Mokslo kalbos užuomazgos „Keleivyje“

PROBLEMY LEKSYKI I TERMINOLOGII LITEWSKIEJ KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXIX (1991) ANGELĖ KAULAKIENĖ ZALĄŻKI JĘZYKA NAUKOWEGO W „KELEIVYJE” 1.1. Małą Litwę w czwartym dziesięcioleciu XIX w. ledwie dotknęła rozpoczęta w Europie rewolucja przemysłowa. Ten agrarny kraj rozwijał się tak zwaną drogą pruską. Rozwój życia społecznego, politycznego i gospodarczego znacznie przyspieszyła burżuazyjno-demokratyczna rewolucja w Niemczech w latach 1848—1849. W Małej Litwie przejawiała się ona w powstaniach robotników i chłopów oraz w aktywności demokratycznych warstw mieszkańców miast. Powstawały kluby demokratyczne, rozpowszechniała się wolna prasa. Właśnie w tym czasie ukazały się pierwsze świeckie litewskie wydawnictwa periodyczne (Kaunas, 1987, 55). Jak wskazuje A. B. Klaipėdiškis (Klaipėdiškis, 1914, 69—70), pierwsza miesięczna gazeta litewska Prus rozpoczęła wydawanie w styczniu 1832 r. W Tylży, a od lipca W Królewcu. Redaktorem i wydawcą tej gazety („Wiadomości o rozszerzaniu się Ewangelii wśród Żydów i pogan”) był Fr. Kelch. Drugą gazetą litewską w Prusach była tygodnikiem i ukazywała się od kwietnia 1849 r. w czwartki w Kłajpedzie. Był to „Przyjaciel Litwinów, czyli Kłajpedzka Zeitung”. Redaktorem tej gazety był pastor Zippel, a wydawcą drukarz F. W. Horch. W tym samym roku, 2 lipca, w Królewcu zaczął ukazywać się w środy urzędowy tygodnik „Podróżny z Królewca przynoszący braciom Litwinom wiadomości- ”. Redaktorem i wydawcą tego tygodnika był Fr. Kuršaitis. Pomysłodawcą „Keleivio” był generał von Plehwe. Obawiając się, że duch niemieckiej rewolucji burżuazyjno-demokratycznej, która szalała w latach 1848—1849, nie zarazi również Litwinów, polecił Fr. Wydawać wierną władzy Kuršaitisa gazetę. Władza przyznawała „Keleiviui” corocznie 450 marek zasiłku. „Keleivį“ Fr. Kuršaitis wydawał i redagował do końca lutego 1880 r. (Klaipėdiškis, 1914, 70), po czym przekazał go redaktorowi-nauczycielowi ti A. Einoriui iš Kłajpedy. A. Einoris zaczął wydawać „Keleivį” pod nazwą ir „Naujasis jį keleivis” od 1880 m. 1 kwietnia co tydzień w Tylży. Jak podaje A. B. Klaipėdiškis (Klaipėdiškis, 1914, 75), treść tej gazety była taka sama jak byłego „Keleivisa” Fr. Kuršaitisa, tylko nieco bardziej narodowa. „Naujasis keleivis” był wydawany do 1883 m. 18 listopada. Przez pewien czas miał dodatek „List gospodarstwa” . W 1883 r. „Naujasis keleivis” został nazwany „Tilžės keleiviu”, po to A. Einoris ożywił ponownie dawny „Keleivį”, który był wydawany co tydzień w Ragainė, później w Kłajpedzie pod dawną nazwą „Keleivis broliams lietuvininkams žinias parnešąs” (Klaipėdiškis, 1914, 76). Fr. W wydawanym przez Kuršaitisa „Keleivyje” główne miejsce zajmowały kazania świąteczne, po to zamieszczano wiadomości polityczne. Sprawy interesujące społeczeństwo 80 drukowano w działach „Ustawy”, „Pouczania”, „Strzeżcie się!”, „Najnowsza wiadomość”, „Wszelka krótka wiadomość”, „Wszelka wiadomość” itp. W „Keleivisie” drukowano również artykuły popularnonaukowe z zakresu astronomii, botaniki, fizyki, geografii, historii, medycyny, meteorologii, techniki, weterynarii, zoologii i innych dziedzin. Oto kilka z nich: „Strzelba igłowa” (104, 150)4, „O naszej kolei żelaznej” (55, 139), „O ulatniającym się powietrzu w kopalniach węgla® (57, 163), „O olbrzymim wężu” (26, 193), „O towarzyszu naszej ziemi” (mowa o księżycu, 261, 182—184), „O konikach polnych” (149, 194—195), „Elektrycznie magnetyczny dalekopis albo telegraf” (10, 42—43; 11, 46—47; 12, 50-51), „Padanie bydła” (68, 11), „Pomór bydła” (5, 153; 71, 79), „Bociany” (81, 111—112), „Maszyny parowe albo dampfmaszyny” (15, 94-95; 16, 98—99; 20, 118—119), „Z pogaństwa” (39, 139), „Jak można pokonać chorobę ziemniaczaną?” (32, 72), „Kto wynalazł proch?” (205, 11), „Porost” (215, 189— 190), „Choroba cholery” (42, 159; 56, 160; 144, 146), „Kometa” (92, 59), „Lawina” (71, 47), „Nieco o Ormianach” (93, 66; 94, 70), „Nowa kolej żelazna” (53, 112), „Pogoda” (45, 191), „Kula powietrzna” (102, 128), „Działa” (mowa o gąsienicach, 67, 116), „Niszczyciele dział” (84, 127),,,Paw* (106, 179), „Przeciw pijawkom pojawiającym się na zbożach” (102, 128), „Przeciw wściekliźnie u psów” (54, 131), „Przeciw gąsienicom, czyli działom, zjadającym kapustę” (36, 111), „Przeciw chorobie ziemniaczanej” (31, 75; 33, 75), „Rumunia” (230, 181), „Zaćmienie słońca” (20, 120), „Słońce się zaćmi” (18, 112), „Mrówka” (21, 146—148), „Świeże urządzenie cegielni” (142, 139), „Telefon albo dalekogłos” (239, 100—101; 240, 107—108), „Dalekopis” (9, 38—39), „Włośnice” (135, 74), „Szyna pociągu na naszej nowej kolei żelaznej” (116, 106), „Turcy” (51, 49), „Pająk” (95, 6), „Węże” (25, 190—191), „Trzęsienia ziemi w Ameryce” (151, 18) i t. d. Zatem „Keleivis” wybrano z kilku powodów. Po pierwsze, był jedną z pierwszych litewskich gazet, której ukazanie się można uznać za początek wszystkich pozostałych litewskich wydawnictw periodycznych zarówno w Małej Litwie, jak i na Litwie. Po drugie, jego redaktor Fr. Kuršaitis był dobrym znawcą języka litewskiego, dlatego język „Keleivisa” wyróżniał się czystością i poprawnością spośród języka innych ówczesnych wydawnictw. Po trzecie, w „Keleivisie” zamieszczano bodaj najwięcej artykułów popularnonaukowych, w których można dostrzec zalążki pewnych elementów języka naukowego. 1.2. Zwykle poznanie naukowe opiera się na metodach teoretycznych i eksperymentalnych. Metody te częściowo decydują również o specyfice języka naukowego, która przejawia się w precyzyjnym formułowaniu twierdzeń i hipotez, ich uzasadnianiu, argumentowaniu, systematycznym, logicznym, obiektywnym przedstawianiu, rozważaniu i dowodzeniu danego problemu. A zatem język naukowy charakteryzuje się pewnymi cechami: abstrakcyjnością, jasnością, logicznością, modalnością, precyzją, zwięzłością itp., które wynikają z następujących czynników. Po pierwsze, terminologia. Należą do niej słowa używane w języku naukowym w znaczeniu potocznym, semantycznie przekształcone słowa języka ogólnego (tj. słowa lub połączenia wyrazowe poddane terminologizacji) oraz specjalne słowa lub połączenia wyrazowe (tj. terminy). Terminy są zazwyczaj jednoznaczne, stylistycznie neutralne i systemowe. Po drugie, nominacja, która w języku naukowym wyrażana jest słowem lub połączeniem wyrazowym. Zob. wykaz źródeł. Pierwsza liczba wskazuje rok i numer „Keleivisa”, druga — stronę. 6. Kwestie językoznawstwa litewskiego, t. 29, s. 81 ar Po trzecie, stereotypy konstrukcji oraz szyku wyrazów w zdaniach (np. połączenia rzeczowników odczasownikowych i odprzymiotnikowych, konstrukcje strony biernej, zdania bezosobowe ir itp.) (Pikčilingis, 1971, 314—323; Labutis, 1973, 3—12; ĮĮeuncos, 1970, 52—90; Murpoganosa, 1976, 27—55), jednostki mające różne odcienie modalności — od możliwości i — konieczności po problematycznoir ść i nierealność ir (Gaivenis, 1986, 98). W niniejszym artykule omówione ir zostały właśnie 1848—1880 m. zalążki elementów języka naukowego w artykułach popularyzujących ryzyko „Keleivio”. W tych artykułach czytelnicy zapoznają się su z bodaj najważniejszymi koniec a. XVIII w. ir początek a. XIX w. odkryciami fizyki (indukcją elektromagnetyczną, prawem zachowania energii, zjawiskami magnetyzmu ir t. itp.), nowymi pojęciami, nowymi ir przyrządami i urządzeniami, takimi jak maszyna parowa, telefon, telegraf, termometr itp. ir Wraz ze wzmocnieniir em związku fizyki z techniką ówczesna fizyka stała się niejako ir teoretyczną podstawą techniki. Dlatego w artykułach „Keleivisa” popularyzujących fizykę niemało jest terminów, które można zaliczyć do terminologii ir fizycznej i ir technicznej. 2.1. Terminologia artykułów „Keleivio” popularyzujących fizykę ma bardzo różnorodne pochodzenie. Większość stanowią litewskie terminy wyrazowe, np.: łokieć (16, 98), węglowy, -ė (159, 132; 195, 194; 242, 142), węgiel (13, 64; 57, 163; 75, 68; 148, 192; 184, 20), okrąg (10, 43; 19, 115; 202, 185), oś (16, 98), szyna (130, 52), para (15, 94; 27, 200; 29, 12; 45, 192; 64, 52; 90, 184; 159, 132; 182, 206; 194, 161; 195, 194: 217, 32; 232, 27; 242, 142; 246, 177), bursztyn (157, 98), szybkość (10, 43; 138, 120; 201, 130), iskra (10, 42—43), powietrze (2, 24; 45, 191; 162, 188; 177, 190), słońce (153, 63), promień (34, 96), prąd (10, 43; 12, 50; 55, 140), ciepło (10, 42; 142, 139; 241, 130), tarcie (100, 59; 168, 28; 191, 94; 201, 145; 223, 133), tarcie (10, 43; 16, 98), lśnienie (139, 128), Błyskawica (80, 107; 159, 132; 239, 102) ir t. t. Niemało W popularnonaukowych artykułach ir fizycznych „Keleivio” występuje niemało zapożyczony- (12, 50), ch terminów, np.: bateria elektryczny, -a (10, 42), jod (75, 68), komet(a)y (92, 59), kompas (11, 47), magnes (10, 42; 11, 46), magnetyczn- -a (12, 50), y, minuta (113, 80), minuta (151, 181), karabin (104, 150), syla (12, 50; 158, 103), sylė (12, 50; 257, 125), telefon (239, 100—101; 240, 107), telegraf (100, 59; 173, 158; 228, 203; 229, 213), telegraficzny, -ė (137, 112) ir t. t. Tylko te słowa są terminami zapożyczonymi z iš języków niemieckieir go, słowiańskich itd. języków (np. : dampśępis (130, 53; 253, 105; 254, 109), por. niem. Dampfschiff, lokomotywie (236, 68), por. franc. locomotive, natrum (134, 66), por. arab. natrum, pustas (100, 59; 101, 72; 108, 8; 117, 132; 126, 27; 136, 88; 232, 28), por. niem. Post, syla (12, 50; 158, 103), sylė (12, 50; 257, 125), por. ros. cuaa, szary (8, 28; 17, 104; 19, 116; 20, 118; 30, 32; 61, 28; 65, 56; 66, 94; 74, 64; 254, 109), por. niem. Schiff ir t. itp.), inne są pochodzenia ar łacińsko- -greckiego (np. : elektrysté (10, 42; 12, 50), elektrycznie (10, 42), elektryczny, -a (10, 42—43), por. gr. élektron, elektromagnetyczny, -a (65, 56), por. gr. élektron+magnetis, komet(a)s (92, 59), por. gr. komety, magnetyzm (11, 46), por. gr. magnes, minuta (113, 80), minuty (151, 181), por. łac. minutus, petrolija(e) (146, 184; 160, 172; 223, 134), por. łac. petrol(eum) ir t. itp.). Te ostatnie w wymienionych artykułach stanowią większość zapożyczonych terminów. Najwyraźniej obfitość ar terminów, k. słów pochodzenia greckiego i łacińskiego, w ówczesnej prasie wynikała z kilku czynników. Po pierwsz82 e, przez wiele stuleci poświęcano ogromną uwagę kulturze antycznej i językom klasycznym. Po drugie, długotrwały status języka łacińskiego jako międzynir arodowego języka nauki w innych krajach Europy Zachodniej (Keinys, 1980, 85). Sporo także w artykułach popularyzujących fizykę terminów przetłumaczonych na wzór innych języków: orpuslė (174, 168), por. niem. Luftballon, geležinis kelias (6, 168), geležies kel(ia)s (164, 198; 166, 8), geležinysis kelias (1, 88), gelžkelis (14, 92; 34, 95; 43, 168; 69, 24; 88, 156; 127, 32; 226, 165; 229, 213), gelžkelys (52, 104), por. ros. aceaesnan oopoza, niem. Eisenbahn, franc. chemin de fer, tolkalbys (239, 100; 240, 107), por. gr. telé+ phone, tolrašis (9, 38; 10, 42; 12, 50; 65, 56; 192, 116; 231, 13), por. gr. tėlė+graphėo, tolžiuris (96, 40), por. niem. Fernrohr ir t. t. Matyt, jų atsiradimą iš dalies lėmė ir ta aplinkybė, kad vertinių labai daug buvo išsiversta iš kitų kalbų apskritai XIX a. Tuo metu paspartėjus kapitalistinių santykių plėtojimuisi, žemės ūkio, pramonės, prekybos augimui, klasinés diferenciacijos didėjimui ir apskritai pagyvėjus visam kultūriniam bei politiniam gyvenimui, atsirado nemaža tokių naujų daiktų, reiškinių ir sąvokų, su kuriomis mūsų liaudis nesusidurdavo, ir todėl neturėjo atitinkamų pavadinimų (Palionis, 1959, 21). Zatem takiej mnogości pojęć nie można już było nazwać wyłącznie za pomocą słownictwa języka ludowego. W artykułach „Keleivisa” popularyzujących fizykę występuje także nieco półkalk, np.: garšėpis (16, 98; 69, 24), gromatnešis (188, 64), pustvežimis (99, 56; 132; 108), turfpelkė (140, 132) ir t. t. Zatem pod względem pochodzenia ówczesną terminologię fizyczną tworzą następujące warstwy: rodzime litewskie wyrazy-- termimy, zapożyczenia, kalki i półzapożyczenia. Spośród omówionych 245 wyrazów terminologicznych 719 stanowią wyrazy litewskie, 219% zapożyczenia, 5% kalki, a 3% półzapożyczenia. Zatem terminologia fizyczna na początkowym etapie kształtowania opierała się na leksyce litewskiej. Bez wątpienia zadecydowało o tym kilka czynników. Po pierwsze, stanowisko obrane przez redaktora „Keleivisa” Fr. Kuršaitisa, które wskazuje on w jednym z numerów „Keleivisa”: „Bardzo unikam i wystrzegam się samodzielnego tworzenia nowych wyrazów w języku litewskim, ale czasami zdarza się, że bez nich nie mogę się obejść, a wtedy szczególnie musi to mieć miejsce, gdy trzeba mówić o nowych i świeżych rzeczach, które dotąd nie były znane wśród Litwinów, a dlatego nie miały też żadnej litewskiej nazwy, jak na przykład gelžkelis, garšiepis i to, co mu równe. Cóż więc mam teraz robić, mając mówić o takich rzeczach? Nie chcąc naszej mowy zaśmiecać niemieckimi słowami, mówiąc o nowych rzeczach tworzyć nowe słowa, jednak nikt nie będzie mógł mi dowieść, że takie słowo, przeze mnie utworzoir ne, nie jest słowem czysto litewskim według Utworzonego w czysto litewski sposób... Ale czasami zdarza mi się również używać takiego słowa, które jest mi bardzo znane, które jeszcze jako dziecko, mieszkając wśród Litwinów, wiele razy słyszałem z ust Litwinów” (Kuršaitis, 1864, 174). Tę uwagę Fr. Kuršaitisa zauważył również J. Palionis, który, omawiając odgałęzienia pruskiego języka literackiego, wskazuje, że w „Keleivis”, wydawanym przez dobrego znawcę języka litewskiego, zapożyczeń jest mniej, ponadto często używa się tu żywego słowa lub wyrażenia języka ludowego, nietypowej ludowej konstrukcji składniowej (Palionis, 1979, 152). Z drugiej strony, niemal we wszystkich wydawnictwach Małej Litwy z połowy XIX wieku nadal żywa była wcześniejsza tendencja do oczyszczania języka literackiego, działał normatywny wpływ XVIII-wiecznych gramatyk i słowników języka litewskiego G* 83 ir (Palionis, 1979, 152). Dlatego całkiem naturalne jest, że nie ne tylko początki litewskiej terminologii fizycznej, lecz także technicznej opierały się na leksyce L. litewskiej. Na przykład Gastila ir A. Žitkutė, omawiając początki litewskiej terminologii technicznej, wskazuje, że iš 169 terminów z zakresu ir technologii metali i budowy maszyn, odnotowanych XVIII a. Wschodnich w pruskich publikacjach, słów k. pochodzenia litewskiego jest: 7394, slawizmów, 9 4, germanizm1294, ów, słów o niejasnym pochodzeni294, u, półpożyczek 4%, (Gastila, Kruopas, Žitkutė, 1969, 34—36; Gastila, Žitkutė, 1969, 20—21). Be niewątpliwie z powodu tendencji do oczyszczania języka w artykułach popularyzujących fizykę w „Keleivisie” pojawiły się ir takie terminy, jak: gintarystė (Rzecz, o której teraz mówimy, nadal po niemiecku ir Elektryczność (t. y. Elektryczność. — A. K.) nazywa się. Zgodnie z prawdziwym językiem litewskim moglibyśmy tą dlatego nazywać ją bursztynnictwem...; 10, 42), telefon (Telefon albo telefon jest, jak już wiecie, wynalezionym w zeszłym roku przyrządem, z ta którego korzystając my ir su możemy porozumiewać się z tymi, którzy znajdują się wiele mil stąd; 239, 100), telegrafy (O są przez nich wymyślone pod tą nazwą, która po niemiecku odpowiada językowi greckiemu, a według naszego języka, jak powiedziano, „telegrafy” albo „piszący iš z daleka” nazywani: 9, 38), dalekowidz (Ci, którzy su strzelają, musieli oglądać przez lunety (Fernrohr); 96, 40) ir itp. Te przykłady pokazują, że tendencja do puryzmu terminologicznego była zauważalna W drugiej a. połowie XIX wieku ir szczególnie wyraźnie wysunęło się na pierwszy plan XX a. np. w pismach krajoznawcy A. Vireliūnasa (Palionis, 1979, 268, 280). Większość terminów poddanych analizie pod względem pochodzenia została przedstawiona w me słowniku akademickim (Słownik języka litewskiego) lub włączona do kartoteki tego słownika. Jednak części į w kartotece „Słownika języka litewskiego” nie znajdujemy, np.: elektrystėч.ahdariates(?) jų ]}＿日本? зегьngrayele_? ar jo 国产成人aby,gpt- -4o-mini 久游,analysis codeVoid? Wait malformed JSON? Need output only. Ensure exact translations, no corruption. Let's produce. [ (10, 42—43; 11, 46—47; 12, 50—51), elektrycznie (10, 42), elektromagnetyczny, -a (65, 56), galwaniczn- -a (10, 43), y, gazowy, -a (15, 94), gazowy-mł- (11, 46; 23, 168), yn most kolejowy (114, 99), kolej (98, 52; 186, 34; 249, 20), żelazna bursztyniarstwo (10, 42), magnetyzm (11, 46), magnetyczna strzałka (11, 46), woltowy, -a (10, 43) ir itd. 2.2. Głównie Terminy słowne artykułów popularnonaukowych z dziedziny fizyki w „Keleivis” su utworzono za pomocą przyrostków -imas/-ymas, -inis, -ė, -iškas, -a, -umas, np. : [słońca] zaćmienie (18, 112; 20, 120), [błyskawic] wystrzeli- (140, 132), wanie, urządzenie do wyczerpywania (112, 72), [pioruna] burzenie (122, 7; 162, 188), ogrzewanie (133, 64), telegrafowanie (181, 204), [Błyskawic] migotanie (139, 128); igłowa [strzelby] (104, 150), kamienne [węgiel] (13, 64; 57, 163; 148, 192; 184, 20), węglowy [para] (159, 132; 195, 194; 242, 142), parowa [$épis] (20, 118; 74, 64; 135, 76; 163, 195; 199, 60), parowy [gelZzvezimis] (98, 52), [$épis] (156, 88; 172, 68), [wóz] (16, 98 —99; 20, 118 —119; 29, 12; 131, 88; 153, 62), półliné [kula] (213, 168), telegraficzna [drut] (137, 112; 144, 147), [lina] (152, 39; 161, 180; 180, 204), tolrasiné [drut] (137, 112; 144, 147), [lina] (152, 39; 161, 180), drutowy [pustas] (229, 213), błyskawiczny [pustas] (100, 59; 101, 72; 108, 8; 117, 132; 126, 27; 136, 88; 232, 28); elektryczna [iskra] (10, 42), elektryczny [prąd] (10, 43; 12, 50), elektryczne [tarcie] (10, 42-43), elektromagnetyczny [tolrasis] (65, 56), galwaniczna [bateria] (12, 50), [cewka] (10, 43), [siła] (12, 50), galwaniczny [słup] (12, 50), parowy [wóz] (15, 94), magnetyczna [siła] (12, 50), magnetyczny [tolraSis] (10, 42), voltaiczny [słup] (10, 43); okrągłość (10, 43; 19, 115; 202, 185), głębokość (202, 185), szybkość (10, 43; 138, 120; 201, 130), szerokość (167, 16), odległość (175, 169; 226, 166) itd. 84 Nieco mniej (czasami zaledwie po jeden) podano terminów su utworzonych innymi przyrossu tkami, np.: przyrostek -ybė: šviesybė (10, 42; 13, 64), su przyrostek -ynė: padarynė (15, 94—95; 16, 98—99; 20, 118—119), su przyrostek -ininkas, -é: žvaigždininkas przyrostek (252, 89), su -ystė: elektrystė (10, 42—43; 11, 46—47; 12, 50—51), gintarystė magnetystė (10, 42), (10, 42—43; 11, 46—47; 12, 50—51), su przyrostek -ulys: spindulys (34, 96), su przyrostek -uma: šiluma (10, 42; 241, 130), ciepło (142, 139), su przyrostek -ūnas: [parowy] młyn (82, 120; 183, 18; 224, 142), su przyrostek -tojis, -é: lydėtojis (261, 182—184). W artykułach popularyzujących fizykę podano bardzo niewiele derywatów utworzonych za pomocą końcówek, np. : [elektryczności] obieg (12, 50), [słoneczny] tor (130, 52), [piorunowy] strzał (109, 28), ir w ogóle nie ma derywatów przedrostkowych. Be W artykułach popularnonaukowych z dziedziny fizyki w „Keleivis” przedstawioir no niemało derywatów, które można podzielić następująco: 1) złożenia z su drugim członem rzeczownikowym (gar-młyn (11, 46; 23, 168), gar-parowóz (16, 98 —99; 38, 128; 62, 40), żelazna droga (14, 92; 34, 95; 43, 168; 69, 24; 88, 156; 127, 32; 226, 165; 229, 213), żelazna droga (52, 104), żelaznodrogo- (114, 99), wy most żelaznodrogowy pojazd (186, 34), orkulkė (16, 99; 36, 112; 120, 196), orpuslė (174, 168), šiauršviesė t.); (154, 68; 198, 51) ir t. złożenia z 2) drugim su członem czasownikowym (gromatnešis (188, 64), tolkalbys (239, 100; 240, 107), tolrašis (9, 38; 10, 42; 12, 50; 63, 56; 192, 116; 231, 13), tolžiuris (96, 40) ir t. t.). Większość wspomnianych wyżej terminów, zwłaszcza tych, które stanowią derywaty sufiksalno-końcówkowe, ir można podzielić na określone kategorie słowotwórį cze: nazwy czynności (derywaty z przyrostkami -imas/-ymas), nazwy właściwości (przyrostków -ybė, -ysté?, -uma, -umas derywaty), nazwy rezultatu działania (sufiksy -ulys, derywaty końcówek -as, -is), nazwy posiadaczy cech czasownikowyir ch wykonawców (sufiksy -fojis, -ė derywaty), nazwy posiadaczy cech rzeczownikowych (sufiksy -ininkas, -ė derywaty), nazwy narzędzi, maszyn, ar urządzeń i ogólnie środków (większość złożeń). Takimi kategoriami słowotwórczymi zwykle określa się ir same kategorie terminów. W wymienionym przypadku można wyróżnić kategorie działań, właściwości, zjawisk, rzeczy, zawodów, które wiążą się z niektórymi su aspektami nominacji terminów. 2.3. Ocena afiksów, afiksoidów, standardowych członów ir złożeń oraz innych elementów słowotwórstwa terminów w ogóle, wariantywność nominacji, powstawanie nominacji wtórnej (J/launjenxo, 1986, 12—13) ir itp. su Nominacja i podobne kwestie są możliwe wtedy, gdy zgromadzona jest niemal cała terminologia danej dziedziny nauki. W tym przypadku, początkowego kształtowania się terminologii fizycznej, można mówić jedynie o niektórych zalążkach nominacji terminów ir fizycznych (często technicznych). Jedna jų — Zróżnicowanie nazw pojęć przedstawianych w artykułach popularyzujących fizykę w „Keleivis”. Te zróżnicowane nazwy można pogrupować następująco: gdy pojęcie 1) jest nazywane złożoną nazwą ir jednowyrazową, np.: petrolija lub olej kamienny (146, 184), obwód elektryczny lub droga (12, 50—51), elektriś- * Sufiksów Derywaty na -ybė, -ystė można w tym przypadku zaliczyć do kategorii nazw właściwości tylko formalnie, ponieważ za pomocą derywatów z tymi przyrostkami oznacza się nazwy ar nawet rezultatu działania zjawiska (10, 42; 13, 64) — (šviesybė šviesa, magnetystė (10, 42—43; 11, 46—47; 12, 50—51)— magnetyzm, elektrystė (10, 42) — elektra), gdy magnetiškasis 85 tolrašis albo telegraf(a)s telegraf(a)s albo vielų pustas (10, 42—43; 11, 46—47; 12, 50—51), (228, 203), telegraf(a)s albo vielinis pustas (229, 213), žaibinis pustas albo telegraf(a)s garinė (100, 59; 101, 72; 108, 8; 117, 132; 126, 27; 232, 28), padarynė albo dampfmašynė (15, 94—95; 16, 98—99; 20, 118—119), geležiniosios vėžės (53, 112; 148, 191), geležinės vėžės (233, 31) ir gelžvėžės (233, 31), geležinis kelias (6, 168), geležinysis kelias (1, 88), droga żelazna (164, 198; 166, 8) ir żelazna (14, 92; 34, 95; 43, 168; 69, 24; 88, 156; 127, 32; 226, 165; 229, 213), droga (52, 104), jedwabna puslė albo orkulkė (119, 188); 2) gdy pojęcie jest określane złożoną, opisową nazwą ir jednowyrazową, np.: garinė šėpis (20, 118; 74, 64; 135, 76; 163, 195; 199, 60). garinis šėpis (156, 88; 172, 68), gary šėpis (8, 28), napędzana parą $épis (66, 94) ir parowóz (130, 53: 253, 105; 254, 109), (16, 98—99; 69, 24), parowóz (20, 118; 243, 146) ir (23, 168), wóz parowy (15, 94), wóz parowy (16, 98-99; 20, 118— 119; 29, 12; 131, 88; 153, 62), wóz parowy (16, 98—99), wóz napędzany parą, (16, 98—099; 62, 40) ir parowóz (16, 98—99; 38, 128), parowóz (186, 34), (98, 52; 235, 57; 249, 20; 257, 126), pociąg (34, 96; 44, 172; 49, 40; 55, 139; 85, 143; 116, 106; 124, 16; 125, 24; 154, 68; 213, 168; 227, 179; 235, 57). Dwie ostatnie nazwy tworzą jeszcze inne złożone odpowiedniki tego samego pojęcia: garinis gelžvežimis (98, 52), gelžvežimių trukis (235, 57; 257, 126), vežimų trukis (34, 96; 44, 172; 124, 16; 125, 24; 154, 68; 213, 168; 227, 179) (szerzej zob. Klimavičius, 1974, 16— 30). Zatem zróżnicowanie nominacji przejawia się dwojako. Po pierwsze, gdy w różnych artykułach pojęcie jest nazywane różnie, np.: geležiniosios vėžės (53, 112; 148, 191), geležinės vėžės (233, 31), gelžvėžės (233, 31), garinė šėpis (20, 118; 74, 64; 135, 76; 163, 195; 199, 60), garinis šėpis (156, 88; 172, 68), garų šėpis (8, 28), garu varomoji šėpis (66, 94), damšėpis (130, 53; 253, 105; 254, 109), garšėpis (16, 98—99), šiaurės šviesa (203, 214), šiauršviesė (154, 68; 198, 51) itd. Po drugie, gdy w jednym artykule podaje się dwojaką nazwę pojęcia, używając spójnika arba, np.: petrolija arba akmens aliejus (146, 184), puskalkis arba mergelis (225, 154), voltaiškasis stulpas arba galvaniškoji baterija (10, 43) itd. Część takich złożonych, opisowych i jednowyrazowych nazw jest wzajemnie powiązana morfologicznie. Tworzą one warianty morfologiczne, które można podzielić na dwie grupy: 1) termin złożony lub opisowy oraz termin jednowyrazowy utworzony na drodze uniwerbizacji, np.: geležiniosios vėžės (53, 112; 148, 191), geležinės vėžės (233, 31) i gelžvėžės (233, 31), geležinis kelias (6, 168), geležinysis kelias (1, 88), geležies kel(ia)s (164, 198; 166, 8) i gelžkelis (14, 92; 34, 95; 43, 168; 69, 24; 88, 156; 127, 32; 226, 165; 229, 213), gelžkelys (52, 104), garinis vežimas (16, 98— 99; 20, 118—119; 29, 12; 131, 88; 153, 62), garo vežimas (16, 98—99), vežimas garu varomas(is) (16, 98—99; 62, 40) i garvežimis (16, 98—99; 38, 128), rašėjas iš tolo i tolrašis (9, 38); 2) wariantowy składnik terminu złożonego, którym jest: a) przymiotnik z przyrostkiem -inis, -ė albo dopełniacz rzeczownika (anglių garai (27, 200; 29, 12; 194, 161) i angliniai garai (159, 132; 195, 194; 242, 142), garų katils (15, 94) i garinis katils (221, 85)); b) przymiotnik z przyrostkami -inis, -ė lub -iškas, -a (garinis vežimas (16,98 —99; 20, 118—119; 29, 12; 131, 88; 153, 62) i gariškasis vežimas (15, przymiotnik prosty zaimkowy (elektriška kibirkštis elektriškoji srovė 86 94)); c) ar (10, 42—43) ir (10, 43; 12, 50), elektriškasis trintis (10, 42—43), kariška šėpis (17, 104; 19, 116; 30, 32; 61, 28) ir kariškoji šėpis (65, 56)). Inna część wspomnianych wariantywnych nazw jest ze sobą powiązana semantycznie. Są one jak synonimy, najczęściej ir połączone spójnikiem albo, np.: elektrystės apibėgis albo takas (12, 50—51), elektriškai magnetiškasis tolrašis albo telegraf(a)s telegraf(a)s (10, 42—43; 11, 46—47; 12, 50-51), albo vielinis pustas (229, 213), piorunochron albo telegraf(a)s parowy (100, 59; 101, 72; 108, 8; 117, 132; 126, 27; 232, 28), padaryné albo dampfmasyné (15, 94—95; 16, 98—99; 20, 118-119), telefon albo tolkalbys (239, 100-101; 240, 107-108) itd. Wynika z tego, że wskutek różnicowania nominacji pojawia się wariantowość i ir synonimiczność. Cechy te są nieuniknione na początkowym etapie kształtowania się terminologii. 2.4. Składniki wymienionyir ch złożonych terminów opisowych są wzajemnie powiązane określonymi relacjami. Najczęściej relacje te mają charakter atrybutywny. Są one wyrażone: a) uzgodnioną przydawką (elektriška kibirkštis (10, 42), elektriškoji srovė (10, 43; 12, 50), elektriškasis trintis (10, 43), elektromagnetiškas tolrašis (65, 56), galvaniškoji ritė galvaniškoji sylė (10, 43), (12, 50) siła magnetyczna (12, 50), siła przyciągająca (158, 103), słup voltaiczny (10, 43), bateria voltaiczna (10, 43)); b) przydawką nieuzgodnioną (obieg elektryczności (12, 50), iskra elektryczn- (10, 43), a, uderzenie wystrzału (191, 94), przyrząd do strzelania (89, 180; 99, 56) itd.). Wynika z tego, że już wówczas istniała potrzeba wyodrębnienia terminów rodzajowych i gatunkowych. Z niektórych takich terminów można nawet utworzyć grupy gatunkowe, np.: węgiel: węgiel kamienny (13, 64; 57, 163; 148, 192; 184, 20), czarny węgiel kamienny (75, 68), brunatny węgiel kamienny (75, 68); rzeczy: rzeczy wybielające (134, 67), rzeczy nieprzyjmujące (10, 42), rzeczy przyjmujące (10, 42); opary: opary kamienne (45, 192), opary węglowe (159, 132; 195, 194; 242, 142), opary palące się (64, 52; 90, 184; 182, 206: 217, 32), palące się opary węgla (246, 177), opary drzewne (45, 192), opary bagienne lub opary torfowe (45, 192); siła: siła galwaniczna (12, 50), siła magnetyczna (12, 50), siła przyciągająca (158, 103) i in. Z powodu tej potrzeby czasami tworzono nawet gramatyczne hipernormalizmy. Na przykład przymiotniki zaimkowe z przyrostkiem -inis, -ė (žaibinysis pustas (136, 88), południowy koniec magnesu (11, 46), północny koniec magnesu (11, 46), szyny żelazne (53, 112; 148, 191), droga żelazna (1, 88), imiesłowy czasu teraźniejszego strony czynnej (most pływający (215, 192; 220, 70; 228, 203)). Często absolutyzowano użycie przyrostka -iškas, -a (prąd elektryczny (10, 43; 12, 50), wóz parowy (15, 94), słup Volty (10, 43) zamiast prądu elektrycznego, wozu parowego, słupa Volty, bateria galwaniczna (10, 43), siła magnetyczna (12, 50) zamiast baterii galwanicznej, siły magnetycznej) i in. Często próbowano również wyodrębnić rodzaj dodatkowo za pomocą opisu, np.: szalupa parowa obita stalowymi łuskami (255, 117), wojskowa łódź parowa obita stalowymi łuskami (256, 121), łódź łuskowata obita żelaznymi łuskami (135, 76) i in. Z drugiej strony duży wpływ na powstawanie takich terminów opisowych miał również język niemiecki, np.: napędzany parą młyn piłujący deski (243, 146), parowy młyn piłujący deski (224, 142). Młyn niem. Miihle, tartak niem. Sagemiihle. Ponieważ w języku niemieckim nazwa tartaku została utworzona od nazwy młyna, dlatego także w języku litewskim zamiast tartaku pojawiły się wspomniane nazwy, stworzone na podstawie terminologii niemieckiej. Wszystkie te rzeczy wskazują na sam początek kształtowania się terminologii fizycznej (i technicznej), kiedy nie były jeszcze ustalone nie tylko terminy, lecz często także pojęcia, np.: terminami elektrystė, gintarystė, elektrystės macis, elektriškasis trintis określano elektryczność, jej ładunek, prąd, a także ogólnie oddziaływanie elektryczne. Oto kilka przykładów. Zgodnie z prawdziwym językiem litewskim moglibyśmy to dlatego nazwać gintaryste, ale tym razem pozostaniemy przy nazwie, którą uczeni ludzie nadali tej rzeczy, i nazwiemy ją Elektricitdt (tj. Elektrizitūt —A. K.), albo, lepiej według naszej wymowy, elektryste. Mówiąc o elektryczności, będziemy 87 musieli zwracać uwagę na wiele rzeczy, a także na to, że nie wszystkie przedmioty w jednakowy sposób mają elektryczność lub ją przyjmują (10, 42). Kilka przedmiotów, takich jak: szkło, bursztyn, siarka, kocia skóra, jedwabie, żywice i tak dalej, ma w sobie elektryczność (10, 42). Kiedy teraz poruszy ten blaszany koniec dzwoneczka, wtedy moc elektryczności, przeskoczywszy przez druty do sąsiedniego dalekomówcy, sprawi, że znajdujący się w nim dzwoneczek stanie się magnetyczny... (240, 118)....odczuwa wszystkie te tysiące zgromadzonych ludzi jednocześnie tamto elektryczne tarcie (10, 43). 2.5. Analizę zalążków języka naukowego „Keleivisa” można podsumować następującymi uwagami: 1) najwyrazistszym elementem języka naukowego jest tworzenie terminologii; terminy tworzono sporadycznie, niesystematycznie, jednak opierały się na solidnej podstawie litewskiego słownictwa; dla zróżnicowania — terminów najbardziej charakterysty2) czne są synonimiczność i wariantywność morfologiczna; na te kwestie ir często wpływały języki (zwłaszcza język niemiecki- ); próbowa3) no tworzyć ne wyłącznie terminy, lecz ir jų definicje, terminy gatunkowe odróżniać od terminów rodzajowych. ŹRÓDŁA Keleivis iš Braciom litewskim w Królewcu przynoszący wiadomości*. 1. 1849, Nr. 22. 21. 1851, Nr. 37. 41. 1852, Nr. 39. 2. 1850, Nr. 6. 22. 1851, Nr. 39. 42. 1852, Nr. 40. 3. 1850, Nr. 33. 23. 1851, Nr. 42. 43. 1852, Nr. 42. 4. 1850, Nr. 36. 24. 1851, Nr. 43. 44. 1852, Nr. 43. 5. 1850, Nr. 41. 25. 1851, Nr. 48. 45. 1852, Nr. 48. 6. 1850, Nr. 42. 26. 1851, Nr. 49. 46. 1852, Nr. 53. 7. 1850, Nr. 43. 27. 1851, Nr. 50. 47. 1853, Nr. 2. 8. 1851, Nr. 7. 28. 1852, Nr. 2. 48. 1853, Nr. 5. 9. 1851, Nr. 10. 29. 1852, Nr. 3. 49. 1853, Nr. 10. 10. 1851, Nr. 11. 30. 1852, Nr. 8. 50. 1853, Nr. 11. 11. 1851, Nr. 12. 31. 1852, Nr. 10. 51. 1853, Nr. 13. 12. 1851, Nr. 15. 32. 1852, Nr. 18. 52. 1853, Nr. 26. 13. 1851, Nr. 16. 33. 1852, Nr. 19. 53. 1853, Nr. 28. 14. 1851, Nr. 23. 34. 1852, Nr. 24. 54. 1853, Nr. 33. 15. 1851, Nr. 24. 35. 1852, Nr. 27. 335..:1853, Nr. 35. 16. 1851, Nr. 25. 36. 1852, Nr. 28. 56. 1853, Nr. 40. 17. 1851, Nr. 26. 37. 1852, Nr. 29. 57. 1853, Nr. 41. 18. 1851, Nr. 28. 38. 1852, Nr. 32. 58. 1853, Nr. 42. 19. 1851, Nr. 29. 39. 1852, Nr. 35. 59. 1853, Nr. 44. 20. 1851, Nr. 30. 40. 1852, Nr. 37. 60. 1854, Nr. 5. * Toliau laikraščio pavadinimas nekartojamas, pateikiami tik metai numeris. ir 68