimków mają wpływ na ir jų semantykę. Morfologiczne właściwości zaimków rodzajowych w wielu miejscach pokrywają się z morfologicznysu mi właściwościami przymiotników, ponieważ przymiotniki przejęły iš odmianę zaimków jų rodzajowych, jednak w poszczególnych przypadkach kryterium morfologiczne również może pomóc ustalić granice klas wyrazów, zwłaszcza gdy kryterium semantyczne nie jest zbyt pomocne. On, ji 003. Zaimek ten różni się od innych tym, że jest używany rzeczownikowo, zwykle występuje w pozycji podmiotu lub t. y. dopełnienia, lecz ma różne formy dwóch rodzajów, podobnie jak zaimki przymiotne. Pod tym względem zaimek on, odpowiada ji rzeczownikom typu „substantiva mobilia“ (nauczyciel, nauczycielka). Formy rodzaju męskiego i żeńskiego rzeczowników ir tego typu są różnymi leksemami, ponieważ rodzaj rzeczowników warunkuje ich samodzielność leksykalną. jų Dlatego też to w ostatnim czasie ir formy rodzajowe zaimka on, ji zaczęto uważać za dwa różne leksemy, zaimek on zaimek t. y. ir ji (zob. Žulys, 1969, 174 przypis; 1974, 91; Rosinas, 1984, 31). Z drugiej strony nie ma pełnej zgodności między rzeczownikami wspomnianeir go typu a zaimkiem jis. ji Rzeczowniki typu mokytojas, mokytoja zazwyczaj oznaczają osoby, rzadziej inne istoty żywe; nie oznaczają przedmiotów nieożywionych. Rzeczowniki te są uzgadniane z innymi su rzeczownikami tylko ne syntaktycznie, lecz semantycznie ir formy rodzaju t. y. jų rozróżnia się według płci oznaczanej osoby (istoty żywej), np. : Ojciec jest nauczycielem, Matka jest nauczycielką. Zatem formy rodzaju tego typu rzeczowników mają różne znaczenia: formy rodzaju męskiego oznaczają osoby płci męskiej (istoty żywe), formy o rodzaju żeńskiego osoby płci — żeńskiej (istoty żywe). Dlatego to należy je ir uważać za różne leksemy. Tymczasem zaimek on ji wskazune je tylko osoby i ar inne istoty żywe, ale bardzo często także — przedmioty nieożywione. Przy wskazywaniu przedmiotów nieożywionych między rzeczownikowym ir antecedensem a zaimkiem ji on zachodzi jedynie uzgodnienie syntaktyczne, np. : W pokoju stał stół. Był przykryty obrusem; W pokoju stało krzesło. Ji miało su oparcie. Formy zaimka on, nie zawierają w tym przypadku dodatkoji wych semów. Przy zmianie jų form znaczenie się nie zmienia. W obu przypadkach wskazują one į wyłącznie wspomniany wyżej przedmiot (anaforyczne znaczenie zaimka). Uzgodnienie form on, z ji rzeczownikami su będącymi antecedensami ma charakter czysto gramatyczny, t. y. wybór formy zaimka zależy od formy gramatycznego rodzaju rzeczownika. Pozwala to uznać formy zaimka jis za odrębne leksemy, lecz za różne formy ji rodzajowe tej ne samej leksemy, potrzebne w tekście do wskazania związku z rzeczownikami odpowiedniego rodzaju. su Be Uznanie form jis za różne ji leksemy komplikuje jednak jeszcze jedna rzecz w języku litewskim. Jest tu dość dużo zaimków wskazujących, pytajno-względnych oraz nieokreślonych, które odmieniają się przez rodzaje ir Są używane zarówno przymiotnikowo, jak i rzeczownikowo. W pozycji rzeczownika odpowiadają one zaimkowi jis, używanemu np. : ji 135 stary. Zupełnie jak zaimek jis, w pozycji rzeczownika ji używane są uzgadniane z antecedentami ir pod względem su rodzaju zaimki wskazujące tas, ta, šis, ši, Šitas, -a, anas, -a, tas pats, ta pati, względne o znaczeniu anaforycznym kuris, -i, katras, -a, nieokreślony pats, -i ir Między Viliusem a Martynasem siedzi wciśnięta pani Gaidienė. Ona jest piękna i wesoła. Ona zagaduje Viliusa, —ten tymczasem nic nie odpowiada Simonowi; A po kilkunastoletniej przerwie (urodził się) — Martynukas. Przy tym omal nie ji stracił głowy Simon; O królewna podarowała mu miecz wysadzany złotymi monetami, które bardzo mu się przydały Balč; Zapytał ojca: „Czy wydajesz córkę?” Ten odpowiedział: „Wydaję”. Zapytał matkę: „Czy wydajesTa z?” – znów odpowiedział: „Wydaję” Val; Półpūrę ziemniaków ir odsunął, te same przez wiatr zdmuchnięte Balt; Zezooki wyrwał stary pień, wrzucił jį su kamieniį em majSq, sam 0 pasterzsu em ukrył się pod po mostem Cv; Tam głupia zła baba sama małych nie ir ma, więc nie ma czego wysyłać po jajka nė ko Vaižg; O żyto Plaučiūno, który klepie sierp Don; Idąc, obaj znaleźli bardzo grubą sosnę, której środek był spróchniały BM. W pozycji rzeczownika używa się także następujących nieokreślonych lub pytajnych zaimków odmienianych przez rodzaje: vienas, -a, aliai vienas, -a, vienas, -a, kitas, -a: vienas kitas, viena kita; nė visas, -a, tūlas, -a, kiekvienas, -a, bet kuris, -i, kai kuris, -i, kaži(n) kuris, -i, kažkuris, -i; którykolwiek, którakolwiek; który który, która która; który bądź, która bądź; którykolwiek, którakolwiek, jakiś któryś, jakaś któraś, jakikolwiek, jakakolwiek; któryś, któraś; który, która, któryś, któraś, kilku, kilka, kilkoro, kilka, który z kolei, która z kolei, np. : ne ne Jedni tą wzgórze nazywają Górą Olbrzymów, inni Górą Duchów Krėv; Każda z iš kobiet znała sytuację swoich bliskich, dlatego jedna przyszła z pieluszkami, druga z pstrą wstążką Cv; Wszyscy usiedli i zaczęli jeść miód, każdy ir czcić pszczoły Žem; Któryś z pracującyjų ch powiedział kilka słów, inni aprobująco się roześmiali Balt; Nikt nie mógłby powiedzieć, że Mykoliukas kiedykolwiek i w su jakiejkolwiek sprawie by się nie zgodził Vaižg; Tūlas, ledwie wyszedłszy przez iš próg na podwórze, szybko uciekł z powrotem Bil; Ach, jakże niejeden z naszych ziół tak się przebrał, że nawet bardzo zgarbiona baba już kuca Don; Ci (ptaki) wszyscy odmówili, nė jeden nigdzie (braci) nie nė widząc, jeden nic nie wiedząc Jabl; We wsi jest ir więcej lip, ale jedna nė iš jų nie może dorównać lipie Galinio Myk-Put; Którzy z was będą tu jutro? Jabl. Uznając formy zaimka jis za różne ji leksemy, należałoby uważać za odrębne leksemy formy wszystkich ir wcześniej wskazanych rodzajów zaimków, występujące w pozycji rzeczowników. O stwarzałoby to niemałe niedogodnoir ści i utrudniłoby opis gramatyczny. Np. zamiast jednego zaimka tas, ta, tai (tatai) byłyby cztery, a nawet pięć różnych ar zaimków: przymiotnikowy tas, ta, rzeczownikowy tas, 1) rzeczownikowy ta, rzeczownikowy 2) tai 3) 4) (tatai) i, jeżeli warianty uznamy za odrębne zaimki (Zr. 015), 5) tas „tai”. Odpowiednio należałoby „rozdrabniać” ir także inne zaimki. Powstałby bardzo niekompaktowy opis. Be wówczas trudno byłoby wyodrębnić poszczególne przypadki użycia. Wreszcie zaimek jis ji nie jest żadną specyfiką języka litewskiego. Tego typu zaimki używane w innych ir językach rzeczownikowo mają różne, nawet trzy ir formy rodzajowe, np.: ros. oH, ona, ono, niem. er, sie, es, ang. he, she, it ir itp. Jest to bardzo stara właściwość, ukształtowana w poszczególnych językach indoeuropejskich wskutek uzgadniania z su antecedentem, być może 136 jeszcze przed użyciem form rodzajowych w funkcji atrybutywnej. W gramatykach wymienionych języków form rodzajowych zaimków zazwyczaj nie uważa się za odrębne leksemy. Togi ir raczej niecelowe ar byłoby rozbijanie w ar gramatykach i słownikach takich zaimków według form į rodzajowych na odrębne leksemy. Ja, my; ty, wy 004. Jak wiadomo, zaimki ja, my; ty, wy od czasów starożytności indoeuropejskiej tworzą paradygmaty supletywne, poszczególne przypadki różnią się swoimi t. y. rdzeniami. jų Szczególnie różnią się formy liczby pojedynczej od form liczby mnogiej, a także mianownik od przypadków zależnych. tų Be struktury zewnętrzne, różni się ir znaczeniowa relacja tych form. Między formami aš ir my, tu ir wy nie ma adekwatnej relacji liczby pojedynczej/mnogiej. Dlatego to istnieją podstawy, by aš ir my, tu ir wy uważać za różne zaimki. Z drugiej strony w języku litewskim, podobnie jak ir w innych językach indoeuropejskich, formy aš ir my, tu ir wy nie są całkowicie rozgraniczone pod względem opozycji liczby pojedynczej/mnogiej. W języku litewskim między tu ir wy opozycja liczby pojedynczej/mnogiej jest zazwyczaj zachowana. Wy jest często używane na oznaczenie du ir większej liczby osób (niekiedy także personifikacji ir istot żywych, a nawet przedmiotów — nieożywionych), į do których się zwracamy; wy t. y. ma gramatyczne znaczenie liczby mnogiej: ty+ty+ty®, np. : — Laurynie, bracie! Bratowo! Nie zazdrościcie mi, tylko was kocham ir į proszę o ślub, Žem; — To wy tutaj będziecie leżeć, o tam świnie będą ryć w ziemniakach! Aš wam! — grożąc batem (do pasterzy) krzyczał Pliauga Krév; — Wy, koguty, co grzebiecie su kurom w ir gnoju, biegnijcie, spieszcie się choć raz jeszcze zabawić Don: Znaczenie „wy” jest również bliskie znaczeniu liczby mnogiej, gdy wskazuje się adresata wraz z inną lub innymi su osobami, np. : ar Widzicie, od iš razu jasne, że nam, starym, trudno z młodzieżą. su Wy („ty® inni ir młodzi ludzie) myślicie inaczej Vencl. Takie samo znaczenie ma konstrukcja z przyimkiem su: jūs su su Petru = tu su Petru. Mes nie może być równe „ja+ja+ja” po prostu ze względu na znaczenie aš zaimka — „osoba mówiąca”, ponieważ Kilka osób zazwyczaj nie mówi jednocześnie, chociaż czasami może zaistnieć taka sytuacja językowa, np. : Wszyscy razem krzyczeliśmy: . Popieramy! Słusznie!” ir itp. Tu my= „ja+ja+ja“. Bliskie znaczenie gramatycznemu znaczeniu liczby mnogiej ma ir „my” wtedy, gdy wskazuje się mówiącego wraz z su innymi ar osobami, które reprezentuje, gdy jedna osoba t. y. mówi w imieniu kilku, np. : My, żołnierze. Zimny gniew zastygł na naszych twarzach S. Nér: Wszyscy gi my, starzy, dobrze pamiętamy czasy caratu Vencl. Podobne znaczenie ma mes w konstrukcji z przyimkiem su: su mes su Petru = aš su Petru. Takie użycie analizowanych zaimków wskazuje, że aš ir mes, tu ir formy nie są całkowicie zgramatykalizowanymi formami kategorii liczby (ze względu na swoje specyficzne znaczenie), ale nie można zaprzeczyć ir temu, że mają cechy tej kategorii. Niepełna gramatykalizacja kategorii liczby jest właściwa innym zaimkom, ir zob. $ 008. 137 Według modeli syntaktycznych ja, fu są formami liczby pojedynczej, a my, wy — formami liczby mnogiej, tj. pierwsze są używane z formami liczby pojedynczej słów odmieniających się przez liczby, a drugie — z formami liczby mnogiej, por.: ja idę — my idziemy; ty idziesz — wy idziecie, ja jestem dobry — my jesteśmy dobrzy, ty jesteś dobry — wy jesteście dobrzy. Według końcówek przypadków paradygmaty ja i ty są zbliżone do paradygmatów rzeczowników w liczbie pojedynczej, a paradygmaty my, wy — do paradygmatów rzeczowników w liczbie mnogiej. Zatem, uwzględniając znaczenie oraz właściwości syntaktyczne i morfologiczne, w naszym rozumieniu można uważać ja i my, ty i wy za formy liczby pojedynczej i mnogiej kategorii liczby, tym bardziej że w języku litewskim używa się jeszcze form liczby podwójnej tych zaimków: mudu, mudvi, judu, judvi. Te ostatnie formy można uważać za warianty form liczby mnogiej my, wy (są one również używane z formami liczby mnogiej, por.: mudu idziemy, judu idziecie). Uznając ja, my, ty, wy, obaj, obie, obaj wy, obie wy za odrębne leksemy, schemat obejmowałby wszystkie semantyczne relacje tych form związane z kategorią liczby. 005. Litewskie ja, my; ty, wy; pan/pani, siebie, podobnie jak rzeczowniki typu akiplėša, kerėpla, nie mają różnych form rodzajowych, lecz pod względem semantycznym uzgadniają się zgodnie z płcią wskazanej osoby z formami odmieniającymi się przez rodzaj, np. : Ja, ty, pan jesteś dobry (o mężczyźnie); Ja, ty, pani jesteś dobra (o kobiecie); My, wy, panowie jesteście dobrzy (o mężczyznach); My, wy, panie jesteście dobre (o kobietach); Nienawidzi samego siebie (o mężczyźnie); Nienawidzi samej siebie (o kobiecie). Por. : Ten (taki) bezczelny człowiek (o mężczyźnie); Ta (taka) bezczelna kobieta (o kobiecie). Dlatego ostatnio całkiem słusznie wskazuje się, że ze względu na „semantyczne uzgodnienie” z formami odmienianymi przez rodzaj zaimki 1. i 2. osoby również mogłyby być uznawane za formy dwurodzajowe (homonimiczne), podobnie jak rzeczowniki typu akiplėša (zob. Bymmsiruna, Crenanos, 1988, 23). Jednak sprzeczność tkwi w samym języku, ze względu na nierównomierny rozwój poszczególnych podsystemów. Słowa typu akiplėša tworzą w języku litewskim stosunkowo nieliczną grupę rzeczowników. Ich Verwendung ist festgelegt und teilweise erstarrt. Sie treten gewöhnlich nur mit nach Kasus flektierten Wörtern auf, die das Geschlecht der bezeichneten Person signalisieren: Was für ein Tolpatsch du bist; Ein großer Dummkopf; So eine unverschämte Person u. Ä. (vgl. LKG 1976, 401). Daher besteht Grund, solche Substantive als verschiedene (homonyme) Lexeme zweier Genera zu betrachten (vgl. TJISI, 1985, 84), als „substantiva mobilia“ (mokytojas, mokytoja), obwohl Letztere unterschiedliche Genusformen haben, Erstere hingegen nicht. Dagegen werden die Pronomen aš, mes; tu, jūs zusammen mit nach Kasus flektierten Wörtern vergleichsweise selten verwendet; meistens wird das Geschlecht der von ihnen bezeichneten Person aus dem Kontext ersichtlich, d. h. diese Pronomen haben häufig nicht nur keine morphologischen, sondern auch keine syntaktischen und semantischen Indikatoren der Genusunterscheidung, vgl. : Ich schreibe. Nierzadko płeć osób wskazywanych tymi zaimkami jest zupełnie nieistotna. Zatem uznanie ich za dwurodzajowe obejmowałoby tylko niewielką część ich użycia. W większości przypadków są one nierodzajowe. Na podstawie uzgodnienia semantycznego z formami odmienianymi przez rodzaj zaimki aš, mes; tu, jūs można również zestawiać z jis, ji, jie, jos, por.: aš geras —aš gera, tu geras —tu gera, mes geri —mes geros, jūs geri —jūs geros, jis geras —ji gera, jie geri —jos geros. Jednak między nimi również występują zasadnicze różnice. Zaimki jis, ji są substytutami; występując zawsze w pozycji rzeczowników, zastępują one rzeczownikowe antecedenty. Dlatego też wykształciły się ich różne formy rodzajowe. Są konieczne 138 ze względu na uzgadnianie z rzeczownikowym antecedensem i są używane nie tylko z wyrazami odmieniającymi się przez rodzaj (on jest dobry, ona jest dobra), lecz także z czasownikami (on idzie, ona idzie — zgodnie z antecedensem). Ja, my; ty, wy nie są substytutami, z rzeczownikami nie mają bezpośredniego związku na poziomie składniowym, tzn. nie mają rzeczownikowych antecedensów. Dlatego ja, ty, my, wy często w tekście w ogóle nie są konieczne, np. gdy występują z czasownikami, a te ostatnie Zymią osobę: (Ja) idę (osobę oznacza morfem -w). Kategoria rodzaju, oparta na uzgadnianiu z antecedensami rzeczownikowymi, jest dla nich po prostu nieistotna. Zatem i w tym przypadku występuje ograniczenie syntaktycznie rozumianej kategorii rodzaju zaimków ja, my; ty, wy. Z drugiej strony formy liczby podwójnej tych zaimków odmieniają się przez rodzaje (por.: mudu geri, mudvi geros; judu geri, judvi geros). Zatem zaimki aš, tu, tamsta, savęs są nierodzajowe, lecz mają również cechy zaimków rodzajowych. Mój, twój, swój 006. Propozycja V. Žulisa (1969), by połączyć te formy w paradygmaty aš, tu, savęs, początkowo przyjęta z nieufnością, obecnie jest coraz częściej uznawana i uzasadniana. Należy przychylić się do poglądu T. Bułyginy i J. Stiepanowa (Byjnsiruua, Crenanos, 1988, 20), że celowe jest wyróżnienie w paradygmatach zaimków aš, tu, savęs 2 dopełniaczy: I niesamoistnego manęs, tavęs, savęs oraz II dzierżawczego mano, tavo, savo. Formy te są rozdzielone zgodnie z zasadą dystrybucji uzupełniającej (jedne wykluczają drugie), lecz wyraźnie różnią się znaczeniem ze względu na obecność / brak odcienia dzierżawczego. Włączając mano, tavo, savo do paradygmatów zaimków aš, tu, savęs, nie można jednak uważać, że w języku litewskim nie ma już zaimków dzierżawczych. W miarę zanikania zaimków dzierżawczych manas, -a, tavas, -a, savas, -a oraz ich utrwalania się w języku poetyckim (savas, -a jest używany częściej, lecz zmienia się jego znaczenie), w wypowiedziach neutralnych coraz bardziej upowszechniają się ich formy zaimkowe manasis, -oji, tavasis, -oji, savasis, -oji. Między manas, -a i manasis, -oji, a także innymi odpowiednimi formami nie ma już opozycji form prostych i zaimkowych. Formy zaimkowe utrwalają się jako dzierżawcze zamiast prostych (zob. Valeckienė, 1964, 46—47). 007. Aby nie mieszać zaimków dzierżawczych z dopełniaczami dzierżawczymi, celowe jest włączenie zaimków dzierżawczych, a także zaimka zwrotnego do wspólnego rozdziału zaimków osobowych i traktowanie ich jako podrozdziałów tego rozdziału. Zarówno zaimek zwrotny, jak i zaimki dzierżawcze wskazują na relacje osób: zaimek zwrotny wskazuje stosunek osoby, która w zdaniu jest rozumiana jako podmiot czynności lub stanu, do niej samej, natomiast zaimki dzierżawcze — przynależność rzeczy (osoby) do osoby. Zaimki dzierżawcze pozostają w bezpośredniej relacji z dopełniaczami dzierżawczymi: mają jednakowe znaczenie i występując w tej samej pozycji, tworzą warianty fakultatywne. Formy inansavybinė z rdzeniem in- (mano, manas, -a, manasis, -oji, maniškis, -ė) wskazują na przynależność rzeczy do mówiącego, formy tavz rdzeniem tav- (tavo, tavas, -a, tavasis, -oji, taviškis, -ė) — na przynależność rzeczy do adresata, natomiast formy savz rdzeniem sav- (savo, savas, -d, savašis, -oji, saviškis, -ė) są swoistymi zaimkami zwrotno-dzierżawczymi; wskazują one na przynależność rzeczy do osoby, która jest podmiotem czynności lub stanu. 139 Przyłączając zaimki dzierżawcze do osobowych, w jednym podsystemie łatwiej również wyjaśnić dopełniacze zaimków osobowych mūsų, jūsų; jo, jos, ju; nas oboje, wy oboje, ich oboje; waszmości, waszmościów; samego, samej, samych, które mają dwojakie znaczenie: nieswoje i dzierżawcze, chociaż ich formy nie zmieniają się zależnie od tych znaczeń. Cały, -a, wszyscy, -e 008. Jak wiadomo, formy tego zaimka w liczbie pojedynczej i mnogiej różnią się odcieniami znaczenia leksykalnego. L.poj. visas, -a ma znaczenie „całości, zakresu- ”, tj. wskazuje, że rzecz jest cała, w pełnym składzie, w całości objęta pewną cechą, np. : Całe ciało bolało; Całą pieśń odśpiewałem (od początku do końca). Dg. wszyscy, -kie mają znaczenie ilościowe (dystrybutywne), kolektywne, tzn. wskazują, że liczba przedmiotów została wyczerpana, np. : Wszyscy ludzie tak mówią; Odśpiewałem wszystkie pieśni (które tylko znałem) (zob. Valeckienė, 1984, 74). Niektóre języki mają dla oznaczenia tych znaczeń 2 różne zaimki, np. niem. ganz= lit. visas, -a i niem. alle= lit. Wszyscy, -e. Powstaje pytanie, czy wszystkie, -e, wszyscy, -e należy uważać za dwa różne leksemy, czy też za formy liczby pojedynczej i mnogiej jednego leksemu, a także czy lp. cały, -a jest zaimkiem, przymiotnikiem. Należy przede ar wszystkim powiedzieć, że lp. cały, -a i lm. wszyscy, -e znaczenia, będąc różnymi, są zarazem wzajemnie ze sobą związane, przeplatają się, nie są leksykalnie ściśle odgraniczone. Z rzeczownikami występującymi wyłącznie w liczbie mnogiej wszyscy, -e ma nie tylko znaczenie kolektywne, lecz także znaczenie „całości, zakresu” (które jest właściwe formom lp. cały, -a). np. : Służyłem przez cały rok — oznacza „przez cały rok, do końca” (znaczenie „zakresu- ”). Tymczasem Przez wszystkie lata mojego życia pracowałem w jednym miejscu — oznacza „wiele lat, całe życie” (znaczenie kolektywne). Z drugiej strony, lp. „cały, -a”, oprócz znaczenia „zakresu, całości”, implikuje znaczenie kolektywne (które jest właściwe formom lm. „wszyscy, -e”) w tych przypadkach, gdy łączy się z rzeczownikami w liczbie pojedynczej mającymi znaczenie szeregowe, zbiorowe, tj. kolektywne, np. całe życie — wszystkie lata życia. Zatem lp. „cały, -a” i lm. „wszyscy, -e” różnice znaczeniowe zależą bezpośrednio od ich otoczenia, t. y. od semantyki rzeczowników. Ponadto stosunek znaczeniowy form visas, -a i visi, -os komplikuje specyfika zaimków oraz kategorii liczby. Jak wiadomo, kategoria liczby: „jeden/więcej niż jeden”, rozwinęła się w wyniku gramatykalizacji słów o znaczeniu zbiorowym i kolektywnym. W systemie zaimków języka litewskiego ślady tego rozwoju zachowały się do dziś. Np. zaimek kiekvienas, -a nie występuje w liczbie mnogiej, ponieważ gramatyczne znaczenie liczby mnogiej jest sprzeczne z leksykalnym znaczeniem tego zaimka: „jeden wyodrębniony z ogółu, wszyscy kolejno, osobno aż do końca”. Etapy kształtowania się kategorii liczby bardzo wyraźnie ukazują charakterystyczne dla języka litewskiego konstrukcje typu: mes kiekvienas, -a, mes nė vienas, -a, vaikai vienas...kitas itd., w których brak uzgodnienia pod względem liczby, ponieważ w takich grupach zaimki kiekvienas, -a, nė vienas, -a, vienas, -a... kitas, -a itd. mają znaczenie dystrybutywne, indywidualizujące. Z rozwojem kategorii liczby związany jest również semantyczny stosunek form visas, -a, visi, -os. Zarówno visas, -a, jak i visi, -os zachowują właściwe zaimkom referencyjne znaczenie uogólniające — wskazują na związek z całością, jednak uogólniające znaczenie jednych i drugich form pozostaje w odmiennej relacji do gramatycznego znaczenia kategorii liczby. Uogólniające, kolektywne znaczenie form visi, -os, używanych z formami liczby mnogiej rzeczowników, odpowiada gramatycznemu znaczeniu liczby mnogiej — wskazywana i uogólniana jest więcej niż jedna osoba lub rzecz. A uogólnione znaczenie leksykalne form całego, -ej, używanych z formami liczby pojedynczej rzeczowników, koliduje z gramatyczn- .140 ym znaczeniem liczby pojedynczej „jeden, -a”. Dlatego w procesie gramatykalizacji lp. uogólnione znaczenie form całego, -ej uległo skostnieniu i nieuchronnie nabrało odcienia „zakresu, całkowitości- ”, zbliżając się tym samym do znaczeń przymiotników całkowity, -a, pełny, -a. Zaimek cały, -a i przymiotnik całkowity, -a zbliżają się do siebie znaczeniami również dlatego, że ten ostatni także w pewnym kontekście (i tylko w pewnym kontekście) zbliża się do znaczenia zaimków, por. ; całe koszule „o takim kroju” i całe lata „wszystkie lata”. W tym ostatnim przypadku całkowity, -a jest bardzo bliski znaczeniu zaimka wszyscy, -e. Nie oznacza to jednak, że całkowity, -a w wymienionym znaczeniu jest zaimkiem, tak jak cały, -a w znaczeniu „całkowitości, zakresu” — przymiotnikiem. Synonimia oraz substytucja nie są w tym przypadku wystarczającymi kryteriami identyfikacji klasy wyrazów (por. Tekorienė, 1987, 88). Graniczne zjawiska klas wyrazów są często synonimiczne. Z drugiej strony, synonimia jest tu dość ograniczona. Niezwykłe byłyby wyrażenia: *Ištisas kūnas skaudėjo zamiast Visas kūnas skaudėjo albo *Išgėriau ištisą puodelį pieno zamiast Išgėriau visą puodelį pieno i tym podobne. Jak wskazują przedstawione wyżej kwestie, znaczenia form visas, -a i visi, -os nie są na tyle rozgraniczone, aby koniecznie należało je uznawać za różne leksemy. Semantyczna relacja form visas, -a, visi, -os reprezentuje nie ich leksykalną odrębność, lecz niepełną gramatykalizację ich kategorii liczby. Znaczenie visas, -a „całościowości, zakresu” zachowuje właściwy zaimkom referencyjny charakter uogólniający i w ten sposób wiąże się ze znaczeniem visi, -os. Rozstrzygając relację form visas, -a, visi, -os, należy uwzględnić również kryterium morfologiczne. su Według struktury zewnętrznej visas, -a -a tworzy paradygmat o liczby pojedynczej, — a visi, -os — liczby mnogiej. Decyduje o tym również kryterium syntaktyczne: wszystkie formy visas, -a są używane z rzeczownikami w liczbie pojedynczej, a wszystkie formy visi, -os z rzeczownikami w liczbie mnogiej. A zatem, w naszym rozumieniu, zarówno z teoretycznego, jak i praktycznego punktu widzenia formy visas, -a i visi, -0s celowo jest uważać za (zwłaszcza w opisie gramatycznym oraz w słownikach) formy liczby pojedynczej i — mnogiej jednego ir leksemu zaimka. Opierając się na różnicach znaczeniowych oraz synonimice form visas, -a ir visi, -os z przymiotnikami ištisas, -a, pilnas, jų su -a A. Rosinas (1984, 101 — 102) wyróżnia 3 odrębne leksemy: visas, 1) -a — przymiotnik w znaczeniu „obejmu2) jący całość, zupełny”; cały, -a — zaimek, gdy występuje z rzeczownikami su o znaczeniu zbiorowym, np.: cała grupa; wszyscy, -kie — zaimek o znaczeniu 3) zbiorowym. Zgodnie z taką — klasyfikacją należałoby wyróżnić jeszcze 4) wszyscy, przymiotnik w znaczeniu „zakresu, kompletności”, gdy występuje z rzeczownikami -08 — w liczbie mnogiej, np. : su Wytarłem wszystkt. y. ie drzwi, jedne od początku do końca, jak: Wytarłem całe okno. Ale ne istota tkwi tutaj. Rzecz w tym, że A.. Rosinas traktuje wszystkie znaczenia atskiras, visas, -a, visi, -os jako różne leksemy. Takie rozwiązanie bardzo skomplikowałoby opis gramatyczny. Przede wszystkim, byłoby wiele trudności z ustaleniem granicy, kiedy visas, -a — jest ir przymiotnikie- — m, a kiedy zaimkiem, ponieważ o tych różnicach decyduje ne semantyka rzeczownika i zaimka, por. : Cała klasa „pomiesz- — czenie” byłaby przymiotnikiem (Cała klasa była pięknie 141 sė uporządkowana) cała klasa ir „uczniowi- — e“ byłoby zaimkiem (Cała klasa się z tym zgodziła). Powstałyby komplikacje związane z kategorią liczby tych form. Należałoby uznać zarówno „zaimki“ visas, -a, visi, -os, jak i „przymiotnik“ visas, -a rozpatrywane jako odrębne wyrazy, nieposiadajo ące kategorii liczby, nie odpowiada to rzeczywistej sytuacji. A zatem przy takim dynamicznym rozwoju tych zaimków więcej przemawia za podążaniem drogą ne różnicowania form, lecz redukcji, jų t. y. uznaniem visas, -a, visi, -os za jeden leksem zaimkowy, przy — jednoczesnym uwydatnienjų iu różnic znaczenia leksykalnego oraz specyfiki kategorii liczby. Wszelaki, -a 009. Tak jak cały, -a, tak wszelaki, ir -a A. Rosinas (1984, 11; 1988, 185—189) laiko ne zaimkiem, o przymiotnikiem. Opiera się również na synonimii, uznając, że wszelaki, -a odpowiada przymiotnikowi różnorodny, -a, można rzekomo zastąpić go ji tym ostatnim. Iš w rzeczywistości odpowiedniość jest ograniczona. Zaimek wszelaki, -a nie jest absolutnym -i synonimem przymiotnika różnorodny. Np. nie można zastąpić tego zaimka przymiotnikiem różnorodny w wypowiedzia- -i ch tego typu: Ans y(ra) visoks amatininkas: viską mok dirbti Šts. Nietypowe byłoby powiedzenie: *Ans y(ra) įvairus amatininkas. Znaczenie zaimka visoks, -ia tylko zbliża się (i tylko w określonym kontekście) do znaczenia przymiotnika įvairus, ale z tego -i powodu zaimek ten nie staje to się przymiotnikiem. Jo znaczenie w ir takich przypadkach pozostaje referencyjne, zaimkowe. Ji jest uogólniające, dystrybutywne, t. y. związane z su podziałem całości: visoks, -ia oznacza „i taki, i taki, i ir jakikolwiek razem wzięte”, por. : Pękały tam spichlerze od wszelkiego zboża Balt. Zastępując w tym zdaniu zaimek wszelki przymiotnikiem różnorodny (zboża), podkreślimy jedynie różnorodność rodzajów zbóż, występowanie kilku rodzajów bez żadnego stosunku do całości; zaimkiem be wszelaki, -a akcentuje się su przede wszystkim o wyczerpanie t. y. rodzajów zbóż (całości), su wskazuje się stosunek zbóż do całości. A zatem akcenty znaczeniowe się różnią. Znaczenie zaimka wszelaki, -a zbliża się do znaczenia przymiotn- -i ika różnorodny, ale nie su pokrywa się z nim. Nie przekonuje A. Rosino (1988, 186—188) wyjaśnienie, że vn. wszelki, -a formy mające iš początkowo znaczenie zaimka „każdy, -a”, później otrzymująo ce znaczenie przymiotnika „różny, -a”. Iš właściwe zaimki każdy, wszelki, -a od -a ir dawna mają bardzo iš zbliżone znaczenia. Czasami w pewnym kontekście znaczenia tych zaimków się zbliżają i wydają się niemal synonimiczne, por.: uwalniając ir ich... iš wszelkiego rodzaju ir przemocy DP 566, również można: uwalniając ich z każdej potrzeiš lo ir przemocy.- .. Znaczenie wypowiedzeń jest niemal identyczne, tylko rezultat semantyciš zny osiąga się, wychodząc z innego punktu: wszelkiego rodzaju przemocy oznacza „i takiej, i takiej, i ir jakiejkolwiek razem wziętej” — akcentowana jest różnorodność; — oznacza każdą rzecz Podkreślana jest kolejność ir „i tego, tego, lecz któregokolwiek iš z ogółu, wszystkich wziętych osobno”. W dawnych — pismach w niektórych gwarach visoks, -ia jest ir używane nieco szerzej, „obejmuje” semantykę zaimka kiekvienas, por. : -a Zapisz dowolne słowo Zt (Vidugiris, 1960, 122), t. y. „i takiego, takiego, ir lecz jakiegokolwiek wziętego razem, każdego”. Również używanie przez zaimek visoks, -ia formy stopnia najwyższego visokiausias, -ia nie jest kryterium zaliczenia go do przymiotników. jį Visokiausias, -ia jest używane tylko w takich kontekstach, w których zaimek visoks, -ia zbliża się do przymiotnika įvairus, -i, a więc ne be jego wpływu. Liczebnika pierwszy, -a również używane stopnie 142